Các tiêu chí mới về siết chặt an toàn thực phẩm

Các tiêu chuẩn về vệ sinh an toàn thực phẩm, kiểm dịch động, thực vật (SPS) của Liên minh châu Âu (EU) và Vương quốc Anh đang ngày càng khắt khe, mở rộng từ an toàn thực phẩm sang truy xuất nguồn gốc, số hóa và phát triển bền vững. Chủ động đáp ứng các yêu cầu này sẽ giúp nông sản Việt nâng cao năng lực cạnh tranh, giữ vững thị trường và mở rộng xuất khẩu. Việc thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, đặc biệt là Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA) đang tạo động lực quan trọng để nông sản, thực phẩm Việt Nam gia tăng hiện diện tại các thị trường có giá trị cao. Tuy nhiên, song hành với ưu đãi thuế quan là hệ thống hàng rào kỹ thuật ngày càng nghiêm ngặt, đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi từ tư duy đáp ứng quy định sang chủ động quản trị rủi ro và xây dựng chuỗi sản xuất bền vững. EU và Vương quốc Anh hiện là hai thị trường xuất khẩu chiến lược của nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, đây cũng là những thị trường liên tục cập nhật các quy định mới về vệ sinh an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật (SPS), truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Điều này đồng nghĩa với việc lợi thế từ các Hiệp định Thương mại Tự do (Free - Trade Agreement FTA) chỉ có thể được phát huy khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng khắt khe.

Theo Văn phòng SPS Việt Nam, chỉ trong nửa đầu tháng 7/2026, các thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã phát đi 51 thông báo SPS mới. Nếu tính từ đầu năm, số lượng thông báo đã vượt 600. Điều đáng lưu ý không chỉ nằm ở tần suất ban hành dày đặc mà còn ở xu hướng siết chặt các tiêu chí quản lý đối với nông sản và thực phẩm nhập khẩu. Trong nhóm quy định mới, giới hạn dư lượng tối đa (MRL) đối với thuốc bảo vệ thực vật tiếp tục là nội dung tác động mạnh nhất đến hoạt động xuất khẩu của Việt Nam. Nhiều thị trường lớn đồng thời điều chỉnh ngưỡng dư lượng, khiến doanh nghiệp không còn nhiều dư địa để thích ứng nếu vẫn duy trì phương thức sản xuất cũ. EU đang xem xét hạ ngưỡng dư lượng hoạt chất diazinon xuống gần mức giới hạn định lượng đối với nhiều mặt hàng như: Dứa, ớt chuông, hành tây, ngô ngọt, nghệ, cải thảo, su hào cùng một số sản phẩm có nguồn gốc động vật. Nếu quy định được thông qua, doanh nghiệp sẽ chỉ có khoảng sáu tháng để điều chỉnh quy trình sản xuất trước khi chính thức áp dụng. Song song với đó, EU cũng dự kiến giảm mức dư lượng tối đa của hoạt chất profenofos trên nhiều nhóm rau quả và gia vị. Điều này đồng nghĩa việc kiểm soát dư lượng phải được thực hiện ngay từ khâu canh tác, thay vì chỉ kiểm nghiệm ở giai đoạn trước khi xuất khẩu.

Không riêng EU, Hàn Quốc đã sửa đổi mức dư lượng tối đa đối với 106 hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật, trong khi Canada tiếp tục cập nhật quy định đối với nhiều nhóm nông sản và thực phẩm. Việc nhiều thị trường lớn cùng lúc điều chỉnh MRL cho thấy xu hướng kiểm soát hóa chất trong nông nghiệp đang trở thành rào cản kỹ thuật quan trọng nhất đối với xuất khẩu nông sản trong thời gian tới. Bên cạnh yêu cầu về dư lượng hóa chất, các thị trường nhập khẩu cũng đang mở rộng phạm vi quản lý sang toàn bộ chuỗi giá trị sản xuất. Thay vì chỉ đánh giá chất lượng của sản phẩm cuối cùng, cơ quan quản lý nước nhập khẩu ngày càng chú trọng quy trình tạo ra sản phẩm đó. EU đã ban hành quy định mới đối với thực vật được tạo ra bằng một số kỹ thuật gen mới, đồng thời điều chỉnh quy trình kiểm tra biên giới đối với nhóm thực phẩm hỗn hợp có nguy cơ thấp. Trong khi đó, Hàn Quốc bổ sung quy định đối với nguyên liệu và thực phẩm sản xuất bằng công nghệ nuôi cấy tế bào. Trung Quốc cũng sửa đổi các quy định liên quan đến kiểm nghiệm, kiểm dịch động vật, yêu cầu rõ hơn về đánh giá rủi ro, đăng ký cơ sở sản xuất nước ngoài và quy trình cách ly. Nhật Bản cũng bổ sung bệnh viêm da nổi cục vào danh mục bệnh truyền nhiễm bắt buộc quản lý nhằm tăng cường kiểm soát dịch bệnh động vật.

