An ninh lương thực trước những sức ép mới

Ngày 25/8, tại Hàng Châu, Trung Quốc, Hội nghị Bộ trưởng các nền kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) về An ninh Lương thực lần thứ 11 chính thức diễn ra với sự tham dự của lãnh đạo ngành Nông nghiệp đến từ 21 nền kinh tế thành viên. Đây được xem là một trong những sự kiện có tầm vóc chiến lược nhất trong chuỗi các hoạt động của APEC 2026, khi khu vực này chiếm gần một nửa sản lượng và thương mại lương thực toàn cầu.

Vị thế đó đồng thời đặt lên các nền kinh tế APEC trách nhiệm lớn trong duy trì nguồn cung, ổn định thị trường và bảo đảm khả năng tiếp cận lương thực của người dân. Bất kỳ đứt gãy lớn nào trong khu vực cũng có thể tạo ra tác động vượt ra ngoài phạm vi châu Á - Thái Bình Dương.

Hội nghị đã dành nhiều thời gian thảo luận về những thách thức đang tác động sâu sắc đến chuỗi cung ứng lương thực khu vực và toàn cầu, bao gồm biến đổi khí hậu, xung đột địa chính trị, gián đoạn chuỗi phân phối, già hóa dân số và suy dinh dưỡng tại các khu vực dễ bị tổn thương.

Những thách thức này cho thấy an ninh lương thực hiện nay không thể chỉ được nhìn từ sản lượng. Bảo đảm đủ lương thực vẫn là điều kiện cần, nhưng chưa đủ; hệ thống lương thực còn phải an toàn, có giá phù hợp và bảo đảm khả năng tiếp cận của người dân trong điều kiện thị trường biến động.

Trước thực trạng đó, các đại biểu đã đề xuất nhiều giải pháp thiết thực, tập trung vào duy trì tri thức bản địa, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số, cũng như tăng cường mở cửa thị trường và hợp tác điều phối giữa các quốc gia thành viên.

Việc duy trì tri thức bản địa bên cạnh công nghệ hiện đại cho thấy một cách tiếp cận cân bằng hơn. Kinh nghiệm sản xuất lâu đời của cộng đồng có thể cung cấp những giải pháp thích ứng phù hợp với từng hệ sinh thái. Công nghệ giúp bổ sung năng lực dự báo, quản lý tài nguyên và kiểm soát rủi ro.

Hội nghị cũng thông qua “Bộ nguyên tắc tăng cường khả năng chống chịu của hệ thống thực phẩm trong khu vực APEC thông qua đổi mới và số hóa”, gồm 5 nguyên tắc định hướng hợp tác giữa các nền kinh tế trong thời gian tới.

Theo thông tin chính thức của APEC, các Bộ trưởng khuyến khích tăng cường cơ sở hạ tầng nông thôn, thúc đẩy phát triển lĩnh vực nông sản - thực phẩm và cải thiện dịch vụ công tại khu vực nông thôn. Hội nghị cũng ghi nhận vai trò của trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học nông nghiệp, thủy sản và nuôi trồng thủy sản đối với an ninh lương thực.

Công nghệ vì thế cần được đưa vào toàn bộ chuỗi, từ sản xuất, thu hoạch, chế biến đến phân phối. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự tạo ra thay đổi khi nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp có khả năng tiếp cận. Nếu thiếu hạ tầng, kỹ năng và nguồn lực đầu tư, khoảng cách số có thể trở thành một khoảng cách phát triển mới ở nông thôn.

Kết thúc hội nghị, các Bộ trưởng đã thống nhất ra Tuyên bố chung Hàng Châu, khẳng định quyết tâm xây dựng một cộng đồng châu Á - Thái Bình Dương cởi mở, năng động, kiên cường và hòa bình. Tuyên bố nhấn mạnh an ninh lương thực vẫn là ưu tiên chung, đồng thời thúc giục các nền kinh tế đẩy mạnh hợp tác dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; quản lý hiệu quả tài nguyên thiên nhiên; tạo thuận lợi thương mại nông sản và tăng cường đầu tư nông nghiệp.

