Quảng Trị: Vinh danh 14 sáng kiến thúc đẩy nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi cách người nông dân sản xuất. Nhưng thay vì chỉ chống chọi với thiên tai, nhiều nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp ở Quảng Trị đã chủ động tìm kiếm những lời giải mới cho chính cánh đồng, ao nuôi và trang trại của mình. 57 sáng kiến gửi về Cuộc thi "Sáng tạo khoa học kỹ thuật trong phát triển kinh tế nông nghiệp, thích ứng với biến đổi khí hậu" không chỉ là những ý tưởng dự thi, mà còn phản ánh sự chuyển dịch tư duy từ sản xuất truyền thống sang nền nông nghiệp xanh, thông minh và có khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.

Đây là hoạt động nằm trong khuôn khổ Chương trình Resilience First (Tiến về phía trước) do Chính phủ Ireland tài trợ thông qua Đại sứ quán Ireland tại Việt Nam, hướng đến mục tiêu khuyến khích đổi mới sáng tạo trong sản xuất nông nghiệp, nâng cao khả năng chống chịu trước tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu. Chương trình không chỉ tôn vinh những ý tưởng sáng tạo, mà đang từng bước kiến tạo một hệ sinh thái đổi mới trong nông nghiệp, nơi người nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp trở thành trung tâm của quá trình thích ứng với biến đổi khí hậu.

Từ ý tưởng của người dân đến giải pháp cho nông nghiệp xanh

Sau thời gian phát động, cuộc thi đã thu hút 57 sáng kiến đến từ các hợp tác xã, doanh nghiệp, nhóm cộng đồng và cá nhân trên địa bàn tỉnh Quảng Trị.

Các sáng kiến trải rộng trên nhiều lĩnh vực như phát triển nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn, ứng dụng khoa học - công nghệ, chuyển đổi số trong sản xuất, quản lý tài nguyên, thích ứng với thiên tai và xây dựng sinh kế bền vững.

Điểm đáng chú ý là phần lớn các giải pháp đều xuất phát từ thực tiễn sản xuất. Những người trực tiếp đối mặt với hạn hán, lũ lụt, xâm nhập mặn hay dịch bệnh trên cây trồng, vật nuôi đã trở thành chủ thể sáng tạo, đưa ra các mô hình phù hợp với điều kiện địa phương.

Qua nhiều vòng đánh giá nghiêm túc, Hội đồng Giám khảo đã lựa chọn 14 sáng kiến tiêu biểu để trao giải, gồm: 1 giải Nhất, 2 giải Nhì, 4 giải Ba và 7 giải Khuyến khích.

Giải Nhất được trao cho sáng kiến "Mô hình nuôi tôm càng xanh 'vượt lũ' thích ứng với biến đổi khí hậu vùng Phá Tam Giang - Hạc Hải" của Hợp tác xã Sản xuất, Kinh doanh dịch vụ Nông nghiệp - Thủy sản Lộc Phát (xã Lệ Ninh).

Đây là mô hình tận dụng điều kiện tự nhiên vùng trũng, điều chỉnh kỹ thuật nuôi phù hợp với diễn biến mưa lũ, góp phần giảm rủi ro sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế và mở ra hướng phát triển thủy sản thích ứng với biến đổi khí hậu. Xây dựng khả năng chống chịu từ cộng đồng

Điểm khác biệt của Chương trình Resilience First (Tiến về phía trước) không chỉ nằm ở việc hỗ trợ các sáng kiến thích ứng với biến đổi khí hậu, mà còn ở cách tiếp cận lấy khả năng chống chịu của cộng đồng (Community Resilience) làm trung tâm.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, một cộng đồng có khả năng chống chịu không chỉ là cộng đồng biết phục hồi sau thiên tai, mà còn là cộng đồng có đủ tri thức, kỹ năng và nguồn lực để chủ động dự báo rủi ro, điều chỉnh phương thức sản xuất và thích ứng với những thay đổi của tự nhiên.

Theo cách tiếp cận này, người nông dân không còn được nhìn nhận đơn thuần là đối tượng thụ hưởng các chương trình hỗ trợ, mà trở thành chủ thể của đổi mới sáng tạo. Mỗi hộ sản xuất, mỗi hợp tác xã và mỗi nhóm cộng đồng đều được khuyến khích tìm kiếm những giải pháp phù hợp với điều kiện sinh thái và nhu cầu thực tiễn của địa phương mình.

