Chuyển đổi từ sản xuất nâng cao sản lượng sang dựa vào năng suất, chất lượng, khoa học công nghệ và giá trị gia tăng

Nông nghiệp, nông dân và nông thôn có vị trí chiến lược đối với sự phát triển của đất nước

Tại Đại hội, trình bày tham luận với chủ đề “Phát huy vai trò chủ thể của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại; thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và xây dựng thế hệ nông dân mới đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung cho biết: Nông nghiệp, nông dân và nông thôn có vị trí chiến lược đối với sự phát triển của đất nước. Đây không chỉ là khu vực bảo đảm an ninh lương thực, ổn định xã hội mà còn là không gian phát triển rộng lớn, là nguồn lực quan trọng để thực hiện các mục tiêu tăng trưởng trong giai đoạn tới.

Nhìn lại chặng đường vừa qua, nền nông nghiệp nước ta đã đạt được nhiều thành tựu khi tiếp tục khẳng định vai trò là trụ đỡ của nền kinh tế: kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2025 đạt trên 70 tỷ USD; nhiều ngành hàng tiếp tục giữ vị thế cao trên thị trường quốc tế; trên 80% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, đời sống vật chất và tinh thần của người dân không ngừng được cải thiện. Đằng sau những thành tựu đó là sự nỗ lực vươn lên và đóng góp to lớn của hàng triệu nông dân Việt Nam.

Trong tiến trình ấy, các cấp Hội Nông dân Việt Nam luôn làm tốt vai trò hạt nhân tập hợp, đoàn kết, tuyên truyền, vận động, hướng dẫn, hỗ trợ nông dân, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, cũng theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, bước vào giai đoạn phát triển mới, nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước những cơ hội rất lớn nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức chưa từng có.

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học và kinh tế xanh đang mở ra cơ hội để nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng của nông sản. Đồng thời, các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới tiếp tục mở rộng không gian thị trường cho nông sản Việt Nam.

Cùng với cơ hội là những yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Biến đổi khí hậu, thiên tai cực đoan, suy giảm tài nguyên thiên nhiên đang tác động trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân nông thôn. Quá trình già hóa lao động nông thôn, thiếu hụt nguồn nhân lực trẻ có trình độ và kỹ năng số cũng đang đặt ra nhiều thách thức đối với sự phát triển của ngành.

"Những thay đổi đó đòi hỏi chúng ta phải chuyển đổi mạnh mẽ tư duy phát triển. Từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp; từ tăng trưởng dựa vào sản lượng sang dựa vào năng suất, chất lượng, khoa học công nghệ và giá trị gia tăng; từ khai thác tài nguyên sang phát triển xanh, tuần hoàn và bền vững. Trung tâm của quá trình chuyển đổi này chính là người nông dân.

Người nông dân trong giai đoạn mới không chỉ biết sản xuất những gì mình có, mà phải có tư duy kinh tế, phải trở thành người tổ chức sản xuất, nhà kinh doanh nông nghiệp và là chủ thể của đổi mới sáng tạo. Người nông dân cần phải hiểu, áp dụng và làm chủ khoa học công nghệ, ứng dụng chuyển đổi số; chủ động tham gia chuỗi giá trị và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đây cũng chính là tinh thần cốt lõi của Nghị quyết số 46 của Bộ Chính trị về đổi mới, nâng cao chất lượng hoạt động của Hội Nông dân Việt Nam; đồng thời là yêu cầu tất yếu để xây dựng giai cấp nông dân hiện đại trong kỷ nguyên phát triển mới", Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường khẳng định.

Phát triển kinh tế nông nghiệp và chuyển đổi mô hình tăng trưởng; ứng dụng khoa học công nghệ

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung cho biết thêm, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là những động lực chủ yếu cho tăng trưởng trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Đối với ngành Nông nghiệp và Môi trường, đây không chỉ là định hướng phát triển mà còn là yêu cầu cấp thiết để nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền nông nghiệp Việt Nam.

Trong bối cảnh đó, người nông dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải thực sự trở thành trung tâm, chủ thể và động lực của quá trình chuyển đổi.

Vì vậy, phát huy vai trò chủ thể của nông dân phải được xác định là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển của ngành Nông nghiệp và Môi trường trong giai đoạn tới.