Việt Nam đề xuất những chuyển đổi mang tính đột phá

Tham dự và phát biểu tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam Trịnh Việt Hùng đánh giá cao vai trò chủ nhà của Trung Quốc trong Năm APEC 2026 với chủ đề “Xây dựng Cộng đồng châu Á - Thái Bình Dương cùng phát triển thịnh vượng.” Sự tham gia của Việt Nam tại Hàng Châu mang ý nghĩa kép. Việt Nam vừa đóng góp quan điểm vào chương trình nghị sự về an ninh lương thực của khu vực, vừa tiếp nhận các kinh nghiệm cần thiết cho quá trình chuẩn bị Năm APEC 2027.

Nhấn mạnh cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc triển khai Lộ trình An ninh Lương thực APEC đến năm 2030, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng đề xuất bốn định hướng hợp tác trọng tâm gồm: "Xây dựng các chuỗi giá trị nông - thực phẩm có khả năng chống chịu và kết nối bền chặt hơn; thúc đẩy đổi mới và chuyển đổi số mạnh mẽ, tạo điều kiện để các công nghệ tiên tiến như AI, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học và nông nghiệp chính xác đến gần hơn với người nông dân; huy động các nguồn lực đầu tư và tài chính đổi mới nhằm nhân rộng các mô hình thí điểm thành giải pháp có quy mô lớn; và tăng cường chia sẻ tri thức, xây dựng năng lực và hợp tác chặt chẽ giữa các diễn đàn APEC".

Bốn định hướng này bao quát những mắt xích quan trọng của quá trình chuyển đổi hệ thống lương thực. Trước hết, khả năng chống chịu phải được xây dựng trên toàn chuỗi giá trị. Một nền sản xuất đạt năng suất cao vẫn có thể bị tổn thương nếu chế biến, logistics hoặc thị trường gặp đứt gãy. Chuỗi liên kết bền chặt sẽ giúp phân tán rủi ro, giảm tổn thất và duy trì dòng lưu thông hàng hóa.

Đổi mới và chuyển đổi số phải hướng đến người nông dân. AI, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học và nông nghiệp chính xác chỉ có ý nghĩa khi hỗ trợ người sản xuất dự báo thời tiết, quản lý dịch bệnh, tiết kiệm đầu vào và tiếp cận thị trường hiệu quả hơn.

Yêu cầu huy động đầu tư và tài chính đổi mới cũng xuất phát từ thực tiễn. Nhiều mô hình công nghệ đạt kết quả khả quan trong phạm vi thí điểm nhưng không thể mở rộng do thiếu vốn, cơ chế chia sẻ rủi ro và thị trường. Muốn đưa sáng kiến thành giải pháp chung, cần có sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức tài chính và các đối tác phát triển.

Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cũng nhấn mạnh vai trò quyết định của khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong việc nâng cao chất lượng và khả năng chống chịu của nền nông nghiệp. Bộ trưởng kêu gọi các nền kinh tế thành viên hướng tới ba chuyển đổi mang tính đột phá: "Chuyển từ nông nghiệp số sang hệ thống nông nghiệp - thực phẩm số; từ các thử nghiệm công nghệ đơn lẻ sang các giải pháp có thể nhân rộng; và từ đổi mới sáng tạo riêng lẻ sang xây dựng mạng lưới đối tác đổi mới sáng tạo APEC”.

Ba chuyển đổi cho thấy công nghệ không thể chỉ được ứng dụng riêng lẻ trên đồng ruộng. Chuyển đổi số cần bao phủ toàn bộ hành trình của sản phẩm, từ vật tư đầu vào, sản xuất, thu hoạch đến chế biến, phân phối và tiêu dùng. Tương tự, một mô hình thí điểm thành công chưa thể được xem là thành công của chính sách. Kết quả chỉ có ý nghĩa rộng hơn khi giải pháp được nhân rộng với chi phí phù hợp và tạo ra lợi ích cho số đông.

