Rà soát xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo giai đoạn 2027-2030: Những điểm mới và yêu cầu đặt ra

Giảm nghèo bền vững là chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước nhằm bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân và thực hiện mục tiêu không để ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển. Những năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật trong công tác giảm nghèo, được cộng đồng quốc tế ghi nhận là một trong những điểm sáng về thực hiện các mục tiêu phát triển con người và an sinh xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh đất nước bước sang giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng tăng trưởng, chất lượng cuộc sống, chuyển đổi số và phát triển bền vững, công tác giảm nghèo cũng cần được tiếp cận theo hướng toàn diện và hiện đại hơn.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng tiếp tục xác định phát triển con người toàn diện, bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao phúc lợi xã hội là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của đất nước. Đồng thời, Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII đã đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống chính sách xã hội toàn diện, bao trùm, hiện đại và bền vững, từng bước bảo đảm mức sống tối thiểu và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Trong bối cảnh đó, chuẩn nghèo đa chiều quốc gia giai đoạn 2027-2030 được xây dựng không chỉ nhằm xác định đúng đối tượng cần hỗ trợ mà còn góp phần cụ thể hóa các mục tiêu phát triển xã hội của Đảng và Nhà nước. Trên cơ sở Nghị định số 351/2025/NĐ-CP của Chính phủ và Thông tư số 25/2026/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, công tác rà soát, xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo giai đoạn 2027-2030 có nhiều điểm đổi mới quan trọng. Để bảo đảm việc triển khai đạt hiệu quả, cần nhận thức đầy đủ những nội dung cốt lõi và những yêu cầu mới đặt ra trong quá trình tổ chức thực hiện.

Xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo không chỉ là đo thu nhập mà là đánh giá toàn diện mức sống

Một trong những nội dung cần đặc biệt lưu ý trong quá trình rà soát, xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo giai đoạn 2027-2030 là tiếp tục thực hiện phương pháp tiếp cận nghèo đa chiều trong đánh giá mức sống của người dân. Đây không chỉ là công cụ kỹ thuật để xác định đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn phản ánh sự đổi mới trong tư duy giảm nghèo của Việt Nam.

Trước đây, nghèo đói chủ yếu được đo lường thông qua tiêu chí thu nhập. Cách tiếp cận này phù hợp trong giai đoạn nền kinh tế còn nhiều khó khăn, khi mục tiêu ưu tiên là bảo đảm các nhu cầu thiết yếu của người dân. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của đất nước, nghèo đói không chỉ được biểu hiện qua việc thiếu thu nhập mà còn thể hiện ở sự hạn chế trong tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản và các cơ hội phát triển. Thực tế cho thấy có những hộ gia đình không thuộc nhóm thu nhập thấp nhưng vẫn gặp khó khăn về giáo dục, y tế, nhà ở, việc làm hoặc thông tin; ngược lại, có những hộ thu nhập chưa cao nhưng vẫn bảo đảm được nhiều điều kiện sống cơ bản.

Vì vậy, chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2027-2030 tiếp tục đánh giá đồng thời mức thu nhập và mức độ thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản của hộ gia đình. Cách tiếp cận này giúp nhận diện đầy đủ, chính xác hơn tình trạng nghèo đói, phản ánh đúng chất lượng cuộc sống và khả năng tiếp cận các cơ hội phát triển của người dân. Đây cũng là sự chuyển đổi từ tư duy hỗ trợ người thiếu thu nhập sang tạo điều kiện để người dân tiếp cận các nguồn lực phát triển bền vững.

Điểm đáng chú ý là chuẩn nghèo giai đoạn mới được xây dựng trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển xanh và hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Theo đó, ngưỡng thu nhập tối thiểu được điều chỉnh tăng lên, tương ứng 2,2 triệu đồng/người/tháng ở khu vực nông thôn và 2,8 triệu đồng/người/tháng ở khu vực đô thị, phản ánh sát hơn nhu cầu sống tối thiểu trong điều kiện phát triển hiện nay.

