Nâng cao năng suất và tăng cường chuỗi giá trị vừng Việt Nam

Nâng cao năng suất, cải thiện đời sống nông dân

Vừng là cây lấy dầu ngắn ngày, dễ trồng, chịu được nắng nóng, khô hạn và có thể trồng trên đất cằn, thiếu nước, nghèo dinh dưỡng. Sản phẩm từ hạt vừng là một trong những mặt hàng nông sản phục vụ cho tiêu dùng trong nước và xuất khẩu thu ngoại tệ cho quốc gia. Hàng năm ở Việt Nam, vừng được trồng rộng rãi ở nhiều vùng sinh thái khác nhau trên cả nước với diện tích khoảng từ 30-33 nghìn ha/năm. 

Nghệ An là tỉnh có diện tích sản xuất vừng lớn nhất miền Bắc, chiếm 30% diện tích và gần 40% sản lượng toàn quốc. Hiện nay diện tích trồng vừng hàng năm của tỉnh giao động từ 3 - 4 ngàn ha/năm. Gồm các giống vừng: vừng địa phương (vừng đen, vừng vàng), giống vừng V6 và giống vừng mới là VĐ11, NV10. Sản phẩm vừng đang được tiêu thụ dạng hạt, phục vụ chế biến các sản phẩm bánh, thực phẩm và ép dầu. Tuy nhiên do nhiều nguyên nhân nên quy mô và hiệu quả kinh tế từ sản xuất Vừng còn thấp, chưa tạo được vùng trồng chuyên canh gắn với chế biến và tiêu thụ theo chuỗi giá trị bền vững.

Chính vì vậy, với sự quan tâm và hỗ trợ từ phía Chính phủ Hàn Quốc và Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam, Nghệ An hy vọng Dự án nâng cao năng suất và tăng cường chuỗi giá trị vừng được chính thức khởi động triển khai sẽ là động lực mạnh mẽ thúc đẩy mở rộng quy mô sản xuất Vừng, nâng cao năng suất và hình thành chuỗi giá trị vừng bền vững tại Nghệ An nói riêng và Việt Nam nói chung.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp, cây vừng (mè) từng giữ vị trí quan trọng, là cây trồng "làm giàu" phù hợp với điều kiện canh tác địa phương. Tuy nhiên, hiện nay diện tích vừng của tỉnh đã suy giảm nghiêm trọng: từ hơn 8.500 ha (năm 2016) xuống chỉ còn chưa đầy 500 ha (năm 2023). Riêng về cây vừng, trước khi sáp nhập, Đồng Tháp là tỉnh dẫn đầu khu vực về diện tích gieo trồng, với đỉnh cao 8.513 ha vào năm 2016. Nhờ điều kiện thổ nhưỡng và thời gian sinh trưởng ngắn, năng suất bình quân đạt 1,0-1,4 tấn/ha, lợi nhuận từ cây vừng thường cao gấp 2-3 lần so với lúa.

Tuy nhiên trong những năm gần đây, diện tích vừng toàn vùng có xu hướng sụt giảm nhanh: năm 2021 còn 1.091 ha, năm 2022 giảm còn 828 ha, năm 2023 còn 493 ha và đến năm 2024 chỉ còn khoảng 191 ha. Nguyên nhân chủ yếu là do sản xuất vừng còn đối mặt nhiều hạn chế: thiếu hụt lao động nông nghiệp, mức độ cơ giới hóa còn thấp, thiếu cơ sở cung cấp giống đạt chuẩn dẫn đến tình trạng thoái hóa, giá vừng thô biến động và chưa hình thành dây chuyền chế biến sâu để gia tăng giá trị sản phẩm.

Về tiêu thụ, sản phẩm vừng tại Đồng Tháp hiện chủ yếu được thu mua thông qua các thương lái nhỏ lẻ. Sau khi thu hoạch và phơi khô sản phẩm, nông dân bán trực tiếp cho thương lái với giá tự thoả thuận, không có hợp đồng hay cam kết tiêu thụ lâu dài. Giá thu mua thường do thương lái quyết định, biến động theo mùa vụ và bị chi phối bởi thị trường tự do. Việc chưa hình thành các mô hình liên kết chuỗi giá trị khiến người trồng vừng thiếu thông tin thị trường, bị động trong tiêu thụ sản phẩm, dễ rơi vào tình trạng bị ép giá và gặp khó khăn trong việc ổn định đầu ra.

