Bài 1: Bệ phóng cho giáo dục giữa đại ngàn vùng biên

Một thực tế dễ nhận ra trong suốt nhiều năm qua là giáo dục ở miền núi, vùng biên Nghệ An cũng như nhiều địa phương khác vẫn đang đối mặt với không ít rào cản. Trường lớp còn thiếu và xuống cấp, nhiều điểm trường nằm cách xa khu dân cư, địa hình chia cắt khiến việc đến trường của học sinh, nhất là ở bậc THCS và THPT, vẫn là hành trình nhiều gian nan. Trong bối cảnh đó, chủ trương của Bộ Chính trị về xây dựng hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp tại các địa bàn miền núi, vùng biên được xem là một quyết sách mang ý nghĩa chiến lược. Chủ trương này đã tạo nền tảng để nâng cao chất lượng giáo dục, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển con người theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.

Loạt bài "Trường phổ thông nội trú liên cấp - Chủ trương lớn nhìn từ thực tiễn Nghệ An" sẽ phản ánh ý nghĩa của chủ trương từ góc nhìn thực tế; ghi nhận sự vào cuộc của các cấp chính quyền, đơn vị thi công và những nỗ lực đưa những ngôi trường mới thành hình giữa miền biên viễn… Đặc biệt, đây còn là niềm tin và kỳ vọng về một môi trường học tập khang trang, đủ đầy hơn, để con em đồng bào vùng biên có điều kiện tiếp cận tri thức, phát triển toàn diện và vững tin vào ngày mai tươi sáng.

Chủ trương mang tầm chiến lược

Khoảng một năm trước, Bộ Chính trị đã đưa ra quyết sách có ý nghĩa đặc biệt đối với giáo dục vùng biên giới. Tại phiên họp ngày 17/7/2025, sau khi xem xét đề nghị của Bộ Giáo dục và Đào tạo (Tờ trình số 973/TTr-BGDĐT ngày 15/7/2025), Bộ Chính trị thống nhất chủ trương đầu tư xây dựng hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở tại các xã biên giới đất liền. Chủ trương này được thể hiện tại Thông báo kết luận số 81-TB/TW ngày 18/7/2025 và tiếp đó được Chính phủ cụ thể hóa bằng Nghị quyết số 298/NQ-CP ngày 26/9/2025.

Theo kế hoạch, cả nước sẽ đầu tư xây dựng 248 trường phổ thông nội trú liên cấp tại 248 xã biên giới đất liền. Đây không đơn thuần là một chương trình xây dựng trường học mà là một chiến lược phát triển con người, văn hóa ở những địa bàn đặc biệt khó khăn.

Việc đầu tư các trường phổ thông nội trú liên cấp được xác định là nhiệm vụ quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội và thực hiện chính sách dân tộc. Mục tiêu không chỉ nâng cao dân trí, cải thiện chất lượng nguồn nhân lực mà còn tạo nguồn cán bộ là người dân tộc thiểu số, người địa phương. Đặc biệt, góp phần củng cố thế trận quốc phòng, an ninh ngay từ cơ sở.

Trong giai đoạn đầu, chương trình ưu tiên hoàn thành xây mới hoặc cải tạo 100 trường để đưa vào sử dụng trước năm học mới. Đây sẽ là những mô hình điểm, tạo cơ sở để triển khai đồng bộ mục tiêu xây dựng 248 trường trên phạm vi cả nước trong vòng 2-3 năm tiếp theo.

Các trường được đầu tư đều phải đáp ứng tiêu chuẩn về quy mô, cơ sở vật chất và điều kiện sinh hoạt cho học sinh. Không chỉ có phòng học, ký túc xá, nhà ăn hay khu thể chất, các công trình còn phải bảo đảm tuyệt đối an toàn, tạo môi trường học tập và rèn luyện toàn diện.

Một điểm đáng chú ý là tại Nghị quyết số 298/NQ-CP các trường được thiết kế theo hướng mở, linh hoạt, phù hợp với điều kiện tự nhiên, khí hậu và bản sắc văn hóa của từng địa phương. Kiến trúc ưu tiên không gian xanh, giữ gìn cảnh quan tự nhiên, đồng thời bảo đảm tính hiện đại, bền vững và khả năng mở rộng quy mô. Tùy theo nhu cầu thực tế và quy hoạch từng địa phương, mô hình có thể là trường nội trú liên cấp tiểu học - trung học cơ sở hoặc tích hợp thêm cấp trung học phổ thông tùy vào tình hình thực tiễn.

Hòa chung chủ trương của cả nước, Nghệ An là địa phương được đầu tư với 21 điểm trường. Trong đó, 10 trường được triển khai ở giai đoạn 1 được xây dựng ở các xã: Nhôn Mai, Na Ngoi, Keng Đu, Môn Sơn, Bắc Lý, Tam Thái, Quế Phong, Tri Lễ, Hạnh Lâm và Anh Sơn. Số còn lại sẽ thực hiện trong giai đoạn 2. Đến nay, nhiều công trình đang được các đơn vị thi công khẩn trương hoàn thiện để kịp đưa vào sử dụng trước thềm năm học mới.

