Đưa các anh trở về - Hành trình tri ân chưa bao giờ dừng lại

Đi tìm giữa rừng sâu và ký ức chiến tranh

Buổi sáng giữa tháng Bảy, khi sương còn phủ trên những triền núi phía Tây Quảng Trị, những người lính của Đội Quy tập 584 và 589 lại lặng lẽ bước vào rừng. Trên vai họ không chỉ là ba lô, cuốc, xẻng hay máy định vị, mà còn là hy vọng của biết bao gia đình đã hơn nửa thế kỷ chờ đợi một ngày được đón người thân trở về.

Những khu rừng từng là chiến trường ác liệt năm xưa nay đã phủ xanh trở lại. Cây rừng lớn lên qua từng mùa mưa nắng, địa hình thay đổi bởi sạt lở, dòng suối đổi dòng, những con đường mòn năm xưa đã biến mất. Thời gian khiến dấu tích chiến tranh mờ dần, nhưng không thể xóa đi lời hứa của những người ở lại: bằng mọi giá phải đưa đồng đội trở về với đất mẹ.

Chính vì vậy, năm 2026 được xem là một dấu mốc đặc biệt trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ khi Chính phủ phát động Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027). Không chỉ là một chiến dịch quân sự hay hậu cần, đây còn là chiến dịch của lòng biết ơn, của khoa học công nghệ và của sự chung sức từ nhiều ngành, nhiều địa phương.

Những con số được công bố tại Hội nghị sơ kết chiến dịch ngày 20/7 cho thấy, quy mô chưa từng có của hành trình ấy. Chỉ sau hơn bốn tháng triển khai, cả nước đã tìm kiếm, quy tập được 1.425 hài cốt liệt sĩ. Trong đó, 401 hài cốt được tìm thấy trong nước, 174 hài cốt tại nước bạn Lào và 850 hài cốt tại Campuchia. Đã có 13 lễ truy điệu, an táng được tổ chức trang nghiêm với 735 hài cốt liệt sĩ được đón nhận về các nghĩa trang trong nước. Hơn 1.500 cán bộ, chiến sĩ thuộc 32 đội quy tập vẫn đang ngày đêm bám địa bàn, tiếp tục hành trình tìm kiếm ở những khu vực được xác định còn lưu giữ dấu tích chiến tranh.

Đằng sau những con số ấy là hàng nghìn ngày băng rừng, lội suối, đào từng lớp đất, dò từng tọa độ trên những tấm bản đồ cũ đã úa màu. Có những vị trí chỉ được xác định từ một dòng hồi ký của cựu chiến binh. Có nơi phải mất nhiều tháng đối chiếu tài liệu, khảo sát địa hình rồi mới quyết định mở hố tìm kiếm. Không ít cuộc khai quật kết thúc trong lặng im vì địa hình đã thay đổi quá nhiều sau hơn nửa thế kỷ.

Khó khăn lớn nhất hiện nay không còn nằm ở khoảng cách địa lý mà ở sự đổi thay của thiên nhiên và môi trường. Những cánh rừng từng bị bom đạn cày xới nay đã trở thành rừng nguyên sinh hoặc rừng sản xuất. Nhiều khu vực chiến trường cũ được phủ kín bởi cây bụi, đất đá sạt lở sau nhiều mùa mưa, dòng chảy thay đổi khiến các mốc địa hình gần như biến mất. Không ít nơi từng là hố bom nay trở thành ao hồ hoặc được phủ kín bởi thảm thực vật.

Đó cũng là lý do công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ngày nay không chỉ dựa vào ký ức của nhân chứng mà còn cần đến sự hỗ trợ của công nghệ đo đạc, bản đồ địa hình, viễn thám, dữ liệu địa chất và hệ thống thông tin địa lý (GIS). Những lĩnh vực vốn gắn với ngành nông nghiệp và môi trường đang trở thành "đôi mắt" mới của các đội quy tập trong hành trình lần tìm dấu vết của những người lính năm xưa.

Ở nhiều địa phương, cán bộ quản lý đất đai, kiểm lâm, lực lượng bảo vệ rừng, ngành tài nguyên và môi trường cũng tham gia cung cấp thông tin về biến động địa hình, hiện trạng sử dụng đất và những khu vực từng là chiến trường cũ. Mỗi tấm bản đồ được cập nhật, mỗi cánh rừng được bảo vệ nguyên vẹn, mỗi khoảng đất chưa bị san lấp đều có thể trở thành manh mối quý giá cho một cuộc tìm kiếm.

