Trao đổi với phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường, bà Đoàn Minh Ngọc, Chủ hộ kinh doanh Gốm Ngọc Phù Lãng, chia sẻ về hành trình gìn giữ tinh hoa gốm Phù Lãng, phát triển sản phẩm theo hướng hiện đại, đồng thời từng bước đưa thương hiệu gốm truyền thống vươn tới thị trường trong nước và quốc tế.

PV: Thưa bà, Gốm Ngọc Phù Lãng được hình thành và phát triển như thế nào? Điều gì tạo nên bản sắc riêng của sản phẩm gốm Phù Lãng?

Bà Đoàn Minh Ngọc: Làng gốm Phù Lãng có lịch sử hơn 700 năm, được hình thành và phát triển từ thời ông Lưu Phong Tú (hay còn gọi là Lưu Quang Tú), người được tôn là ông tổ nghề gốm Phù Lãng. Theo truyền tụng, sau khi sang Trung Quốc học nghề, ông đã mang kỹ thuật làm gốm về truyền dạy cho người dân địa phương. Qua nhiều thế kỷ, nghề gốm được các thế hệ kế tiếp gìn giữ, phát triển, trở thành một di sản văn hóa quý báu của vùng Kinh Bắc.

Điểm đặc trưng tạo nên bản sắc riêng của gốm Phù Lãng chính là dòng men da lươn nổi tiếng. Đây là loại men có sắc nâu đen, nâu cánh gián hoặc xanh đen rất riêng, được tạo nên từ nguồn nguyên liệu thiên nhiên mà ít nơi nào có được.

Nguyên liệu chính để làm men được lấy từ phù sa sông Cầu, kết hợp với tro thực vật, vôi sò và một số nguyên liệu tự nhiên khác. Mỗi gia đình làm gốm đều lưu giữ một công thức phối men riêng, được truyền từ đời này sang đời khác. Chính sự khác biệt trong công thức cùng với kỹ thuật nung ở nhiệt độ khoảng 1.200 độ C đã tạo nên những sắc men đa dạng nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng của gốm Phù Lãng.

Ngày trước, làng nghề chủ yếu sản xuất các sản phẩm phục vụ đời sống sinh hoạt như chum, vại, ang, hũ đựng nước, gạo, tương, muối, dưa cà; cùng các sản phẩm phục vụ tín ngưỡng như tiểu sành, lư hương, chân hương...

Những năm gần đây, thế hệ trẻ của làng nghề sau quá trình học tập, nghiên cứu và tham gia nhiều triển lãm trong và ngoài nước đã mạnh dạn sáng tạo thêm nhiều dòng sản phẩm mới. Bên cạnh gốm gia dụng truyền thống còn có các sản phẩm trang trí nội thất, ngoại thất, sân vườn, quà tặng nghệ thuật... Qua đó, sản phẩm ngày càng phong phú, đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường nhưng vẫn giữ được hồn cốt của gốm Phù Lãng.

PV: Những giá trị truyền thống nào của làng gốm Phù Lãng được doanh nghiệp đặc biệt chú trọng gìn giữ trong quá trình sản xuất, thưa bà?

Bà Đoàn Minh Ngọc: Đối với Gốm Ngọc Phù Lãng, muốn phát triển bền vững thì trước hết phải giữ gìn được giá trị lịch sử và truyền thống mà cha ông đã để lại. Đó là nền tảng để xây dựng thương hiệu lâu dài.

Chúng tôi luôn nhắc nhở bản thân rằng, khi tạo ra một sản phẩm, điều quan trọng nhất chính là chất lượng. Chất lượng là yếu tố cốt lõi quyết định sự tồn tại của làng nghề cũng như niềm tin của khách hàng.

Bản thân người làm nghề cũng phải là người trực tiếp sử dụng sản phẩm của mình để có cái nhìn khách quan nhất trước khi đưa ra thị trường. Từ đó, từng sản phẩm đều được hoàn thiện cả về công năng, tính thẩm mỹ và độ bền.

Bên cạnh chất lượng, chúng tôi luôn đề cao chữ tâm của người làm nghề. 

PV: Doanh nghiệp đã ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số như thế nào trong thiết kế, sản xuất, quảng bá và tiêu thụ sản phẩm?

