Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gây ra những tổn thất khó lường, Đắk Lắk đang được đề xuất trở thành địa phương đầu tiên của Việt Nam thí điểm mô hình tài chính khí hậu từ Quỹ Ứng phó Tổn thất và Thiệt hại (FRLD). Với nguồn vốn dự kiến 9,8 triệu USD cùng cơ chế giải ngân dựa trên dữ liệu khí tượng và trí tuệ nhân tạo, dự án không chỉ mở ra hướng tiếp cận mới trong hỗ trợ cộng đồng dễ bị tổn thương mà còn được kỳ vọng trở thành phép thử quan trọng cho mô hình quản trị rủi ro khí hậu của Việt Nam trong tương lai.
Từ một dự án thí điểm tại địa phương đến cơ hội mở đường cho cơ chế ứng phó tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu |
Biến đổi khí hậu đang không còn là một dự báo xa xôi mà đã hiện hữu trong từng mùa hạn hán kéo dài, những trận mưa cực đoan, lũ quét, sạt lở và những thiệt hại ngày càng lớn đối với đời sống người dân. Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm thế nào để thích ứng với biến đổi khí hậu, mà còn là làm thế nào để có đủ nguồn lực tài chính giúp cộng đồng phục hồi nhanh chóng khi những tổn thất xảy ra.
Đó cũng là lý do cộng đồng quốc tế hình thành Quỹ Ứng phó Tổn thất và Thiệt hại (Fund for Responding to Loss and Damage - FRLD) - cơ chế tài chính toàn cầu đầu tiên dành riêng cho việc hỗ trợ các quốc gia đang phát triển ứng phó với những thiệt hại không thể tránh khỏi do biến đổi khí hậu gây ra.
Trong bối cảnh ấy, đề xuất Dự án "Thí điểm tích hợp từ lưu vực đến ven biển ứng phó tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu" tại Đắk Lắk không chỉ là một dự án hỗ trợ địa phương. Xa hơn, đây có thể trở thành phép thử đầu tiên của Việt Nam trong việc tiếp cận và vận hành một cơ chế tài chính khí hậu hoàn toàn mới, mở ra hướng đi mới trong quản trị rủi ro thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu.
|
Từ "tổn thất và thiệt hại" đến một cơ chế tài chính mới của thế giới
Trong nhiều năm, các cuộc đàm phán khí hậu quốc tế chủ yếu tập trung vào hai trụ cột là giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy có những thiệt hại đã xảy ra và không thể đảo ngược bằng các biện pháp thích ứng thông thường.
Đó là những cánh đồng mất trắng vì hạn hán kéo dài, những khu dân cư bị cuốn trôi bởi lũ quét, những vùng ven biển bị xói lở nghiêm trọng hay những sinh kế truyền thống bị phá vỡ bởi các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng.
Khái niệm "tổn thất và thiệt hại" (Loss and Damage) ra đời từ thực tiễn đó. Đây là những tổn thất kinh tế và phi kinh tế phát sinh khi tác động của biến đổi khí hậu vượt quá khả năng thích ứng của cộng đồng và chính quyền địa phương.
Sau nhiều năm đàm phán, tại Hội nghị COP27 năm 2022, các quốc gia đã thống nhất thành lập Quỹ Ứng phó Tổn thất và Thiệt hại. Đến COP28, quỹ chính thức được vận hành với mục tiêu hỗ trợ các quốc gia dễ bị tổn thương tăng cường khả năng chống chịu và phục hồi trước những tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.
Đối với Việt Nam - một trong những quốc gia được đánh giá chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu - việc tiếp cận nguồn lực từ quỹ này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Không chỉ bởi nhu cầu đầu tư cho thích ứng ngày càng lớn, mà còn bởi đây là cơ hội để Việt Nam tham gia sâu hơn vào các cơ chế tài chính khí hậu toàn cầu đang hình thành.