Theo đó, cần phát huy vai trò của nông dân trên 4 nội dung: phát triển kinh tế nông nghiệp và chuyển đổi mô hình tăng trưởng; ứng dụng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; phát triển kinh tế tập thể, chuyển đổi số nông nghiệp, xây dựng cộng đồng nông thôn số; liên kết chuỗi giá trị gắn với chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn và bảo vệ môi trường; xây dựng văn hóa nông thôn và phát triển cộng đồng. Cụ thể:

Trước hết, cần phát huy vai trò của nông dân trong phát triển kinh tế nông nghiệp và chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Trong nhiều năm qua, nông nghiệp Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn. Tuy nhiên, dư địa tăng trưởng dựa trên mở rộng diện tích và gia tăng sản lượng đang dần thu hẹp. Điều này đòi hỏi người nông dân phải thay đổi tư duy sản xuất, từ sản xuất những gì mình có sang sản xuất những gì thị trường cần; từ bán sản phẩm sang bán giá trị; từ cạnh tranh bằng giá rẻ sang cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và sự khác biệt.

Người nông dân ngày nay phải từng bước trở thành một nhà kinh doanh nông nghiệp, một chủ thể kinh tế thực thụ trên thị trường, phải hiểu nhu cầu thị trường, tiêu chuẩn chất lượng, yêu cầu về môi trường, truy xuất nguồn gốc và khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Thứ hai, phát huy vai trò của nông dân trong ứng dụng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo

Đối với nông nghiệp, khoa học công nghệ chính là chìa khóa để giải quyết những điểm nghẽn lớn nhất về năng suất lao động, chất lượng sản phẩm và hiệu quả sử dụng tài nguyên cũng như thích ứng với biến đổi khí hậu.

Người nông dân cần được tạo điều kiện để tiếp cận nhanh hơn với các tiến bộ kỹ thuật mới; các giống cây trồng, vật nuôi năng suất cao; các quy trình canh tác tiên tiến; các thiết bị tự động hóa và công nghệ sinh học hiện đại.

Đồng thời, cần xây dựng cơ chế để khuyến khích và tôn vinh những sáng kiến của nông dân. Thực tiễn cho thấy nhiều mô hình sản xuất hiệu quả hiện nay được hình thành từ chính những sáng tạo của người nông dân trong quá trình lao động sản xuất. Đây là nguồn lực rất quý cần được phát hiện, hỗ trợ và nhân rộng.

Thứ ba, phát huy vai trò của nông dân trong phát triển kinh tế tập thể, chuyển đổi số nông nghiệp, xây dựng cộng đồng nông thôn số; liên kết chuỗi giá trị gắn với chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn và bảo vệ môi trường.

Một trong những hạn chế lớn nhất của nông nghiệp nước ta hiện nay là sản xuất còn phân tán, quy mô nhỏ lẻ, thiếu liên kết và khó kiểm soát chất lượng đồng bộ. Muốn xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, nhất thiết phải tổ chức lại sản xuất theo hướng hợp tác, liên kết và chuyển đổi số.

Người nông dân cần trở thành lực lượng nòng cốt trong phát triển các tổ hợp tác, hợp tác xã kiểu mới và các mô hình liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị. Mỗi hợp tác xã là hạt nhân của các vùng nguyên liệu tập trung, chuỗi giá trị và mô hình liên kết sản xuất hiện đại.

Hiện nay, chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, quản trị và tiêu dùng trên toàn cầu và người nông dân không thể đứng ngoài tiến trình đó. Trong thời gian tới, cần đẩy mạnh thực hiện phong trào “Bình dân học vụ số”, nâng cao kỹ năng số cho nông dân; xây dựng cơ sở dữ liệu nông nghiệp; phát triển các nền tảng số phục vụ sản xuất và tiêu thụ nông sản. Mục tiêu không chỉ là đưa công nghệ đến với nông dân mà còn giúp nông dân làm chủ công nghệ và khai thác hiệu quả các giá trị mà công nghệ mang lại.

Bên cạnh đó, Việt Nam đã cam kết mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Để thực hiện mục tiêu này, ngành nông nghiệp có vai trò đặc biệt quan trọng.

Do vậy, trong thời gian tới, cần tiếp tục đẩy mạnh các mô hình nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp phát thải thấp; khuyến khích sử dụng phân bón hữu cơ, thuốc bảo vệ thực vật sinh học; tăng cường tái sử dụng phế phụ phẩm nông nghiệp; tiết kiệm nước tưới và giảm thất thoát tài nguyên. Những mục tiêu này đều gắn chặt với sự tham gia của nông dân.

