5 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu rau quả của Việt Nam ước đạt 2,76 tỷ USD, tăng 20,4% so với cùng kỳ năm trước. Động lực tăng trưởng tiếp tục đến từ sầu riêng - mặt hàng đang giữ vai trò "đầu kéo" của toàn ngành. Tuy nhiên, đằng sau những con số đầy lạc quan là không ít tín hiệu cảnh báo về sự phụ thuộc vào một số mặt hàng chủ lực và một số thị trường truyền thống. Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, yêu cầu kiểm soát chất lượng ngày càng khắt khe, ngành rau quả Việt Nam đang đứng trước đòi hỏi phải tái cấu trúc mạnh mẽ để chuyển từ tăng trưởng nhanh sang phát triển bền vững.
Sầu riêng tiếp tục là “ngôi sao” của xuất khẩu rau quả
Theo Báo cáo tổng hợp diễn biến thị trường rau quả tháng 5/2026 của Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương), kim ngạch xuất khẩu rau quả trong tháng 5/2026 ước đạt 712 triệu USD, tăng 33,3% so với tháng trước và tăng 15,8% so với cùng kỳ năm 2025. Tính chung 5 tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 2,76 tỷ USD, tăng 20,4%.
Đây là mức tăng trưởng đáng khích lệ trong bối cảnh thương mại nông sản toàn cầu còn nhiều biến động. Trong cơ cấu xuất khẩu, sầu riêng tiếp tục giữ vị trí dẫn đầu và là động lực tăng trưởng quan trọng nhất của toàn ngành.
Theo báo cáo, chỉ riêng 4 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng đạt hơn 290 triệu USD, tăng 49,1% so với cùng kỳ năm trước. Đặc biệt, xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc tăng tới 123,2%, chiếm hơn 87,5% tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của cả nước.
Không chỉ xuất khẩu tăng trưởng mạnh, sản lượng sầu riêng trong nước cũng đang gia tăng nhanh chóng. Trong 5 tháng đầu năm 2026, sản lượng sầu riêng ước đạt 398,2 nghìn tấn, tăng 14,3% so với cùng kỳ năm 2025 - mức tăng cao nhất trong nhóm các loại trái cây chủ lực.
Bên cạnh sầu riêng, nhiều loại trái cây khác cũng ghi nhận sản lượng tăng như mít đạt 416,5 nghìn tấn, tăng 11,7%; dừa đạt 958,3 nghìn tấn, tăng 5,8%; chuối đạt 1,36 triệu tấn, tăng 5,3%; thanh long đạt 590,3 nghìn tấn, tăng 2,9%; xoài đạt 270 nghìn tấn, tăng 2,8%.
Những con số trên cho thấy ngành trái cây Việt Nam đang sở hữu dư địa tăng trưởng lớn, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu tiêu thụ trái cây nhiệt đới tại nhiều thị trường vẫn duy trì ở mức cao.
Những tín hiệu cảnh báo từ mô hình tăng trưởng hiện nay
Tuy nhiên, đằng sau gam màu sáng là không ít dấu hiệu cho thấy mô hình tăng trưởng của ngành rau quả đang bộc lộ những điểm nghẽn đáng lo ngại.
Thứ nhất là sự phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc. Theo báo cáo, Trung Quốc tiếp tục là thị trường xuất khẩu rau quả lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch hơn 1 tỷ USD trong 4 tháng đầu năm 2026, chiếm 49,6% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả cả nước. Riêng đối với nhóm trái cây tươi, thị trường này chiếm tới 61,8% tổng kim ngạch xuất khẩu.
Sự phụ thuộc này khiến ngành rau quả dễ bị tổn thương trước các thay đổi chính sách từ phía đối tác. Từ ngày 1/6/2026, Trung Quốc chính thức áp dụng Lệnh 280 với các yêu cầu nghiêm ngặt hơn về đăng ký doanh nghiệp, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng. Điều đó đồng nghĩa với việc chỉ những doanh nghiệp và vùng trồng đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn mới có thể duy trì hoạt động xuất khẩu ổn định.
Thứ hai là áp lực cạnh tranh ngày càng lớn. Báo cáo cho thấy trong tháng 4/2026, xuất khẩu trái cây của Thái Lan đạt hơn 1,29 tỷ USD, tăng tới 80% so với cùng kỳ năm trước, chủ yếu nhờ nhu cầu nhập khẩu sầu riêng từ Trung Quốc. Khi Thái Lan bước vào chính vụ với sản lượng lớn, áp lực cạnh tranh đối với sầu riêng Việt Nam ngày càng gia tăng.
Điều này đã phản ánh phần nào vào diễn biến giá trong nước. Trong tháng 5/2026, giá sầu riêng Ri6 tại Đồng bằng sông Cửu Long giảm xuống còn 55.000 - 60.000 đồng/kg; sầu riêng Monthong giảm còn 80.000 - 95.000 đồng/kg. Giá thanh long, mít và xoài cũng đồng loạt giảm khi nguồn cung tăng mạnh trong mùa thu hoạch chính vụ.