Khi dữ liệu khí tượng trở thành chìa khóa kích hoạt nguồn lực khí hậu
Nếu Quỹ FRLD được xem là biểu tượng cho cách tiếp cận mới của thế giới đối với các quốc gia chịu tác động của biến đổi khí hậu, thì đề xuất dự án tại Đắk Lắk chính là minh chứng rõ nét cho cách tiếp cận đó.
Sáng 01/6, tại UBND tỉnh Đắk Lắk, Cục Khí tượng Thủy văn đã có buổi làm việc với UBND tỉnh Đắk Lắk và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) về đề xuất Dự án "Thí điểm tích hợp từ lưu vực đến ven biển ứng phó tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu". Tham dự buổi làm việc có ông Hoàng Đức Cường, Phó Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn; ông Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia và GS, TS. Trần Thục, Chủ tịch Hội Khí tượng Thủy văn Việt Nam.
Theo đề xuất, dự án có tổng kinh phí 9,8 triệu USD từ Quỹ FRLD, dự kiến triển khai trong giai đoạn 2027-2031. Dự án tập trung hỗ trợ trực tiếp khoảng 10.000 hộ dân dễ bị tổn thương tại Krông Năng - nơi thường xuyên chịu tác động của hạn hán kéo dài và khu vực Phú Yên - địa bàn đối mặt với nguy cơ ngập lụt, xói lở ngày càng gia tăng.
Điểm đặc biệt nhất của dự án nằm ở cơ chế kích hoạt giải ngân tự động dựa trên dữ liệu khí tượng thủy văn kết hợp công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI). Theo đó, hệ thống sẽ theo dõi liên tục các chỉ số thời tiết, khí hậu và các ngưỡng rủi ro đã được thiết lập từ trước. Khi các chỉ số vượt ngưỡng cảnh báo, nguồn lực hỗ trợ sẽ được kích hoạt tự động và chuyển tới người dân mà không cần chờ các quy trình thống kê thiệt hại truyền thống.
Đây là một bước chuyển quan trọng trong tư duy quản trị rủi ro thiên tai. Thay vì "chờ thiên tai xảy ra rồi mới hỗ trợ", nguồn lực sẽ được huy động ngay từ khi các dấu hiệu rủi ro xuất hiện. Cách tiếp cận này không chỉ giúp người dân có thêm thời gian chuẩn bị và giảm thiểu thiệt hại, mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, giảm thủ tục hành chính và tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực hỗ trợ.
Quan trọng hơn, dự án đang đặt nền móng cho việc phát triển các mô hình bảo hiểm tham số khí hậu tại Việt Nam. Trong mô hình này, việc chi trả hỗ trợ hoặc bảo hiểm không phụ thuộc vào giám định thiệt hại thực tế, mà được kích hoạt dựa trên các chỉ số khí tượng đã được xác định trước. Đây là xu hướng đang được nhiều quốc gia áp dụng nhằm bảo vệ sinh kế cho cộng đồng dễ bị tổn thương trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Có thể nói, lần đầu tiên tại Việt Nam, dữ liệu khí tượng không chỉ phục vụ công tác dự báo và cảnh báo thiên tai, mà còn trở thành nền tảng để vận hành một cơ chế tài chính khí hậu. Dữ liệu khí tượng đang từng bước trở thành một loại "tài sản chiến lược" trong quản trị rủi ro và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Kỳ vọng từ một mô hình tiên phong
Điều đáng chú ý là dự án được thiết kế theo cách tiếp cận "từ lưu vực đến ven biển". Đây là phương thức quản lý đang được nhiều tổ chức quốc tế khuyến nghị nhằm ứng phó với các tác động liên hoàn của biến đổi khí hậu.
Biến đổi khí hậu không diễn ra riêng lẻ ở từng địa phương hay từng hệ sinh thái. Hạn hán ở vùng thượng nguồn có thể ảnh hưởng đến nguồn nước hạ du; suy giảm tài nguyên nước nội địa có thể làm gia tăng nguy cơ xâm nhập mặn và tổn thương sinh kế ở vùng ven biển.