Bên cạnh tiêu chí thu nhập, các chiều dịch vụ xã hội cơ bản tiếp tục tập trung vào những nhu cầu thiết yếu như việc làm, giáo dục, y tế và nhà ở. Đặc biệt, chuẩn nghèo mới đã thể hiện rõ yêu cầu của thời đại chuyển đổi số khi nâng cao vai trò của chiều tiếp cận thông tin. Nếu trước đây việc tiếp cận thông tin chủ yếu được đánh giá thông qua các phương tiện nghe nhìn truyền thống thì nay trọng tâm được chuyển sang khả năng tiếp cận dịch vụ viễn thông, hạ tầng số và các dịch vụ số cơ bản. Điều này phản ánh thực tế rằng trong xã hội số, khả năng tiếp cận công nghệ không chỉ là nhu cầu thông tin mà còn là điều kiện quan trọng để tiếp cận việc làm, giáo dục, dịch vụ công và các cơ hội phát triển.

Bên cạnh đó, việc bổ sung các tiêu chí liên quan đến môi trường sống và xử lý rác thải sinh hoạt cho thấy quan niệm về nghèo đói đang được mở rộng theo hướng gắn với chất lượng môi trường và phát triển bền vững. Có thể khẳng định rằng, chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2027-2030 không chỉ phản ánh mức sống tối thiểu mà còn phản ánh khả năng tham gia của người dân vào xã hội số, xã hội xanh và quá trình phát triển bền vững của đất nước.

Một số điểm mới trong quy trình rà soát, xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo

So với giai đoạn 2022-2025, công tác rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo giai đoạn 2027-2030 có nhiều thay đổi quan trọng.

Trước hết, bộ công cụ rà soát được xây dựng lại trên cơ sở dữ liệu điều tra mức sống dân cư mới nhất, phản ánh sát hơn điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay. Đồng thời, việc điều chỉnh cơ cấu vùng kinh tế - xã hội của cả nước cũng làm thay đổi hệ thống điểm chuẩn, bảo đảm phù hợp hơn với đặc điểm từng vùng.

Thứ hai, ngưỡng điểm xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo được điều chỉnh tương ứng với chuẩn thu nhập mới. Việc điều chỉnh này phản ánh sự thay đổi của mặt bằng đời sống xã hội và góp phần nâng cao độ chính xác trong nhận diện đối tượng. Theo quy định hiện hành, mức thu nhập bình quân đầu người được ước lượng thông qua chấm điểm tài sản, điều kiện sống, thông tin thành viên của hộ gia đình (gọi là điểm Đ). Theo đó, điểm Đ từ 190 điểm trở xuống tương ứng mức thu nhập bình quân đầu người từ 2,2 triệu đồng/người/tháng trở xuống; khu vực đô thị có điểm Đ từ 280 điểm trở xuống tương ứng mức thu nhập bình quân đầu người từ 2,8 triệu đồng/người/tháng trở xuống.

Thứ ba, quy trình rà soát được thiết kế phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Trách nhiệm của cấp xã được tăng cường đáng kể trong việc tổ chức rà soát, công nhận hộ nghèo, hộ cận nghèo và hộ thoát nghèo. Nhiều khâu trung gian được cắt giảm, thời gian xử lý hồ sơ được rút ngắn, tạo điều kiện nâng cao tính chủ động của địa phương.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quản lý hộ nghèo. Kết quả rà soát được cập nhật trực tiếp lên cơ sở dữ liệu hộ nghèo quốc gia, góp phần giảm thủ tục hành chính, tăng tính chính xác và phục vụ hiệu quả công tác quản lý, điều hành.

Thứ năm, tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương trong tổ chức thực hiện. Khác với giai đoạn trước, quy định mới không bắt buộc áp dụng một mô hình thống nhất về thành lập Ban Chỉ đạo rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo mà trao quyền chủ động cho địa phương lựa chọn hình thức tổ chức phù hợp với điều kiện thực tế.