Những ngày đầu tháng 7 vừa qua, dư luận đặc biệt xúc động khi lực lượng chức năng triển khai tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng (Thành phố Hồ Chí Minh). Ít ai nghĩ rằng, dưới một công viên xanh mát giữa đô thị sầm uất hôm nay lại có thể còn những người lính nằm lại từ hơn nửa thế kỷ trước. Mỗi nhát cuốc được đào xuống không chỉ là hành động khảo cổ, mà còn là sự đối thoại giữa hiện tại với lịch sử, giữa một thành phố đang phát triển với ký ức chiến tranh chưa bao giờ khép lại.

Ở Tuyên Quang, lực lượng quy tập cũng đã phát hiện nhiều mộ liệt sĩ tập thể trong quá trình khảo sát. Tại Quảng Trị, Nghệ An, Tây Ninh hay các tỉnh biên giới phía Nam, những lễ truy điệu liên tiếp được tổ chức để đón các anh từ đất bạn Lào, Campuchia trở về Tổ quốc. Mỗi chiếc quan tài phủ Quốc kỳ đi qua hàng quân danh dự đều khiến những người có mặt lặng đi. Bởi sau hơn nửa thế kỷ, các anh cuối cùng cũng được trở về trên chính mảnh đất mình đã nguyện hiến dâng tuổi trẻ để bảo vệ.

Cuộc trở về ấy chưa bao giờ là điều dễ dàng. Nhưng chính từ những cánh rừng vẫn được gìn giữ, từ từng mét đất được nâng niu như một phần ký ức của dân tộc, hành trình tri ân vẫn đang tiếp tục được nối dài. Và mỗi hài cốt được tìm thấy không chỉ khép lại một cuộc kiếm tìm của gia đình, mà còn nhắc nhở thế hệ hôm nay rằng hòa bình được đánh đổi bằng những người lính vẫn còn nằm lại đâu đó giữa đất trời Tổ quốc.

Khi khoa học trả lại tên cho những người đã ngã xuống

Có những cuộc đoàn tụ bắt đầu từ một chiếc răng. Có gia đình nhận được tin vui sau khi một mảnh xương nhỏ được giải mã thành công. Cũng có những người mẹ đã ngoài chín mươi tuổi lặng lẽ đưa cánh tay để lấy vài giọt máu cuối cùng, với hy vọng trước khi nhắm mắt vẫn kịp biết con mình đang nằm ở đâu.

Nếu công tác quy tập hài cốt là hành trình đưa người lính trở về với Tổ quốc thì xác định danh tính chính là hành trình đưa người lính trở về với gia đình. Đó cũng là điểm mới lớn nhất của Chiến dịch 500 ngày đêm. Lần đầu tiên, công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ được triển khai đồng thời với một chiến dịch quy mô quốc gia về thu nhận mẫu sinh phẩm thân nhân, lấy mẫu hài cốt, xây dựng cơ sở dữ liệu gene và giám định ADN. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc tìm thấy các anh, mà còn là trả lại tên cho những người đã hy sinh.

Theo Ban Chỉ đạo quốc gia, trong giai đoạn 2026-2027, Chiến dịch đặt mục tiêu hoàn thành lấy mẫu khoảng 230.000 ngôi mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính, giám định khoảng 18.000 mẫu ADN hài cốt, đồng thời xây dựng và vận hành đồng bộ cơ sở dữ liệu gene thân nhân liệt sĩ trên phạm vi toàn quốc. Đây được xem là bước chuyển từ phương thức tìm kiếm chủ yếu dựa vào nhân chứng và hồ sơ lưu trữ sang khai thác sức mạnh của khoa học dữ liệu, sinh học phân tử và chuyển đổi số.

Những kết quả ban đầu cho thấy quy mô rất lớn của nhiệm vụ này. Tính đến ngày 20/7/2026, các lực lượng đã triển khai xem xét lấy mẫu tại 66.013 ngôi mộ liệt sĩ, trong đó 46.116 ngôi mộ đủ điều kiện lấy mẫu sinh phẩm. Đồng thời, cả nước đã thu nhận 93.464 mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ, 53.036 mẫu đã được phân tích và đồng bộ dữ liệu; 15.729 mẫu hài cốt đã được tiếp nhận, lưu trữ phục vụ giám định và đối sánh. Những con số tưởng chừng khô khan ấy lại chứa đựng biết bao hy vọng của hàng chục nghìn gia đình vẫn mòn mỏi chờ tin người thân sau hơn nửa thế kỷ.

Theo Cục Chính sách - Xã hội (Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam), Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà là một đợt sinh hoạt chính trị sâu rộng, thể hiện trách nhiệm và sự tri ân của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân đối với các anh hùng liệt sĩ. Mục tiêu cao nhất là tạo bước đột phá trong xác định danh tính, để nhiều gia đình được đón người thân trở về đúng với tên tuổi của mình.