Bởi vậy, việc kết nối các giải pháp từ vùng núi, lưu vực sông đến khu vực ven biển không chỉ giải quyết các vấn đề trước mắt mà còn hướng tới nâng cao khả năng chống chịu lâu dài của toàn bộ hệ thống tự nhiên và xã hội. Ở góc độ rộng hơn, dự án tại Đắk Lắk cho thấy một hướng tiếp cận mới trong quản trị biến đổi khí hậu của Việt Nam: lấy cộng đồng làm trung tâm, lấy dữ liệu làm nền tảng và lấy tài chính khí hậu làm đòn bẩy.
Đây cũng là hướng đi phù hợp với Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050, trong đó nhấn mạnh yêu cầu tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng, phát triển các công cụ tài chính khí hậu và thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý rủi ro thiên tai. Dù vẫn đang trong quá trình hoàn thiện hồ sơ và xây dựng văn kiện trình Quỹ FRLD xem xét, dự án tại Đắk Lắk đã cho thấy những tín hiệu tích cực về một cách tiếp cận mới trong ứng phó với biến đổi khí hậu.
Tại buổi làm việc, lãnh đạo UBND tỉnh Đắk Lắk khẳng định cam kết đồng hành cùng Cục Khí tượng Thủy văn, UNDP và các đối tác quốc tế; đồng thời chỉ đạo các sở, ngành phối hợp chặt chẽ để hoàn thiện hồ sơ dự án, sớm đưa sáng kiến này vào thực tiễn.
Nếu được triển khai thành công, lợi ích của dự án sẽ không chỉ dừng lại ở 10.000 hộ dân được hỗ trợ hay nguồn vốn 9,8 triệu USD được giải ngân hiệu quả. Điều quan trọng hơn là khả năng tạo dựng một mô hình mới về quản lý rủi ro thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu và vận hành tài chính khí hậu tại Việt Nam.
Trong bối cảnh các hiện tượng thời tiết cực đoan đang diễn biến ngày càng khó lường, nhu cầu về các cơ chế hỗ trợ nhanh chóng, minh bạch và dựa trên dữ liệu sẽ ngày càng trở nên cấp thiết. Đắk Lắk hôm nay có thể chỉ là một dự án thí điểm. Nhưng nếu thành công, đây hoàn toàn có thể trở thành điểm khởi đầu cho một giai đoạn mới trong hành trình xây dựng năng lực chống chịu khí hậu của Việt Nam.
Bởi xét đến cùng, điều mà cộng đồng cần không chỉ là những khoản hỗ trợ sau thiên tai, mà là một "lá chắn" đủ mạnh để chủ động thích ứng, giảm thiểu rủi ro và bảo vệ sinh kế trước những thách thức ngày càng lớn của biến đổi khí hậu. Và dự án tại Đắk Lắk đang cho thấy những viên gạch đầu tiên của "lá chắn" ấy.
Có thể phải mất nhiều năm nữa để đánh giá đầy đủ hiệu quả của dự án. Nhưng ngay từ hôm nay, sáng kiến tại Đắk Lắk đã cho thấy một hướng tiếp cận mới: thay vì chỉ ứng phó với thiên tai khi rủi ro đã xảy ra, Việt Nam đang từng bước xây dựng những cơ chế dựa trên dữ liệu, công nghệ và tài chính khí hậu để chủ động bảo vệ cộng đồng. Nếu thành công, phép thử tại Đắk Lắk sẽ không chỉ mang ý nghĩa của một dự án địa phương, mà có thể trở thành dấu mốc quan trọng trong hành trình xây dựng năng lực chống chịu khí hậu của quốc gia. |
Báo cáo thường niên 2023 của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) vừa được định chế tài chính này công bố, theo đó, năm 2023, ADB đã cam kết cho vay 23,6 tỷ USD từ nguồn vốn của mình, trong đó có tới 9,8 tỷ USD dành cho các hoạt động ứng phó với biến đổi khí hậu - con số kỷ lục.