Bà Đoàn Minh Ngọc: Hiện nay, cơ sở Gốm Ngọc đã đầu tư nhiều thiết bị và máy móc hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, hỗ trợ quá trình tinh chế nguyên liệu và tạo ra những sản phẩm đạt tiêu chuẩn chất lượng cao. Việc ứng dụng công nghệ giúp giảm sức lao động, tăng độ chính xác trong từng công đoạn, đồng thời vẫn giữ được các kỹ thuật thủ công đặc trưng của làng nghề.

Một trong những giải pháp chuyển đổi số mà chúng tôi đang triển khai là gắn mã QR trên từng sản phẩm. Khi quét mã, khách hàng có thể tìm hiểu toàn bộ quá trình sản xuất, vùng nguyên liệu, giá trị văn hóa của sản phẩm cũng như câu chuyện về làng nghề Phù Lãng.

Việc truy xuất nguồn gốc giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn về sản phẩm mình đang sử dụng, đồng thời góp phần định vị thương hiệu gốm Phù Lãng trên thị trường. Đây cũng là giải pháp đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của nhiều thị trường xuất khẩu như Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước châu Âu, góp phần nâng cao uy tín và tạo thuận lợi trong hoạt động thương mại quốc tế.

Song song với đó, chúng tôi tích cực quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số như website, Facebook, TikTok, Zalo và tổ chức các buổi livestream giới thiệu sản phẩm. Hình thức này giúp mở rộng phạm vi tiếp cận khách hàng, kết nối trực tiếp với người tiêu dùng ở nhiều địa phương cũng như khách hàng quốc tế.

Chuyển đổi số đã giúp các cơ sở sản xuất quy mô nhỏ có thêm cơ hội quảng bá thương hiệu với chi phí hợp lý, đồng thời từng bước xây dựng hệ sinh thái kinh doanh hiện đại cho sản phẩm làng nghề.

Một trong những định hướng mà Gốm Ngọc đặc biệt quan tâm là phát triển sản phẩm thân thiện với môi trường và an toàn cho sức khỏe người sử dụng.

Toàn bộ dòng men của cơ sở đều được sản xuất từ nguyên liệu tự nhiên, không sử dụng hóa chất độc hại. Thành phần men chủ yếu gồm phù sa, tro thực vật, vôi sò cùng các nguyên liệu có nguồn gốc thiên nhiên.

Trước khi đưa sản phẩm ra thị trường, chúng tôi thực hiện kiểm nghiệm chất lượng theo các quy định hiện hành. Kết quả kiểm tra cho thấy, sản phẩm đáp ứng yêu cầu về an toàn, không phát hiện các chỉ tiêu gây ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng. Đây là cơ sở để khách hàng yên tâm khi sử dụng các dòng sản phẩm gia dụng cũng như sản phẩm trang trí.

Ngoài ra, cơ sở còn tận dụng các nguồn nguyên liệu tái tạo như rơm rạ, cây sen sau thu hoạch và một số phụ phẩm nông nghiệp khác để tạo tro làm men. Từ quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã xây dựng được công thức men sinh thái riêng, góp phần đa dạng hóa sản phẩm, đồng thời giảm tác động đến môi trường.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh, việc kết hợp giữa truyền thống và khoa học công nghệ là hướng đi tất yếu để các làng nghề phát triển bền vững. Giá trị văn hóa chính là nền tảng, còn đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ tạo thêm sức sống mới cho các sản phẩm thủ công truyền thống.

Với hơn 700 năm lịch sử, làng gốm Phù Lãng đang từng bước chuyển mình trên nền tảng di sản cha ông để lại. Những sản phẩm mang màu men da lươn đặc trưng hôm nay không chỉ lưu giữ tinh hoa của nghề gốm cổ mà còn phản ánh tinh thần đổi mới của những người làm nghề trong thời đại số. Sự kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống, ứng dụng khoa học công nghệ, phát triển sản phẩm xanh và chuyển đổi số đang mở ra nhiều cơ hội để gốm Phù Lãng khẳng định vị thế trên thị trường, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị của một làng nghề truyền thống Việt Nam.

PV: Xin trân trọng cảm ơn bà về những chia sẻ tâm huyết!