Xu hướng này cho thấy việc đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu không còn là nhiệm vụ của riêng bộ phận kiểm định chất lượng hay xuất khẩu, mà đòi hỏi toàn bộ chuỗi cung ứng phải vận hành theo cùng một hệ thống tiêu chuẩn. Những thay đổi này cũng đặt ra yêu cầu tái tổ chức sản xuất theo hướng liên kết chặt giữa doanh nghiệp và vùng nguyên liệu, giảm sử dụng hóa chất có nguy cơ cao, nâng chuẩn bảo quản sau thu hoạch và hoàn thiện hệ thống truy xuất.

Việt Nam thích ứng trước các yêu cầu quốc tế

Theo đánh giá của Văn phòng SPS Việt Nam, sự thay đổi nhanh chóng của các quy định cho thấy doanh nghiệp cần chuyển mạnh từ tư duy xử lý khi xảy ra cảnh báo sang chủ động phòng ngừa rủi ro trước khi xuất khẩu. Điều đó đồng nghĩa với việc phải kiểm soát dư lượng ngay từ đầu vụ, tuân thủ nghiêm các mức giới hạn của EU và Vương quốc Anh, đặc biệt đối với các hoạt chất như: Profenofos, fenpropathrin, imazalil và mandipropamid. Đồng thời, doanh nghiệp cần duy trì dữ liệu tuân thủ ổn định, thực hiện kiểm nghiệm tại các phòng thử nghiệm được EU công nhận nhằm giảm thiểu nguy cơ bị cảnh báo hoặc trả hàng.

Bên cạnh việc kiểm soát chất lượng sản phẩm, các yêu cầu về ghi nhãn, truy xuất nguồn gốc và vật liệu bao bì cũng ngày càng khắt khe. Doanh nghiệp cần rà soát toàn bộ thông tin về thành phần, phụ gia, chất gây dị ứng, phương pháp xử lý, nguồn gốc nguyên liệu cũng như chuẩn bị đầy đủ hồ sơ chứng minh đối với các tuyên bố như “organic”, “natural” hay “vegan”. Đồng thời, cần kiểm soát chặt vật liệu tiếp xúc thực phẩm nhằm hạn chế nguy cơ thôi nhiễm Bisphenol A (BPA) từ bao bì.

Trong lĩnh vực kiểm dịch thực vật, việc giám sát sinh vật gây hại, đặc biệt là sâu đục trái cây có múi Citripestis sagittiferella trên bưởi tại Đồng bằng sông Cửu Long, cần được thực hiện thường xuyên. Doanh nghiệp cũng phải cập nhật kịp thời các yêu cầu về chứng thư kiểm dịch, xác định chính xác quốc gia thành viên EU nơi hàng hóa lưu thông để đáp ứng đúng quy định của từng thị trường và áp dụng tiêu chuẩn nghiêm ngặt nhất đối với sản phẩm phân phối tại nhiều quốc gia.

Để hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng với các yêu cầu mới, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường đề nghị Văn phòng SPS Việt Nam tiếp tục cập nhật kịp thời các biện pháp SPS của EU và Vương quốc Anh, xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống cảnh báo sớm theo từng ngành hàng, ưu tiên các sản phẩm có nguy cơ cao như sầu riêng, thanh long, đậu bắp và ớt.

Cùng với đó, các đơn vị chuyên ngành thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần tăng cường quản lý việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật tại vùng trồng, kiểm soát rủi ro an toàn thực phẩm đối với thủy sản và thực phẩm chế biến, đồng thời hướng dẫn doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, ghi nhãn, bao bì, vật liệu tiếp xúc thực phẩm, chống mất rừng và phát triển bền vững. Các địa phương cần đẩy nhanh xây dựng vùng nguyên liệu, mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói đạt chuẩn và quản lý chặt vật tư đầu vào. Về phía doanh nghiệp, hợp tác xã và hiệp hội ngành hàng, cần chủ động cập nhật quy định mới, chuẩn bị dữ liệu điện tử để sẵn sàng đáp ứng hệ thống ELAN cũng như các yêu cầu về phát thải carbon và trách nhiệm môi trường.

Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu không ngừng nâng cao các hàng rào kỹ thuật, việc đáp ứng tiêu chuẩn SPS đã trở thành điều kiện tiên quyết để duy trì và mở rộng thị phần xuất khẩu. Chủ động xây dựng chuỗi sản xuất minh bạch, kiểm soát chất lượng ngay từ vùng nguyên liệu, đáp ứng các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, chuyển đổi số và phát triển bền vững sẽ giúp nông sản Việt nâng cao sức cạnh tranh, giữ vững thị trường EU và Vương quốc Anh, đồng thời tạo nền tảng cho tăng trưởng xuất khẩu bền vững trong những năm tới.