Để thực hiện mục tiêu ấy, lần đầu tiên nhiều lĩnh vực khoa học được huy động đồng thời. Dữ liệu về liệt sĩ, hồ sơ quân nhân, bản đồ tác chiến, hồ sơ địa chính, cơ sở dữ liệu dân cư, dữ liệu ADN, hệ thống thông tin địa lý (GIS), ảnh viễn thám và các nền tảng số hóa được kết nối nhằm tăng khả năng xác định vị trí, đối sánh thông tin và nhận diện danh tính. Một hành trình vốn dựa nhiều vào ký ức con người nay được tiếp sức bởi công nghệ hiện đại.

Nhưng khoa học cũng không thể thay thế hoàn toàn thời gian đã mất. Sau hơn nửa thế kỷ, ADN trong xương và răng của nhiều liệt sĩ đã bị phân hủy nghiêm trọng bởi độ ẩm, nhiệt độ, tính chất thổ nhưỡng và điều kiện môi trường. Không ít phần mộ đã nhiều lần di chuyển hoặc chịu tác động của thiên tai, xói lở, khiến việc lấy mẫu gặp nhiều khó khăn. Trong khi đó, nhiều thân nhân trực hệ - cha mẹ, anh chị em ruột đã qua đời; số còn lại tuổi cao, sức yếu. Chính vì vậy, mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận hôm nay đều mang ý nghĩa của một cuộc chạy đua với thời gian.

Những ngày đầu tháng 7, nhiều địa phương đồng loạt triển khai lấy mẫu ADN quy mô lớn. Tại Điện Biên, Ban Chỉ đạo 515 của tỉnh đã bàn giao 1.154 mẫu hài cốt liệt sĩ (388 mẫu đợt 1 và 766 mẫu đợt 2) cho Viện Pháp y Quân đội để giám định. Đây là một trong những địa phương thực hiện sớm và với quy mô lớn trong khuôn khổ Chiến dịch 500 ngày đêm.

Tại Cần Thơ, 670 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ chưa xác định thông tin cũng được chuyển đến Viện Pháp y Quân đội để phục vụ giám định ADN. Những mẫu sinh phẩm ấy sẽ được đối sánh với ngân hàng gene thân nhân trên phạm vi cả nước, mở ra cơ hội xác định danh tính cho nhiều liệt sĩ sau hàng chục năm chưa rõ tên tuổi.

Trong khi đó, nhiều tỉnh, thành phố tổ chức các đợt thu nhận mẫu thân nhân ngay tại cơ sở, đưa cán bộ đến tận nhà các gia đình chính sách, đặc biệt là những người cao tuổi, để lấy mẫu và số hóa thông tin. Mỗi lần lấy mẫu chỉ diễn ra trong vài phút, nhưng với nhiều gia đình, đó là khoảnh khắc nuôi dưỡng hy vọng sau hàng chục năm chờ đợi. 

Có lẽ, điều nhân văn nhất của Chiến dịch 500 ngày đêm không nằm ở những thiết bị phân tích hiện đại hay những con số thống kê ngày một tăng lên. Giá trị lớn nhất là ở chỗ, lần đầu tiên khoa học trở thành nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, nối người đã khuất với những người còn sống.

Một ngôi mộ có thể đã được quy tập từ nhiều năm trước. Nhưng chỉ khi trên bia mộ không còn dòng chữ "Liệt sĩ chưa biết tên", khi người mẹ có thể gọi đúng tên con, người cháu biết chính xác nơi ông mình yên nghỉ, thì cuộc trở về ấy mới thật sự trọn vẹn. Và cũng từ đó, mỗi kết quả giám định ADN không còn đơn thuần là thành tựu của khoa học, mà trở thành sự hoàn thành một lời hứa của dân tộc đối với những người đã hiến dâng cả tuổi xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Đất mẹ gọi tên những người con trở về

Tháng Bảy, những nghĩa trang liệt sĩ trên khắp cả nước lại đỏ rực màu cờ Tổ quốc và những đóa hoa tri ân. Tiếng chuông ngân lên trong các lễ truy điệu không chỉ dành cho những người vừa được đưa trở về sau hơn nửa thế kỷ, mà còn như một lời nhắc về hàng trăm nghìn người lính vẫn đang nằm lại đâu đó giữa núi rừng, sông suối, những cánh đồng hay dưới lòng đất của các đô thị hôm nay.

Theo thống kê của cơ quan chức năng, Việt Nam hiện có khoảng 1,2 triệu liệt sĩ; hơn 900.000 hài cốt đã được quy tập về các nghĩa trang trong cả nước. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 300.000 phần mộ chưa xác định được danh tính, cùng hàng trăm nghìn liệt sĩ chưa được tìm thấy hoặc chưa xác định được nơi an táng. Những con số ấy cho thấy hành trình tri ân vẫn còn rất dài và chưa thể dừng lại.

