Rời đảo trong buổi chiều muộn, khi mặt trời dần khuất sau đường chân trời, Cồn Cỏ lùi dần phía sau con tàu, nhỏ lại thành một dải xanh trầm mặc giữa biển khơi. Nhưng khác với cảm giác khép lại của một chuyến đi, câu chuyện về hòn đảo ấy dường như chỉ vừa bắt đầu. Nếu ở những lát cắt trước, Cồn Cỏ hiện lên với lịch sử, rừng và biển, thì giờ đây một bài toán lớn hơn đang dần hiện rõ: làm thế nào để phát triển mà không đánh mất những giá trị vốn làm nên bản sắc của hòn đảo này.
LTS: Loạt bài “Cồn Cỏ – Hành trình giữ màu xanh và phát triển du lịch bền vững giữa trùng khơi” là hành trình đi tìm những chuyển động mới trên hòn đảo nhỏ giữa biển khơi. Từ một “tọa độ lửa” trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, Đặc khu Cồn Cỏ hôm nay đang dần hồi sinh với màu xanh của rừng, biển và những khát vọng phát triển mới.
Nhưng cùng với cơ hội là những câu hỏi không dễ trả lời: Làm thế nào để phát triển du lịch mà không đánh đổi môi trường? Làm thế nào để giữ được sự nguyên sơ, giá trị lịch sử và sức sống của một hòn đảo nhỏ giàu ý nghĩa chiến lược?
Qua nhiều lát cắt về lịch sử, sinh thái, con người và những lựa chọn phát triển, loạt bài mong muốn khắc họa hành trình gìn giữ màu xanh của Cồn Cỏ – nơi phát triển không chỉ là tăng trưởng, mà còn là trách nhiệm với thiên nhiên và tương lai.
Đó cũng là câu chuyện về một lựa chọn phát triển khác: đi chậm để đi xa, giữ lại để phát triển lâu dài, coi thiên nhiên không phải là tài nguyên để khai thác bằng mọi giá, mà là nền tảng để tồn tại và phát triển bền vững.
Lựa chọn con đường "chậm mà chắc"
Du lịch đảo Cồn Cỏ không phải là câu chuyện “đến rồi mới tính”. Ngay từ năm 2010, tỉnh Quảng Trị đã thông qua đề án phát triển đảo thành điểm du lịch, với nguồn lực đầu tư dự kiến lên tới hàng trăm tỷ đồng. Kỳ vọng khi đó rất rõ: biến một đảo tiền tiêu thành một cực phát triển mới của kinh tế biển. Nhưng từ kỳ vọng đến hiện thực là một khoảng cách dài. Phải đến năm 2017, tuyến vận tải du lịch ra đảo mới chính thức hoạt động. Chuyến tàu đầu tiên không chỉ mở đường cho du khách, mà còn đánh dấu một bước chuyển quan trọng: Cồn Cỏ bắt đầu bước vào không gian phát triển dân sự, từ đó, đảo thay đổi từng bước, hạ tầng được đầu tư, dịch vụ bắt đầu hình thành, người dân dần tham gia vào hoạt động du lịch. Nhưng tất cả diễn ra với một nhịp độ chậm rãi. Không có sự bùng nổ, không có những dự án quy mô lớn ồ ạt xuất hiện. Đó không phải là sự chậm trễ. Đó là lựa chọn.
Cồn Cỏ là một đảo nhỏ, diện tích chỉ hơn 2,3 km², trong đó phần lớn là rừng tự nhiên. Không gian phát triển vì thế gần như bị giới hạn tuyệt đối. Khác với các khu du lịch ven biển có thể mở rộng theo chiều ngang, Cồn Cỏ không có “dư địa” để thử và sai. Một sai lầm trong quy hoạch có thể phải trả giá bằng cả hệ sinh thái. Một dự án thiếu kiểm soát có thể phá vỡ cân bằng tự nhiên vốn đã rất mong manh và trên tất cả, đây là đảo tiền tiêu.
Mỗi bước phát triển ở Đặc khu Cồn Cỏ không chỉ là bài toán kinh tế, mà còn liên quan trực tiếp đến quốc phòng, an ninh và chủ quyền. Điều đó khiến mọi quyết định phải được cân nhắc kỹ lưỡng hơn, chặt chẽ hơn. Không thể phát triển bằng mọi giá. Không thể đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng. Ở đây, phát triển – nếu có – phải nằm trong kiểm soát.