Điều này thể hiện rõ chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc không quy định cứng về tổ chức bộ máy giúp giảm đầu mối trung gian, hạn chế phát sinh thủ tục hành chính và tạo điều kiện để địa phương linh hoạt bố trí nguồn lực thực hiện nhiệm vụ.

Bên cạnh đó, chính quyền cơ sở là cấp gần dân nhất, nắm rõ đặc điểm dân cư và điều kiện kinh tế - xã hội trên địa bàn. Việc trao quyền chủ động sẽ giúp quá trình rà soát được tổ chức sát thực tiễn hơn, kịp thời xử lý các tình huống phát sinh và nâng cao chất lượng kết quả. Tuy nhiên, cùng với quyền chủ động, địa phương cũng phải nâng cao trách nhiệm trong việc bảo đảm tính chính xác, khách quan và minh bạch của kết quả rà soát theo đúng quy định.

Thứ sáu, một trong những điểm mới đáng chú ý của quy trình rà soát, xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo giai đoạn 2027-2030 là việc rút ngắn đáng kể thời gian thực hiện các thủ tục hành chính, phù hợp với tinh thần cải cách được Chính phủ đề ra tại Nghị quyết số 66/NQ-CP về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh năm 2025 và năm 2026. So với giai đoạn 2021-2025, quy trình mới được thiết kế theo hướng tinh gọn hơn, giảm các khâu trung gian, tăng cường phân cấp cho cấp xã và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, cơ sở dữ liệu dân cư, cơ sở dữ liệu an sinh xã hội trong việc thu thập, xác minh thông tin. Việc quy định rõ thời hạn xử lý ở từng bước, đồng thời rút ngắn thời gian công nhận và cấp giấy chứng nhận hộ nghèo, hộ cận nghèo giúp người dân sớm tiếp cận các chính sách hỗ trợ của Nhà nước, nâng cao hiệu quả quản lý và chất lượng phục vụ của cơ quan hành chính ở cơ sở.

Yếu tố quyết định là tính khách quan, chính xác và sự giám sát của cộng đồng

Mặc dù chuẩn nghèo đa chiều, bộ công cụ chấm điểm và quy trình rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo giai đoạn 2027-2030 đã được nghiên cứu, hoàn thiện trên cơ sở dữ liệu điều tra mức sống dân cư mới nhất, song chất lượng kết quả rà soát cuối cùng vẫn phụ thuộc chủ yếu vào khâu tổ chức thực hiện ở cơ sở. Công cụ và quy trình chỉ tạo ra khuôn khổ đánh giá thống nhất, còn tính chính xác của kết quả được quyết định bởi việc thu thập, kiểm tra, xác minh và xử lý thông tin trong thực tế.

Kinh nghiệm từ các kỳ rà soát trước cho thấy, những sai sót trong xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo thường không xuất phát từ hệ thống tiêu chí mà chủ yếu phát sinh trong quá trình tổ chức thực hiện. Việc thu thập thông tin chưa đầy đủ, xác minh còn mang tính hình thức hoặc chịu tác động bởi tâm lý nể nang, cảm tính và các mối quan hệ xã hội có thể dẫn đến tình trạng bỏ sót hộ thực sự khó khăn hoặc xác định chưa chính xác đối tượng thụ hưởng chính sách. Những sai sót này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả thực hiện chính sách giảm nghèo mà còn làm giảm tính công bằng trong phân bổ nguồn lực hỗ trợ của Nhà nước.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ thực hiện rà soát là phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình nghiệp vụ, bảo đảm mọi thông tin về nhân khẩu, việc làm, thu nhập, tài sản và điều kiện sống của hộ gia đình đều được kiểm tra, đối chiếu và xác minh đầy đủ. Việc xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo phải căn cứ vào kết quả đánh giá theo các tiêu chí đã được quy định thống nhất, tuyệt đối không thay thế bằng nhận định chủ quan hay cảm nhận cá nhân. Đây không chỉ là yêu cầu về chuyên môn nghiệp vụ mà còn là yêu cầu về trách nhiệm công vụ và đạo đức thực thi chính sách.