Tại Hội nghị, đại diện Hàn Quốc, ông Kim Hyun Woo, Tùy viên Nông nghiệp, Đại sứ quán Hàn Quốc tại Việt Nam cho biết, mục tiêu của dự án là thành lập các tổ hợp tác/hợp tác xã của nông dân trồng mè tại hai địa phương sản xuất mè vừng trọng điểm của Việt Nam là tỉnh Nghệ An và tỉnh Đồng Tháp; đồng thời phổ biến giống chất lượng cao, tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ mè vừng nhằm nâng cao thu nhập cho người nông dân. Thông qua việc hoàn thiện toàn bộ chuỗi giá trị từ cung cấp giống, sản xuất, chế biến đến tiêu thụ, dự án sẽ tạo ra giá trị gia tăng cao hơn, qua đó giúp nâng cao đáng kể thu nhập của nông dân so với phương thức chỉ bán nông sản thô như trước đây.

Xây dựng chuỗi giá trị cây vừng tại Việt Nam

Được hỗ trợ từ nguồn ODA không hoàn lại của Chính phủ Hàn Quốc, dự án Nâng cao năng suất và tăng cường chuỗi giá trị vừng tại Việt Nam không chỉ dừng lại ở hỗ trợ thiết bị hay đào tạo, mà sẽ hình thành mô hình trình diễn chế biến nông sản và nhân giống vừng tại hai tỉnh Nghệ An và Đồng Tháp; chuyển giao công nghệ hiện đại từ Hàn Quốc. Đồng thời, tăng cường năng lực cho cán bộ quản lý, hợp tác xã, nông dân; xây dựng liên kết chuỗi giá trị theo mô hình hợp tác công - tư và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế, đặc biệt là thị trường Hàn Quốc, nhằm hướng tới xây dựng một hệ sinh thái sản xuất - chế biến - tiêu thụ bền vững, có khả năng nhân rộng sau dự án.

Bà Võ Thị Nhung, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Nghệ An bày tỏ hy vọng rằng Dự án “Nâng cao năng suất và tăng cường chuỗi giá trị vừng” được khởi động triển khai sẽ là động lực mạnh mẽ thúc đẩy mở rộng quy mô sản xuất vừng, nâng cao năng suất và hình thành chuỗi giá trị vừng bền vững tại Nghệ An nói riêng và Việt Nam nói chung.

Cùng quan điểm, ông Lê Chí Thiện, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp cũng đánh giá cao kinh nghiệm và công nghệ nông nghiệp tiên tiến của Hàn Quốc, cho rằng đây những yếu tố cốt lõi mà ngành hàng vừng Việt Nam đang rất cần để bứt phá.

Với tinh thần "Chính quyền đồng hành cùng doanh nghiệp và nông dân", Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp cam kết sẽ phối hợp quyết liệt và hiệu quả nhất để dự án đạt được các mục tiêu đề ra, giúp cây vừng tại tỉnh Đồng Tháp không chỉ khôi phục diện tích mà sẽ trở thành một mặt hàng xuất khẩu chủ lực, mang lại sinh kế bền vững cho người nông dân tại địa phương.

Ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cho biết, Dự án “Nâng cao năng suất và tăng cường chuỗi giá trị vừng tại Việt Nam” được thiết kế nhằm kế thừa các thành tựu nghiên cứu giống và kỹ thuật canh tác của dự án trước; Mở rộng phạm vi triển khai sang tỉnh Nghệ An - vùng sinh thái khác biệt để kiểm chứng khả năng nhân rộng; giải quyết các “nút thắt” còn tồn tại như: tổ chức liên kết chuỗi, ứng dụng công nghệ chế biến và công nghệ sau thu hoạch tiên tiến của Hàn Quốc, nâng cao năng lực từ chế biến tới tiếp thị.

Dự án cũng thiết lập mô hình trình diễn chế biến nông sản (APC) quy mô nhỏ để làm đầu mối kết nối sản xuất và tiêu thụ vừng trong vùng dự án, từ đó góp phần xây dựng thương hiệu vừng, nâng cao thu nhập và hiệu quả kinh tế cho người sản xuất vừng tại Việt Nam.