Một trong những dấu mốc quan trọng định hình rõ hướng đi của đảo Cồn Cỏ là chuyến thăm của Tổng Bí thư Tô Lâm vào tháng 10/2024. Thông điệp được nhấn mạnh: Phát triển kinh tế biển đảo phải gắn liền với bảo vệ tài nguyên và đảm bảo ổn định lâu dài. Đảo Cồn Cỏ được xác định là trung tâm dịch vụ – du lịch biển đảo, nhưng đồng thời vẫn phải "giữ vững vai trò tiền đồn". Điều đó đồng nghĩa với việc mọi hoạt động phát triển phải đặt trong mối tương quan chặt chẽ giữa ba trụ cột: Kinh tế, sinh thái, xã hội. Ba yếu tố này không thể tách rời, càng không thể đánh đổi.
Khi du lịch bắt đầu tăng trưởng, bài toán sức chứa lập tức được đặt ra. Vào mùa cao điểm, từ tháng 4 đến tháng 7, áp lực lên đảo tăng rõ rệt: Cơ sở lưu trú quá tải cục bộ, nguồn nước ngọt khan hiếm, lượng rác thải tăng nhanh. Đây không còn là nguy cơ tiềm ẩn và nó đã hiện hữu.
Sức chứa của một điểm đến không chỉ là diện tích, đó là khả năng chịu đựng của hệ sinh thái, là năng lực của hạ tầng, là giới hạn chấp nhận của cộng đồng. Chỉ cần vượt ngưỡng, hệ sinh thái bị tổn thương, du lịch sẽ mất nền tảng tồn tại.
Trong khi phần đất liền không thể mở rộng, một hướng tiếp cận khác được đặt ra cho Cồn Cỏ: Mở rộng không gian du lịch ra biển. Theo ông Hồ Văn Hoan, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, khu bảo tồn biển quanh đảo có diện tích hơn 4.500 ha, lớn gấp nhiều lần phần nổi. Đây không chỉ là vùng cần bảo vệ, mà còn là nguồn tài nguyên để phát triển các sản phẩm du lịch đặc thù như lặn biển, khám phá san hô, du lịch nghiên cứu. Không gian du lịch vì thế không còn bị giới hạn bởi diện tích đảo, mà được mở rộng theo chiều sâu. Giải pháp này giúp giảm áp lực lên đất liền, đồng thời tạo ra giá trị gia tăng cao hơn từ tài nguyên tự nhiên.
“Cú hích” và bài toán cơ chế
Đặc khu Cồn Cỏ không hướng đến số lượng du khách lớn. Trong giai đoạn hiện tại, thay vì lựa chọn một mô hình khác, phát triển du lịch quy mô nhỏ, chất lượng cao, có kiểm soát là điều mà Cồn Cỏ ưu tiên. Điều đó đồng nghĩa với việc giảm áp lực lên môi trường, tăng giá trị trên mỗi du khách và kéo dài thời gian lưu trú.
Để làm được điều này, chất lượng dịch vụ phải được nâng lên, bao gồm: chuẩn hóa lưu trú, minh bạch giá cả, nâng cao kỹ năng phục vụ, đồng thời, cần phát triển các sản phẩm mang bản sắc riêng như trải nghiệm rừng nguyên sinh, sản phẩm thảo dược bản địa, khai thác giá trị sinh học biển ở mức vừa đủ để tạo dấu ấn khác biệt.
Theo ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Du lịch phát triển Châu Á, để tạo bước đột phá, Cồn Cỏ cần một “cú hích” mang tính biểu tượng. Đó có thể là một dự án du lịch chất lượng cao, là một sản phẩm mang tính định vị thương hiệu, nhưng vấn đề không nằm ở ý tưởng, mà ở cơ chế thực hiện.
Để thu hút nhà đầu tư, địa phương cần xây dựng chính sách ưu đãi đủ hấp dẫn, thủ tục hành chính thông thoáng và quy trình phê duyệt rõ ràng. Một đề xuất đáng chú ý hiện nay là áp dụng cơ chế thử nghiệm đối với du lịch xanh, cho phép triển khai các mô hình mới trong phạm vi kiểm soát.
Tuy nhiên, cùng với mở cửa chính sách phải là cơ chế giám sát chặt chẽ. Bởi với một hệ sinh thái nhỏ và nhạy cảm như Cồn Cỏ, bất kỳ sai lệch nào trong phát triển cũng có thể để lại hệ lụy dài hạn đối với môi trường và không gian sinh thái của đảo.
Ở góc độ doanh nghiệp, phát triển có kiểm soát không phải là rào cản. Ngược lại, đó có thể là lợi thế. Việc giới hạn số lượng khách, nếu được quản lý tốt, sẽ giúp nâng cao giá trị điểm đến. Du lịch không còn là cuộc đua về số lượng, mà là cuộc cạnh tranh về chất lượng. Điều doanh nghiệp cần là môi trường đầu tư ổn định, chính sách minh bạch và lộ trình phát triển rõ ràng.
