Ngành dừa đứng trước yêu cầu tái cấu trúc để phát triển bền vững

Theo ông Cao Bá Đăng Khoa, cây dừa ở Việt Nam từ trước đến nay chủ yếu vẫn là cây trồng của nông dân với quy mô nhỏ lẻ, chưa hình thành các vùng chuyên canh lớn. Tuy nhiên, cùng với sự tăng trưởng mạnh của xuất khẩu trong những năm gần đây, ngành dừa đã bước vào giai đoạn xuất khẩu tỷ đô với thị trường ngày càng mở rộng. Điều này đòi hỏi phải nhìn nhận lại toàn bộ cấu trúc ngành hàng, đặc biệt là phân định rõ giữa dừa nguyên liệu phục vụ chế biến sâu và dừa tươi phục vụ xuất khẩu.

Phó Chủ tịch Hiệp hội Dừa Việt Nam cho biết, hiện nay ngành dừa không chỉ dừng ở trái dừa truyền thống mà đã phát triển hơn 60 sản phẩm chế biến sâu thuộc 4 nhóm ngành gồm thực phẩm, y dược, thủ công mỹ nghệ và nguyên liệu công nghiệp khác. Tuy nhiên, sau khi dừa tươi được xuất khẩu sang Mỹ và Trung Quốc trong khoảng 3 năm trở lại đây, nhiều địa phương và nông dân đang có xu hướng chạy theo phát triển vùng nguyên liệu dừa tươi mà chưa chú trọng đến các giống dừa phục vụ chế biến sâu.

Theo đại diện Hiệp hội Dừa Việt Nam, đây là nguy cơ lớn đối với tính bền vững của ngành, bởi các nhà máy chế biến sâu hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào nguồn nguyên liệu trong nước nhưng chưa có đơn hàng ổn định dài hạn. Trong khi đó, các giống dừa có cơm dày, hàm lượng dầu cao phục vụ chế biến vẫn chưa được đầu tư nghiên cứu và phát triển bài bản.

Một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay, theo ông Khoa, là việc thiếu quy hoạch vùng nguyên liệu và hệ thống nghiên cứu giống chuyên biệt cho ngành dừa chế biến sâu. Việt Nam hiện có 18 tỉnh trồng dừa trải dài từ Thanh Hóa đến Cà Mau, song hoạt động đầu tư vẫn chủ yếu tập trung tại Bến Tre (nay là tỉnh Vĩnh Long), dẫn tới mất cân đối trong thu hút doanh nghiệp và khai thác tiềm năng vùng trồng.

Từ thực tiễn đó, Hiệp hội Dừa Việt Nam đề xuất Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các đơn vị liên quan sớm rà soát, chuẩn hóa và kiểm soát lại toàn bộ hệ thống vùng nguyên liệu trên cả nước. Theo phản ánh, tại nhiều địa phương đang xuất hiện tình trạng chồng chéo chứng nhận khi một hộ dân hoặc một xã cùng lúc sở hữu nhiều loại tiêu chuẩn như mã số vùng trồng, VietGAP, Organic quốc tế, Halal,...

Đại diện Hiệp hội Dừa Việt Nam cho rằng việc thiếu phân cấp quản lý rõ ràng giữa địa phương và cơ quan chuyên môn khiến công tác kiểm soát vùng nguyên liệu còn bất cập, trong khi chính quyền cơ sở nhiều nơi chưa nắm đầy đủ thông tin về các chứng nhận đang tồn tại trên địa bàn.

Hiệp hội Dừa Việt Nam cũng kiến nghị cần có cơ chế công nhận đầu tư vùng nguyên liệu như một phần của dự án tổng thể doanh nghiệp để có thể tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi. 

Bên cạnh đó, đại diện Hiệp hội Dừa Việt Nam cũng cảnh báo mô hình trồng xen canh vốn được khuyến khích trong giai đoạn trước có thể không còn phù hợp với yêu cầu phát triển ngành dừa chất lượng cao hiện nay. Khi dừa hướng tới phân khúc tiêu dùng cao cấp và thị trường quốc tế, việc trồng xen các loại cây dễ phát sinh sâu bệnh có nguy cơ làm lây nhiễm thuốc bảo vệ thực vật, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng vùng nguyên liệu đạt chuẩn xuất khẩu.

Phản hồi đề xuất của Hiệp hội Dừa Việt Nam, Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhấn mạnh, việc xác định và phát triển vùng nguyên liệu là yêu cầu then chốt đối với ngành dừa, tương tự các ngành trồng trọt và chăn nuôi khác. Theo Thứ trưởng, ngành dừa cần được tổ chức lại theo hướng bài bản, với một “cuộc cách mạng” trong tư duy và cách làm, nhằm hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, xanh, sạch và bền vững, đáp ứng yêu cầu của thị trường và nâng cao giá trị gia tăng.

Thứ trưởng Võ Văn Hưng đồng thời đề xuất xem vùng nguyên liệu như một dự án đầu tư, tạo cơ sở để doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn tín dụng. Việc này cần sự phối hợp liên ngành giữa lĩnh vực nông nghiệp, ngân hàng và chính quyền địa phương trong xác nhận, hỗ trợ hợp tác đầu tư.

Thứ trưởng cho biết, Bộ đang hoàn thiện cơ chế chính sách liên quan đến liên kết sản xuất theo Nghị định số 98/2018/NĐ-CP, đồng thời triển khai các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp theo Nghị quyết số 66/NQ-CP, qua đó tạo điều kiện thuận lợi để thúc đẩy đầu tư vào vùng nguyên liệu và phát triển ngành dừa theo hướng bền vững.