Chính vì vậy, Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ hướng đến mục tiêu hoàn thành các chỉ tiêu chuyên môn trước dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ vào năm 2027. Điều sâu sắc hơn là khẳng định một thông điệp nhất quán của Đảng và Nhà nước: không để một người đã ngã xuống vì Tổ quốc bị lãng quên, không để một gia đình mãi sống trong nỗi chờ đợi không có hồi kết. Những kết quả bước đầu của chiến dịch với 1.425 hài cốt liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập; hơn 93.000 mẫu sinh phẩm thân nhân được thu nhận; hơn 46.000 ngôi mộ đủ điều kiện lấy mẫu ADN là minh chứng cho quyết tâm ấy.

Nhưng phía sau mỗi cuộc trở về không chỉ có sự vào cuộc của quân đội, các nhà khoa học hay các cấp chính quyền. Đó còn là câu chuyện của đất. Lớp đất nơi người lính nằm xuống đã giữ gìn những dấu tích cuối cùng suốt hơn nửa thế kỷ. Những cánh rừng Trường Sơn, những triền núi Tây Bắc, những cánh rừng khộp ở Campuchia, những dòng sông biên giới hay cả những khoảng đất giữa lòng thành phố đều đang lưu giữ ký ức chiến tranh theo cách riêng của mình. Mỗi mét đất chưa bị san lấp, mỗi cánh rừng còn được bảo vệ, mỗi bản đồ địa hình được lưu giữ cẩn trọng đều có thể trở thành một đầu mối để tìm lại một người lính.

Ở góc độ ấy, công tác quản lý tài nguyên, đất đai và môi trường hôm nay mang thêm một ý nghĩa nhân văn đặc biệt. Việc bảo vệ rừng không chỉ để giữ đa dạng sinh học hay ứng phó với biến đổi khí hậu, mà ở nhiều nơi còn góp phần gìn giữ nguyên vẹn những chiến trường xưa. Công tác đo đạc bản đồ, xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai, viễn thám, hệ thống thông tin địa lý (GIS), điều tra địa chất và quản lý hiện trạng sử dụng đất đang hỗ trợ tích cực cho việc xác định vị trí các khu vực nghi có mộ liệt sĩ. Những lĩnh vực tưởng như chỉ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội giờ đây lại âm thầm góp sức cho hành trình tri ân của dân tộc.

Đó cũng là một lát cắt rất đẹp về vai trò của ngành Nông nghiệp và Môi trường trong thời kỳ mới. Khi những dữ liệu về đất, rừng, địa hình, tài nguyên được số hóa và quản lý khoa học, chúng không chỉ phục vụ quy hoạch phát triển hay bảo vệ môi trường, mà còn góp phần nối liền quá khứ với hiện tại, giúp những người lính năm xưa có thêm cơ hội được trở về.

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người mẹ tiễn con ra trận năm nào giờ phần lớn đã không còn. Nhiều người vợ đã đi hết cuộc đời trong chờ đợi. Những đứa con sinh ra khi cha chưa kịp trở về nay cũng đã ở tuổi xế chiều. Thời gian có thể làm bạc màu những trang giấy, thay đổi địa hình của chiến trường, phủ kín những hố bom bằng màu xanh của rừng cây, nhưng không thể làm phai nhạt đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" đã trở thành cội rễ của dân tộc Việt Nam.

Bởi vậy, hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ không đơn thuần là nhiệm vụ của lực lượng quân đội hay của các cơ quan chức năng. Đó là trách nhiệm chung của cả xã hội. Mỗi nhân chứng sẵn sàng cung cấp thông tin, mỗi cựu chiến binh lưu giữ một sơ đồ trận đánh, mỗi người dân phát hiện một di vật trong quá trình sản xuất, mỗi cán bộ địa chính, kiểm lâm hay quản lý đất đai cẩn trọng với từng biến động của địa hình... đều đang góp một phần vào hành trình đưa các anh trở về.

Đưa các anh trở về vì thế không chỉ là nhiệm vụ của hôm nay. Đó là lời hứa của dân tộc với lịch sử. Là sự biết ơn được chuyển hóa thành hành động. Là mệnh lệnh từ trái tim của những người đang sống đối với những người đã ngã xuống. Và chừng nào trên những nghĩa trang của đất nước vẫn còn những tấm bia mang dòng chữ "Liệt sĩ chưa biết tên", chừng đó hành trình tri ân của dân tộc Việt Nam vẫn chưa thể khép lại.