Kỳ 3: Từ thực tiễn đến kỳ vọng Đại hội XIV: Đổi mới thể chế, mở lối cho nông nghiệp, môi trường trong giai đoạn mới

Thể chế trong yêu cầu đổi mới mô hình phát triển theo tinh thần Đại hội XIV

Nhìn lại chặng đường đổi mới, đất nước đã xây dựng được hệ thống cơ chế, chính sách tương đối đầy đủ để vận hành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Song khi yêu cầu phát triển chuyển sang chiều sâu, dựa vào năng suất, chất lượng, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thì một bộ phận quy định, thủ tục, cách tổ chức thực thi hiện chưa bắt kịp với yêu cầu thực tiễn đặt ra.

Ở tầm quốc gia, yêu cầu “gỡ điểm nghẽn thể chế” đã được nhấn mạnh bằng thông điệp rất trực diện. Tổng Bí thư Tô Lâm nêu rõ ba điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thể chế, hạ tầng và nhân lực; trong đó, thể chế là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Đây không phải là nhận định chung chung, mà gắn với yêu cầu cải cách đồng bộ: từ khâu xây dựng chính sách đến khâu tổ chức thực hiện; từ đơn giản hóa thủ tục đến minh bạch hóa trách nhiệm; từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”.

Điều đáng chú ý là, tinh thần cải cách được đặt trong khuôn khổ tư duy quản trị hiện đại: vừa quản lý chặt chẽ, vừa kiến tạo phát triển, tạo không gian phát triển mới và khung khổ pháp lý để huy động, sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực cho phát triển. Với nông nghiệp và môi trường, đó là yêu cầu vừa bảo đảm an ninh lương thực, an sinh xã hội; vừa thích ứng biến đổi khí hậu; vừa nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng tiêu chuẩn xanh của thị trường quốc tế.

Đại hội XIV diễn ra trong bối cảnh đất nước hướng tới mục tiêu phát triển nhanh và bền vững, đòi hỏi những quyết sách có tính chiến lược và khả năng “đi trước một bước” về thể chế. Chính vì vậy, kỳ vọng đổi mới thể chế không chỉ dừng lại ở việc sửa một vài quy định, mà là đổi mới tư duy và cách làm để tháo gỡ nút thắt, khơi thông động lực tăng trưởng mới, đặc biệt cho các khu vực sản xuất gắn với sinh kế rộng lớn như nông nghiệp, nông thôn.

Ở góc nhìn của Ngành, chủ trương tuyên truyền hướng tới Đại hội XIV cũng nhấn mạnh yêu cầu làm rõ những điểm mới, đột phá trong dự thảo văn kiện, và lan tỏa khí thế thi đua, trách nhiệm chính trị trong toàn ngành Nông nghiệp và Môi trường. Từ nền tảng ấy, bài toán đặt ra cho nông nghiệp và môi trường là thể chế phải trở thành bệ đỡ cho đổi mới, chứ không trở thành rào cản của đổi mới.

Tạo môi trường thuận lợi để khoa học, công nghệ và thị trường trở thành động lực phát triển

Trong nông nghiệp, đổi mới sáng tạo không còn là khẩu hiệu mà đã hiện diện trong thực tiễn: nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp chủ động chuyển đổi phương thức sản xuất, đầu tư chế biến, truy xuất nguồn gốc, ứng dụng công nghệ, mở đường xuất khẩu. Tuy nhiên, “điểm nghẽn” thường nằm ở chi phí tuân thủ và thời gian thủ tục: một cơ chế chậm, thiếu linh hoạt có thể làm lỡ nhịp thị trường, khiến cơ hội cạnh tranh trôi qua. Những “điểm nghẽn” này, nếu được tháo gỡ theo hướng minh bạch, rõ trách nhiệm, rõ thời hạn, sẽ giúp doanh nghiệp và nông dân mạnh dạn đầu tư dài hạn.

Một ví dụ điển hình là câu chuyện từ doanh nghiệp phát triển giống. Đại diện doanh nghiệp phản ánh quy trình khảo nghiệm, đăng ký lưu hành, bảo hộ giống có thể kéo dài tới 2 năm, thậm chí có tiêu chí “khắt khe” đến mức “chưa có cơ quan nào đủ điều kiện” trở thành đơn vị khảo nghiệm; dẫn tới nghịch lý “có giống tốt nhưng khó lưu hành ngay tại sân nhà”, làm mất cơ hội cạnh tranh.

Đây là dạng “nút thắt” có thể xử lý bằng cải cách thể chế theo hướng: rút ngắn quy trình, chuẩn hóa tiêu chí, số hóa thủ tục, tăng công nhận lẫn nhau, và thiết kế cơ chế thử nghiệm chính sách có kiểm soát cho mô hình mới.

Tinh thần “kiến tạo phát triển” cũng được thể hiện rõ trong các chỉ đạo về hoàn thiện thể chế ở cấp quốc gia. Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh: xây dựng và hoàn thiện thể chế là một trong 3 đột phá chiến lược, đồng thời khẳng định quan điểm: “đầu tư cho thể chế là đầu tư cho phát triển”. Không chỉ dừng ở phương châm, Thủ tướng đặt yêu cầu tốc độ và tính mở: “thể chế phải đi sớm, đi trước mở đường cho đột phá phát triển”.