Bên cạnh việc bảo đảm tính khách quan của đội ngũ thực hiện, cần đặc biệt coi trọng vai trò giám sát của cộng đồng dân cư và các tổ chức chính trị - xã hội. Đây là một trong những đặc trưng quan trọng của phương pháp rà soát hộ nghèo ở nước ta, thể hiện nguyên tắc dân chủ, công khai và minh bạch trong thực hiện chính sách an sinh xã hội.

Theo quy định, các bước họp dân, lấy ý kiến cộng đồng và niêm yết công khai kết quả rà soát tiếp tục được duy trì và thực hiện nghiêm túc. Đây không chỉ là yêu cầu về trình tự, thủ tục mà còn là cơ chế giám sát xã hội hiệu quả nhằm bảo đảm kết quả rà soát phản ánh đúng thực trạng đời sống của người dân. Với lợi thế nắm rõ điều kiện kinh tế, việc làm và hoàn cảnh sống của từng hộ gia đình, cộng đồng dân cư có thể phát hiện kịp thời những trường hợp khó khăn thực sự nhưng chưa được đưa vào danh sách rà soát hoặc những trường hợp không còn thuộc diện hộ nghèo, hộ cận nghèo.

Cùng với đó, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, người có uy tín trong cộng đồng và các lực lượng ở cơ sở cần tiếp tục được phát huy trong công tác tuyên truyền, giám sát và phản biện xã hội. Sự tham gia tích cực của các lực lượng này không chỉ góp phần nâng cao tính chính xác, khách quan của kết quả rà soát mà còn tạo sự đồng thuận xã hội, củng cố niềm tin của người dân đối với chính sách giảm nghèo.

Nâng cao chất lượng rà soát để thực hiện hiệu quả mục tiêu giảm nghèo bền vững

Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh, xây dựng hệ thống an sinh xã hội hiện đại theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết số 42-NQ/TW và Nghị quyết số 57-NQ/TW, việc tổ chức rà soát, xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo chính xác, khách quan và minh bạch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn quan trọng của công tác giảm nghèo mà còn là tiền đề để thực hiện hiệu quả các chính sách an sinh xã hội, góp phần bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội phát triển, tham gia và thụ hưởng thành quả phát triển của đất nước, qua đó hiện thực hóa mục tiêu giảm nghèo bền vững và phát triển bao trùm trong giai đoạn mới.

Để công tác rà soát, xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo giai đoạn 2027-2030 đạt chất lượng, phản ánh đúng thực trạng đời sống của người dân và hạn chế tối đa các sai sót trong quá trình xác định đối tượng, các địa phương triển khai thực hiện hiệu quả một số nội dung sau:

Một là, xây dựng kế hoạch rà soát chi tiết, phân công rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị và cá nhân tham gia thực hiện; đồng thời chuẩn bị đầy đủ các điều kiện về nhân lực, kinh phí, trang thiết bị và hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ công tác thu thập, cập nhật, quản lý dữ liệu.

Hai là, tổ chức tập huấn nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ làm công tác rà soát một cách kỹ lưỡng, bảo đảm người thực hiện nắm vững các tiêu chí, phương pháp chấm điểm, quy trình xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo và các điểm mới của chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2027-2030.

Ba là, triển khai sớm, thường xuyên công tác tuyên truyền. Người dân cần được cung cấp đầy đủ thông tin về mục đích, ý nghĩa của việc rà soát, quyền và trách nhiệm trong việc cung cấp thông tin, cũng như nguyên tắc xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều. Khi người dân hiểu đúng và đồng thuận với chủ trương, quá trình thu thập thông tin sẽ thuận lợi hơn, hạn chế tình trạng khai báo thiếu chính xác hoặc tâm lý trông chờ, ỷ lại vào chính sách hỗ trợ của Nhà nước.

Bốn là, tiếp tục phát huy vai trò của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, người có uy tín trong cộng đồng và các lực lượng ở cơ sở trong công tác tuyên truyền, vận động và giám sát./.