Thứ ba là những điểm nghẽn về chất lượng và kiểm nghiệm. Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đến tháng 5/2026 Việt Nam mới có 16/21 phòng kiểm nghiệm Cadimi trong sầu riêng được Trung Quốc công nhận và đi vào hoạt động. Trong khi đó, khối lượng sầu riêng xuất khẩu ngày càng lớn, khiến năng lực kiểm nghiệm và giám sát chất lượng tiếp tục là thách thức của ngành.
Có thể thấy, sau giai đoạn tăng trưởng nóng, ngành sầu riêng nói riêng và ngành rau quả nói chung đang bước vào giai đoạn mà chất lượng, tiêu chuẩn và năng lực quản trị chuỗi giá trị sẽ quyết định khả năng cạnh tranh.
Tái cấu trúc để phát triển bền vững
Nhìn từ những con số tăng trưởng, có thể khẳng định rau quả đang là một trong những ngành hàng xuất khẩu năng động nhất của nông nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, tăng trưởng nhanh chưa đồng nghĩa với phát triển bền vững.
Bài học từ nhiều ngành hàng nông sản cho thấy, khi quá phụ thuộc vào một thị trường hoặc một sản phẩm chủ lực, rủi ro sẽ xuất hiện ngay khi thị trường thay đổi chính sách hoặc cung vượt cầu.
Do đó, yêu cầu đặt ra hiện nay là tái cấu trúc ngành rau quả theo hướng hiện đại, đa dạng và bền vững hơn. Trước hết, cần đẩy nhanh việc chuẩn hóa vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, hệ thống truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng ngay từ khâu sản xuất. Đây không chỉ là yêu cầu của Trung Quốc mà đã trở thành tiêu chuẩn chung của thương mại nông sản toàn cầu. Tiếp đó, cần thúc đẩy mạnh chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị gia tăng và giảm áp lực tiêu thụ sản phẩm tươi trong mùa vụ. Hiện nay, tỷ trọng sản phẩm chế biến trong cơ cấu xuất khẩu rau quả vẫn còn thấp so với tiềm năng.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là đa dạng hóa thị trường. Báo cáo cho thấy, nhiều thị trường đang tăng trưởng rất tích cực như Đức tăng 80,8%, Nhật Bản tăng 61,7%, Anh tăng 258,5%, Italia tăng 76,3%. Riêng với sầu riêng, các thị trường mới như New Zealand, Đức và Hàn Quốc đều ghi nhận mức tăng trưởng đột biến.
Những tín hiệu đó cho thấy, dư địa mở rộng thị trường vẫn còn rất lớn nếu doanh nghiệp Việt Nam đáp ứng được các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế. Sầu riêng có thể tiếp tục là "ngôi sao" của ngành rau quả trong nhiều năm tới. Nhưng về dài hạn, không thể đặt tương lai của cả ngành lên vai một loại trái cây hay một thị trường duy nhất. Con đường phát triển bền vững đòi hỏi ngành rau quả Việt Nam phải chuyển từ tư duy mở rộng sản lượng sang tư duy nâng cao giá trị, từ tăng trưởng dựa vào cơ hội thị trường sang tăng trưởng dựa trên chất lượng, thương hiệu và năng lực quản trị chuỗi cung ứng. Chỉ khi đó, những con số xuất khẩu ấn tượng mới thực sự trở thành nền tảng cho một ngành hàng phát triển ổn định và bền vững trong dài hạn.
Sáng 21/10, phát biểu trong Phiên khai mạc Diễn đàn Kinh tế xanh năm 2024 tại Thành phố Hồ Chí Minh, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Bùi Thanh Sơn nhấn mạnh Việt Nam quyết tâm xây dựng một nền kinh tế xanh và bền vững, đồng thời tham gia vào nỗ lực chung trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu toàn cầu.
Sáng 18/10, Báo SGGP Đầu tư Tài chính phối hợp với Trung tâm nghiên cứu Kinh doanh và hỗ trợ doanh nghiệp tổ chức hội thảo “Tài chính xanh: Chia sẻ lợi ích - rủi ro giữa doanh nghiệp và ngân hàng”.
Chiều 25/9, tại thành phố Cao Lãnh, Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Tháp tổ chức họp báo về Diễn đàn Khởi nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long lần 2, năm 2024 với chủ đề “Kinh tế xanh - động lực mới cho phát triển”.
Các nước phát triển đã dựng “hàng rào” về phát thải các-bon, có hiệu lực chính thức từ tháng 1/2026 để thúc đẩy các quốc gia khác, trong đó có Việt Nam thực hiện giảm phát thải. Do vậy, việc thực hành ESG (bộ ba tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị để đo lường về phát triển bền vững) đang được coi là xu thế không thể đảo ngược trong hoạt động của các doanh nghiệp.
Việc cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh là nền tảng để xây dựng một nền kinh tế bền vững và thịnh vượng.