Việc hình thành mạng lưới đối tác đổi mới sáng tạo APEC cũng có thể giúp các nền kinh tế bổ sung thế mạnh cho nhau. Mỗi thành viên có thể đóng góp công nghệ, thị trường, tài chính, kinh nghiệm quản trị hoặc nguồn nhân lực.

Các đề xuất của Việt Nam đã nhận được sự đánh giá cao và đồng thuận từ đại diện các nền kinh tế tham dự. Nhiều thành viên bày tỏ mong muốn cùng Việt Nam tiếp tục xây dựng sự đồng thuận để Hội nghị Bộ trưởng An ninh Lương thực APEC năm 2027 tại Việt Nam sẽ đạt được một tầm nhìn chung và một chương trình hành động thực chất.

Trong các hoạt động bên lề hội nghị, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng đã làm việc với các đối tác Trung Quốc và New Zealand. Nội dung trao đổi tập trung vào an ninh lương thực, nông nghiệp xanh, giảm phát thải, chuyển giao công nghệ, mở cửa thị trường và xây dựng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.

Các cuộc làm việc bên lề hội nghị tập trung vào một số nội dung liên quan trực tiếp đến nông nghiệp Việt Nam, trong đó có tiêu chuẩn sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Đặt nền móng cho chương trình nghị sự APEC 2027

Trong khuôn khổ hội nghị, đại diện Việt Nam - ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chính thức công bố Định hướng Đề xuất cho Hợp tác APEC về Nông nghiệp và An ninh Lương thực năm 2027 với chủ đề: “Hệ thống Nông sản - Thực phẩm Đổi mới và Kiên cường vì Sự Thịnh vượng Chung”.

Việc công bố định hướng tại Hàng Châu đánh dấu bước chuẩn bị quan trọng cho năm đăng cai APEC 2027 của Việt Nam. Đây không chỉ là sự tiếp nối từ năm APEC 2026 sang năm Việt Nam đăng cai APEC 2027, mà còn thể hiện tính kế thừa trong chương trình hợp tác về an ninh lương thực của khu vực.

Chủ đề Việt Nam đề xuất chứa đựng ba tầng ý nghĩa. “Đổi mới” đặt khoa học, công nghệ và các phương thức quản trị mới vào trung tâm của quá trình chuyển đổi. “Kiên cường” nhấn mạnh khả năng duy trì hoạt động trước thiên tai, biến đổi khí hậu, dịch bệnh và gián đoạn thương mại. “Thịnh vượng chung” khẳng định thành quả phát triển phải được chia sẻ giữa các nền kinh tế và giữa các nhóm tham gia chuỗi giá trị.

Trong quá trình chuẩn bị APEC 2027, Bộ Nông nghiệp và Môi trường giữ vai trò quan trọng về tham mưu, chuyên môn và điều phối. Bộ vừa phải tiếp thu những đồng thuận đạt được tại Hàng Châu, vừa phải lựa chọn những vấn đề phù hợp với lợi ích của Việt Nam và nhu cầu chung của khu vực.

Các ưu tiên đã bước đầu được Việt Nam xác định, gồm thúc đẩy an ninh lương thực khu vực; phát triển hệ thống lương thực, thực phẩm bền vững; xây dựng nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp và tăng cường ứng phó với biến đổi khí hậu.

Trong cuộc gặp Bộ trưởng Bộ An toàn Thực phẩm và Đa dạng Sinh học New Zealand Andrew Hoggard, Việt Nam đề nghị tăng cường hợp tác về nông nghiệp thông minh, giảm phát thải methane, đào tạo nhân lực và xây dựng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm chung trong APEC.

Phía New Zealand bày tỏ ủng hộ các ưu tiên của Việt Nam, đặc biệt là phát triển hệ thống lương thực, thực phẩm bền vững. Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường được chỉ định làm đầu mối liên lạc, tiếp tục chuẩn bị nội dung cho Hội nghị Bộ trưởng An ninh Lương thực trong khuôn khổ APEC 2027.