Khi những yếu tố này được đảm bảo, doanh nghiệp sẵn sàng tham gia và đồng hành lâu dài. Hiện nay, một số chính sách đãi đã được xây dựng nhằm tạo điều kiện thu hút đầu tư: Hỗ trợ chi phí hạ tầng; ưu đãi thuế; cải cách thủ tục hành chính. Đây là những bước đi ban đầu tạo nền móng cho quá trình phát triển dài hạn. Tuy nhiên, để tạo ra chuyển biến rõ rệt, cần những cơ chế mạnh mẽ hơn, linh hoạt hơn, phù hợp với đặc thù của một đảo nhỏ nhưng có giá trị chiến lược lớn.
Cồn Cỏ đang đứng trước sự lựa chọn: phát triển nhanh để tận dụng cơ hội thị trường nhưng đối mặt nguy cơ quá tải, suy giảm môi trường; hoặc phát triển có kiểm soát để giữ lại hệ sinh thái và giá trị lâu dài. Và hòn đảo này đã chọn một hướng đi khác: không chạy theo số lượng, không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng ngắn hạn.
Từ một “tọa độ lửa” trong chiến tranh, Cồn Cỏ hôm nay đang bước vào hành trình phát triển bền vững giữa biển khơi. Đó không phải con đường dễ dàng hay cho kết quả tức thời, nhưng nếu giữ được định hướng hiện tại, nơi đây có thể trở thành một mô hình đáng tham khảo về phát triển du lịch biển đảo gắn với bảo tồn.
Ở đó, du lịch không chỉ tạo ra giá trị kinh tế, mà còn góp phần gìn giữ hệ sinh thái, cộng đồng cư dân và những giá trị lịch sử đặc biệt của đảo. Một hòn đảo nhỏ, một lựa chọn không dễ, nhưng có thể tạo nên khác biệt lớn trong tư duy phát triển biển đảo hiện nay.
Trong khuôn khổ chuyến thăm và làm việc tại Nhật Bản từ 20 - 25/10 của đoàn công tác Bộ Tài nguyên và Môi trường do ông Nguyễn Đức Toàn - Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam dẫn đầu, sáng 21/10, tại thủ đô Tokyo (Nhật Bản), đã diễn ra Diễn đàn đối thoại chính sách kinh tế biển Việt Nam - Nhật Bản 2024. Tại đây, hai bên đã trao đổi và thống nhất nhiều phương hướng và biện pháp tăng cường hợp tác trong thời gian tới.
Phát biểu khai mạc Diễn đàn đối thoại chính sách kinh tế biển Việt Nam - Nhật Bản, Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam - Nguyễn Đức Toàn nhấn mạnh: “Thế kỷ 21 được coi là thế kỷ của đại dương, việc “Vươn ra biển” đã trở thành xu thế lớn, định hướng quan trọng cho tất cả các quốc gia có biển"...
Bà Rịa - Vũng Tàu đang khẳng định vị thế là trung tâm kinh tế biển quốc gia, không chỉ tập trung vào phát triển các ngành kinh tế biển mà còn chú trọng quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường biển một cách bền vững. Từ định hướng phát triển phù hợp với tầm nhìn dài hạn của đất nước, tỉnh đang nỗ lực phát huy các giá trị văn hóa biển, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ trong quản lý và khai thác tài nguyên biển hiệu quả.
Tình trạng khai thác bất hợp pháp đang ngày càng trở nên nghiêm trọng tại Việt Nam, gây ra những tổn thất không chỉ đối với tài nguyên biển mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sinh thái và đời sống cộng đồng ngư dân. Dù đã có những nỗ lực từ phía các cơ quan chức năng, vấn nạn này vẫn diễn ra tràn lan, đe dọa sự phát triển bền vững của biển cả và hệ sinh thái biển.
Theo báo cáo của Phòng Quản lý điều tra cơ bản biển và hải đảo về một số kết quửa bước đầu thực hiện Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến 2045 cho thấy, một số chỉ tiêu đặt ra chưa đạt như kỳ vọng, trong đó có công tác nghiên cứu khoa học biển: Chưa có những cơ sở nghiên cứu khoa học biển mạnh; năng lực nghiên cứu còn khiêm tốn, trình độ hạn chế so với các nước phát triển trên thế giới; hệ thống cơ sở nghiên cứu và đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ biển thiếu, yếu.