Chính vì vậy, cuộc thi không chỉ tìm kiếm những ý tưởng mới, mà còn tạo cơ hội để các sáng kiến được hoàn thiện, kết nối với chuyên gia, cơ quan quản lý và các tổ chức phát triển. Quá trình đó giúp người dân nâng cao năng lực phân tích rủi ro, ứng dụng khoa học kỹ thuật, đổi mới phương thức sản xuất và từng bước xây dựng những mô hình sinh kế có khả năng thích ứng trước các tác động của biến đổi khí hậu.

Từ góc nhìn này, giá trị lớn nhất của chương trình không chỉ được đo bằng số lượng sáng kiến đạt giải, mà còn ở việc hình thành một tư duy phát triển mới trong cộng đồng nông thôn: thay vì chờ khắc phục hậu quả sau thiên tai, người dân chủ động thiết kế các mô hình sản xuất có khả năng chống chịu ngay từ đầu. Đó cũng là sự chuyển dịch từ tư duy "ứng phó" sang tư duy "thích ứng" – xu hướng đang được nhiều tổ chức phát triển quốc tế thúc đẩy trong xây dựng nền nông nghiệp xanh, bao trùm và bền vững.

Trong nhiều năm, mỗi khi thiên tai đi qua, nông nghiệp thường bắt đầu bằng những cuộc khôi phục. Sau một trận lũ là việc gieo trồng lại những cánh đồng bị ngập, sau một đợt hạn hán là nỗ lực cứu những diện tích cây trồng thiếu nước, sau mỗi mùa bão là hành trình dựng lại chuồng trại và ổn định sinh kế. Cách tiếp cận ấy giúp người dân vượt qua khó khăn trước mắt, nhưng vẫn mang tính bị động khi thiên tai ngày càng xuất hiện với tần suất dày hơn và cường độ khốc liệt hơn.

Biến đổi khí hậu đang đặt ra một yêu cầu mới, thay vì chỉ tìm cách phục hồi sau thiên tai, cần chủ động thiết kế một nền sản xuất có khả năng đứng vững trước những rủi ro ngay từ đầu. Câu hỏi không còn là "làm thế nào để khôi phục sản xuất sau lũ?", mà trở thành "làm thế nào để mùa vụ tiếp theo ít bị tổn thương hơn khi lũ xảy ra?". Đó chính là sự chuyển dịch từ tư duy ứng phó sang tư duy thích ứng.

Nếu ứng phó tập trung vào việc khắc phục hậu quả sau khi rủi ro đã xảy ra, thì thích ứng hướng đến việc thay đổi mô hình sản xuất, ứng dụng khoa học công nghệ, lựa chọn giống cây trồng, vật nuôi phù hợp, quản lý tài nguyên hiệu quả và tổ chức sản xuất theo hướng giảm thiểu tác động của thiên tai. Thích ứng không phải là né tránh biến đổi khí hậu, mà là học cách phát triển trong điều kiện khí hậu đang thay đổi.

Chính vì vậy, nhiều sáng kiến tham gia cuộc thi không chỉ giải quyết một vấn đề trước mắt, mà còn mở ra những cách làm mới. Mô hình nuôi tôm càng xanh "vượt lũ", các giải pháp kinh tế tuần hoàn, ứng dụng công nghệ số trong sản xuất hay quản lý nguồn nước đều phản ánh tư duy chủ động thiết kế lại hệ thống sản xuất để nâng cao khả năng chống chịu trước những biến động của tự nhiên.

Đây cũng là định hướng được nhiều tổ chức quốc tế như FAO, UNDP, CARE cùng các đối tác phát triển thúc đẩy thông qua các chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu và tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng. Khi thích ứng trở thành một phần trong quy hoạch, đầu tư và sản xuất, nông nghiệp không chỉ giảm thiểu rủi ro mà còn tạo ra cơ hội đổi mới, nâng cao giá trị và phát triển bền vững.

Từ góc nhìn đó, 14 sáng kiến được vinh danh tại Quảng Trị không chỉ là những giải pháp kỹ thuật riêng lẻ. Chúng phản ánh sự thay đổi trong tư duy phát triển, thay vì chờ thiên tai rồi tìm cách khắc phục, người nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp đang chủ động chuẩn bị cho tương lai bằng những mô hình sản xuất linh hoạt, thông minh và có khả năng thích ứng cao hơn trước biến đổi khí hậu.