Tại lễ khởi công Trường phổ thông nội trú liên cấp ở xã Na Ngoi vào tháng 10/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định giáo dục luôn được Đảng và Nhà nước xác định là quốc sách hàng đầu, là động lực quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước. Theo Tổng Bí thư, việc xây dựng hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã miền núi là chủ trương đúng đắn, giàu ý nghĩa nhân văn, thể hiện sự quan tâm đặc biệt đối với đồng bào vùng biên giới, vùng sâu, vùng xa còn nhiều khó khăn.

Xa hơn những ngôi trường mới, chủ trương này hướng tới mục tiêu lâu dài là nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân vùng biên. Khi con em đồng bào được học tập trong điều kiện tốt hơn, có cơ hội phát triển toàn diện và trở thành nguồn nhân lực tại chỗ, đó cũng là cách vun đắp sức mạnh từ gốc rễ để xây dựng những cộng đồng dân cư bền vững, gắn bó với quê hương, với rừng, với đường biên và cột mốc chủ quyền.

Gỡ "điểm nghẽn" tiếp cận giáo dục ở vùng cao

Ở miền núi Nghệ An, trở ngại lớn nhất của giáo dục nhiều năm qua không chỉ là thiếu phòng học hay cơ sở vật chất, mà là khoảng cách địa lý. Có những học sinh phải đi bộ hàng giờ để đến lớp, nhiều em ở bản xa phải vượt suối, băng rừng, mùa mưa thường xuyên nghỉ học vì đường bị chia cắt. Trong điều kiện ấy, việc duy trì sĩ số, nâng cao chất lượng dạy học hay tổ chức các hoạt động giáo dục toàn diện đều gặp không ít khó khăn.

Chính vì vậy, chủ trương xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp được xem là lời giải cho một "điểm nghẽn" đã tồn tại nhiều năm ở vùng cao. Khi học sinh được học tập và sinh hoạt tại trường, quãng đường đến lớp không còn là rào cản, giáo viên cũng có điều kiện tổ chức việc dạy học bài bản hơn. Quan trọng hơn, các em được tiếp cận môi trường giáo dục chất lượng.

Với Nghệ An, ý nghĩa của chủ trương này càng rõ nét. Đây là địa phương có diện tích thuộc miền núi, biên giới chiếm phần lớn với hơn 468 km tiếp giáp nước CHDCND Lào. Địa hình bị chia cắt mạnh, nhiều bản làng nằm cách xa trung tâm xã hàng chục km, giao thông đi lại còn nhiều khó khăn, nhất là vào mùa mưa lũ. Dù nằm trên hành lang kinh tế Đông - Tây nối Myanmar, Thái Lan, Lào với Việt Nam qua Quốc lộ 7 đến Cảng Cửa Lò, nhưng nhiều xã vùng cao vẫn đối mặt với muôn vàn thiếu thốn, trong đó giáo dục luôn là lĩnh vực chịu nhiều tác động nhất.

Điều này cũng được phản ánh qua bức tranh vùng đồng bào dân tộc thiểu số của tỉnh. Theo Quyết định số 1085/QĐ-UBND ngày 30/3/2026 của UBND tỉnh Nghệ An, toàn tỉnh có 1.569 thôn thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, trong đó có tới 668 thôn đặc biệt khó khăn. Cùng với đó là 79 xã, phường thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, gồm 51 xã khu vực III - nhóm địa bàn còn nhiều khó khăn nhất.

Một trong những địa phương có điểm trường nội trú được xây dựng với tổng kinh phí hơn 300 tỷ đồng. Ông Nguyễn Thế Mạnh, Chủ tịch UBND xã Châu Khê khẳng định: Trường phổ thông nội trú liên cấp khi  hoàn thành và đi vào hoạt động sẽ giải quyết đồng thời nhiều bài toán của giáo dục địa phương, đặc biệt là tạo điều kiện học tập tốt hơn cho học sinh vùng sâu, vùng xa và con em đồng bào Đan Lai trên địa bàn xã. Dự kiến, xã sẽ sắp xếp 3 điểm trường hiện nay, gồm 2 trường THCS và 1 trường tiểu học về học tập tại trường liên cấp.

"Điều quan trọng nhất là các em sẽ không còn phải học ở những điểm trường nhỏ lẻ, điều kiện thiếu thốn như trước. Giáo viên cũng thuận lợi hơn trong công tác giảng dạy, còn học sinh được học tập trong môi trường đầy đủ hơn, có điều kiện phát triển toàn diện", ông Nguyễn Thế Mạnh, Chủ tịch UBND xã Châu Khê chia sẻ.

Do đó, việc xây dựng thành công hệ thống trường phổ thông nội trú tại các xã biên giới có ý nghĩa đặc biệt quan trọng cả về kinh tế, chính trị và văn hóa...