Trong một phiên họp chuyên đề về xây dựng pháp luật, Thủ tướng tiếp tục nhấn mạnh mục tiêu “thể chế phải thông thoáng”, coi thể chế là nguồn lực, động lực phát triển, và nhấn mạnh cải cách theo hướng giảm thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền đi đôi với phân bổ nguồn lực và nâng cao năng lực thực thi; chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” để giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp. Những định hướng này nếu được triển khai quyết liệt sẽ tác động trực diện đến môi trường đầu tư trong nông nghiệp: thúc đẩy hình thành các chuỗi liên kết, nâng tỷ lệ chế biến sâu, và mở rộng dư địa xuất khẩu.

Ở bình diện tư duy, đổi mới thể chế gắn với đổi mới tư duy lập pháp. Với nông nghiệp, tư duy ấy đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực cần đổi mới nhanh như công nghệ giống, nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế tuần hoàn, tín chỉ carbon, tiêu chuẩn xanh, truy xuất và dữ liệu chuỗi cung ứng.

Nói cách khác là đổi mới cách quản lý: quản lý bằng tiêu chuẩn, bằng dữ liệu, bằng hậu kiểm minh bạch; quản lý dựa trên rủi ro; đồng thời bảo đảm trách nhiệm giải trình. Khi cơ chế trở thành “bệ đỡ” cho khoa học - công nghệ, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư dài hạn, hợp tác xã có điều kiện tiếp cận công nghệ mới, nông dân yên tâm chuyển đổi.

Tích hợp nông nghiệp với môi trường, khơi thông nguồn lực để tăng trưởng xanh trở thành lợi thế cạnh tranh

Một điểm nhấn quan trọng trong tư duy phát triển mới là gắn chặt nông nghiệp với bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu. Phát triển nông nghiệp trong kỷ nguyên mới không thể tách rời yêu cầu giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên, bảo tồn đa dạng sinh học. Đây không chỉ là yêu cầu “đúng” về mặt định hướng, mà còn là điều kiện thị trường: tiêu chuẩn xanh, truy xuất, dấu chân carbon đang ngày càng quyết định sức cạnh tranh của nông sản.

Về mặt chủ trương lớn, Nghị quyết số 19-NQ/TW (khóa XIII) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 là văn kiện nền tảng xác lập mục tiêu phát triển nông nghiệp nhanh, bền vững, hiệu quả, gắn với nông thôn hiện đại và nông dân văn minh. Từ yêu cầu đó, bài toán thể chế của giai đoạn mới là làm sao để chính sách đất đai, tín dụng, khoa học - công nghệ, thị trường và môi trường vận hành trong một khung đồng bộ, giảm xung đột chính sách và tăng hiệu quả thực thi.

Trong thực tế, nhiều mô hình đang thiếu “đường băng” về vốn và hạ tầng số. Khi định giá tài sản vay vốn chưa sát thực tế sản xuất, khi dữ liệu sản xuất, đất đai, truy xuất chưa được số hóa đồng bộ, khi kết nối logistics, kho lạnh, chế biến chưa theo kịp, thì nông sản dễ rơi vào vòng lặp “được mùa - mất giá”, hoặc bỏ lỡ cơ hội mở rộng quy mô.

Ở tầm điều hành, thông điệp “nông nghiệp vẫn là trụ đỡ nhưng phải đột phá mạnh mẽ hơn” đã được nhấn mạnh tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 của ngành Nông nghiệp và Môi trường, do Thủ tướng Phạm Minh Chính dự và chỉ đạo: nông nghiệp tiếp tục là nền tảng ổn định xã hội, nhưng muốn “cất cánh” thì phải có đột phá về năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và tăng trưởng xanh. Muốn vậy, yêu cầu “khơi thông nguồn lực” phải đi cùng “nâng cao năng lực thực thi”. Đây là mấu chốt để chuyển chủ trương thành kết quả: thể chế tốt nhưng thực thi yếu sẽ tạo độ trễ; ngược lại, thực thi tốt với thể chế hợp lý sẽ tạo niềm tin và động lực.

Từ góc độ tuyên truyền hướng về Đại hội XIV, ngành Nông nghiệp và Môi trường cũng đang đặt trọng tâm vào việc lan tỏa thông tin chính thống, “phủ xanh” thông tin tích cực, củng cố niềm tin trong cán bộ, đảng viên và người lao động. Nhưng tuyên truyền sẽ có sức nặng hơn khi gắn với các chuyển động thực chất, cải cách thủ tục, cắt giảm chi phí tuân thủ, số hóa quy trình, nâng chất lượng dịch vụ công; thúc đẩy liên kết “bốn nhà”; và tổ chức lại sản xuất theo chuỗi.

Nói một cách khái quát, nếu thể chế được đổi mới theo hướng kiến tạo, khoa học - công nghệ được đặt đúng vị trí trung tâm; và môi trường được coi là nền tảng phát triển; thì nông nghiệp Việt Nam có đủ điều kiện chuyển mình mạnh mẽ, từ vai trò “trụ đỡ” truyền thống sang động lực phát triển xanh trong kỷ nguyên mới. Đổi mới thể chế là điều kiện cần để nông nghiệp và môi trường bứt phá, nhưng để những quyết sách của Đại hội XIV thực sự đi vào cuộc sống, điều quan trọng hơn là niềm tin xã hội và sự đồng thuận trong toàn hệ thống chính trị.
Kỳ 4 của tuyến bài, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục làm rõ cách niềm tin được bồi đắp từ thực tiễn phát triển, từ những kết quả đạt được và khát vọng vươn lên, tạo nền tảng tinh thần vững chắc để hiện thực hóa các mục tiêu mà Đại hội XIV xác lập.