Trong cuộc gặp Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Nông thôn Trung Quốc Trương Trụ, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng đề nghị thúc đẩy thương mại nông sản, tháo gỡ vướng mắc xuất nhập khẩu và tăng cường kết nối doanh nghiệp. Bộ trưởng cũng mời phía Trung Quốc tham dự Hội nghị Bộ trưởng An ninh Lương thực APEC lần thứ 12 vào năm 2027.

Những hoạt động này cho thấy, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang đảm nhiệm nhiều vai trò: Đại diện Việt Nam tham gia định hình chương trình nghị sự; kết nối các đối tác; chuẩn bị nội dung chuyên ngành và đưa nhu cầu phát triển trong nước vào các cơ chế hợp tác khu vực. Tuy nhiên, một chủ đề có sức thuyết phục tại APEC phải được bảo đảm bằng năng lực thực thi. Những khái niệm như nông nghiệp xanh, chuyển đổi số hay khả năng chống chịu cần được chuyển thành chính sách, dự án và kết quả có thể đo đếm.

Tháng 6/2026, Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức xây dựng được đưa vào vận hành. Theo thông tin được công bố, hệ thống đã tích hợp dữ liệu của hơn 18.500 sản phẩm.

Nền tảng sử dụng mã QR, chữ ký số, công nghệ chuỗi khối và tiêu chuẩn định danh quốc tế. Đây là một bước đi nhằm minh bạch hóa chuỗi sản xuất, bảo vệ người tiêu dùng và nâng cao khả năng tiếp cận thị trường của nông sản Việt Nam.

Song nền tảng kỹ thuật chỉ phát huy hiệu quả khi dữ liệu được cập nhật chính xác và các chủ thể trong chuỗi có khả năng tham gia. Bộ Nông nghiệp và Môi trường vì vậy còn phải hoàn thiện tiêu chuẩn, liên thông dữ liệu và hỗ trợ nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp sử dụng hệ thống.

Chuyển đổi xanh cũng phải được gắn với sinh kế. Nếu thiếu vốn, công nghệ và thị trường, người nông dân khó có thể tự gánh chi phí giảm phát thải. Đề xuất huy động đầu tư và tài chính đổi mới của Việt Nam tại Hàng Châu vì thế mang ý nghĩa thực tiễn rõ rệt.

Một hệ thống có khả năng chống chịu cũng không thể chỉ phản ứng sau khi rủi ro xảy ra. Hệ thống ấy phải có năng lực dự báo, chủ động nguồn lực, đa dạng hóa thị trường và duy trì chuỗi cung ứng trong điều kiện bất lợi.

Việc quản lý đồng thời hai lĩnh vực nông nghiệp và môi trường tạo điều kiện để Bộ tiếp cận an ninh lương thực theo một chỉnh thể. Sản xuất nông nghiệp phụ thuộc trực tiếp vào đất, nước, khí hậu và đa dạng sinh học; đồng thời cũng tác động trở lại môi trường thông qua phát thải, chất thải và khai thác tài nguyên.

Bởi vậy, xây dựng hệ thống lương thực xanh, số và có khả năng chống chịu không phải ba nhiệm vụ riêng rẽ. Công nghệ giúp sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn. Sản xuất xanh bảo vệ nền tảng lâu dài của an ninh lương thực. Khả năng chống chịu giúp chuỗi giá trị đứng vững trước những cú sốc.

Từ Hội nghị tại Hàng Châu đến năm Việt Nam đăng cai APEC 2027, các nội dung về đổi mới sáng tạo, số hóa, khoa học - công nghệ và tăng cường khả năng chống chịu của hệ thống lương thực sẽ tiếp tục được trao đổi trong khuôn khổ hợp tác khu vực. Đây cũng là những vấn đề đang được đặt ra đối với nông nghiệp Việt Nam, từ nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm đến thích ứng với biến đổi khí hậu và mở rộng thị trường. Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan đầu mối của Việt Nam trong các nội dung hợp tác APEC thuộc lĩnh vực nông nghiệp và an ninh lương thực.