Thứ tư, phát huy vai trò của nông dân trong xây dựng văn hóa nông thôn và phát triển cộng đồng.

Nông thôn hiện đại không chỉ là nơi có hạ tầng tốt hơn hay thu nhập cao hơn mà còn phải là nơi đáng sống hơn. Sự phát triển của nông thôn trong giai đoạn mới phải là sự phát triển hài hòa giữa kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường; trong đó người dân vừa là chủ thể vừa là đối tượng thụ hưởng.

Các cấp, các ngành cần phải phối hợp với Hội nông dân để giáo dục, nâng cao nhận thức, ý thức trách nhiệm cho nông dân, để nông dân phát huy truyền thống đoàn kết, tương thân tương ái, tích cực tham gia các phong trào xây dựng nông thôn mới, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, bảo đảm an ninh trật tự và xây dựng cộng đồng văn minh.

Thu hút trí thức trẻ, thanh niên và lực lượng lao động chất lượng cao tham gia phát triển nông nghiệp

Để phát huy mạnh mẽ hơn nữa vai trò chủ thể của nông dân trong phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới; đồng thời tạo động lực thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển đất nước theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung đề xuất 3 nội dung trọng tâm:

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn theo hướng hiện đại, đồng bộ, tạo điều kiện thuận lợi cho nông dân tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển; Tập trung vào phát triển kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân trong nông nghiệp; thúc đẩy tích tụ, tập trung đất đai; phát triển các vùng nguyên liệu quy mô lớn; tạo điều kiện để nông dân tiếp cận thuận lợi hơn với đất đai, tín dụng, khoa học công nghệ và thị trường.

Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện các chính sách hỗ trợ chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, phát triển nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn, phát thải thấp; từng bước hình thành các cơ chế khuyến khích người dân tham gia thị trường tín chỉ carbon và các mô hình kinh tế xanh trong nông nghiệp.

Thứ hai, ưu tiên đầu tư phát triển nguồn nhân lực nông thôn, coi đây là nhiệm vụ chiến lược lâu dài. Trong giai đoạn tới, cần chuyển mạnh từ hỗ trợ sản xuất sang hỗ trợ nâng cao năng lực của người sản xuất; từ hỗ trợ đầu vào sang đầu tư cho tri thức, kỹ năng và đổi mới sáng tạo cho nông dân.

Tiếp tục có các giải pháp xây dựng, hình thành nên đội ngũ nông dân chuyên nghiệp, có trình độ, có khả năng thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của thị trường và công nghệ. Đặc biệt, cần quan tâm phát hiện, bồi dưỡng, tạo môi trường thuận lợi để thu hút trí thức trẻ, thanh niên và lực lượng lao động chất lượng cao tham gia phát triển nông nghiệp.

Thứ ba, tiếp tục nâng cao vai trò của Hội Nông dân Việt Nam trong giai đoạn mới.

Với vị trí là tổ chức chính trị - xã hội của giai cấp nông dân, Hội Nông dân Việt Nam cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ nội dung và phương thức hoạt động; thực sự trở thành trung tâm hỗ trợ nông dân phát triển sản xuất, kinh doanh, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hội nhập quốc tế.

Hội cần phát huy tốt hơn vai trò đại diện, chăm lo, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của hội viên; là cầu nối hiệu quả giữa nông dân với Đảng, Nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và các tổ chức xã hội.

Đồng thời, đẩy mạnh triển khai các phong trào thi đua yêu nước, các chương trình hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể, khởi nghiệp nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới và bảo vệ môi trường; tăng cường và đổi mới công tác tuyên truyền, vận động, giáo dục nhằm phát huy truyền thống cần cù, sáng tạo, tinh thần tự lực, tự cường và khát vọng vươn lên làm giàu chính đáng của hội viên nông dân, góp phần hình thành thế hệ nông dân mới, “nông dân số” đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước và phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp của nông thôn Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cam kết sẽ luôn đồng hành cùng Hội Nông dân Việt Nam và bà con nông dân cả nước trên chặng đường phát triển phía trước; cùng chung sức, đồng lòng xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh; góp phần thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững, phồn vinh và hạnh phúc.