Những sáng kiến được tôn vinh tại Quảng Trị vì thế không chỉ mang ý nghĩa của một cuộc thi, mà còn cho thấy khi tri thức bản địa được kết hợp với khoa học công nghệ, khi người dân được trao cơ hội sáng tạo và kết nối nguồn lực, chính cộng đồng sẽ trở thành nền tảng vững chắc nhất để nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và kiến tạo một nền nông nghiệp phát triển bền vững.

Đổi mới sáng tạo bắt đầu từ người nông dân

Phát biểu tại buổi lễ, ông Lê Văn Bảo, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị nhấn mạnh, biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng sâu sắc đến sản xuất nông nghiệp, đòi hỏi những cách tiếp cận mới trong phát triển.

Theo ông Lê Văn Bảo, các sáng kiến được tôn vinh không chỉ thể hiện tinh thần đổi mới sáng tạo của người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp mà còn góp phần mở ra những giải pháp thiết thực để phát triển nông nghiệp xanh, nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng tới nền nông nghiệp bền vững. "Mỗi sáng kiến hôm nay không chỉ là một ý tưởng, mà còn là một bước tiến để xây dựng nền nông nghiệp Quảng Trị xanh hơn, thích ứng tốt hơn và phát triển bền vững hơn trong tương lai", ông Lê Văn Bảo khẳng định. 

Khi người nông dân trở thành người sáng tạo, các giải pháp sẽ gần với thực tiễn hơn, dễ ứng dụng hơn và có khả năng nhân rộng cao hơn.

Những năm gần đây, Quảng Trị thường xuyên chịu tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, mưa lớn bất thường, lũ quét, ngập úng và xâm nhập mặn. Những biến động này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng, vật nuôi cũng như thu nhập của hàng chục nghìn hộ nông dân. Trong bối cảnh đó, thích ứng không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu. Cuộc thi lần này tạo ra một diễn đàn để các ý tưởng sáng tạo được phát hiện, hỗ trợ hoàn thiện và kết nối với nhu cầu thực tiễn của địa phương.

Nhiều sáng kiến cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa tri thức bản địa với khoa học công nghệ hiện đại; giữa kinh nghiệm sản xuất lâu năm với chuyển đổi số, tự động hóa, kinh tế tuần hoàn và quản lý tài nguyên bền vững. Đây cũng là hướng đi phù hợp với định hướng tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng xanh, phát thải thấp và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Tạo động lực cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp

Không chỉ dừng lại ở việc trao giải, cuộc thi còn góp phần hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực nông nghiệp tại Quảng Trị. Thông qua quá trình hướng dẫn, tư vấn và hoàn thiện hồ sơ dự thi, nhiều ý tưởng đã được chuẩn hóa thành mô hình có khả năng triển khai trên thực tế.

Sự đồng hành của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị, CARE Quốc tế tại Việt Nam cùng các sở, ngành liên quan cho thấy đổi mới sáng tạo chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có sự kết nối giữa cơ quan quản lý, tổ chức phát triển, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân. Đây cũng là tiền đề để nhiều sáng kiến tiếp tục được hỗ trợ hoàn thiện, chuyển giao công nghệ và nhân rộng trong thời gian tới.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, những sáng kiến ấy chính là những "hạt giống" của đổi mới sáng tạo, góp phần xây dựng nền nông nghiệp Quảng Trị phát triển theo hướng xanh hơn, thông minh hơn, có khả năng chống chịu cao hơn và mang lại sinh kế bền vững cho người dân nông thôn

Mỗi sáng kiến được vinh danh hôm nay có thể chỉ bắt đầu từ một ao nuôi, một cánh đồng hay một hợp tác xã nhỏ. Nhưng khi được tiếp sức bằng khoa học, chính sách và sự đồng hành của các tổ chức phát triển, những ý tưởng ấy có thể lan tỏa thành những mô hình mới, góp phần làm thay đổi cách sản xuất của cả một vùng nông thôn. Trong hành trình thích ứng với biến đổi khí hậu, Quảng Trị đang cho thấy một hướng đi bền vững, đặt niềm tin vào trí tuệ của người nông dân và biến đổi mới sáng tạo thành động lực cho tăng trưởng xanh.