Vừa qua, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp (Cơ quan của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI) đã tổ chức Diễn đàn “Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu”. Diễn đàn thu hút tham dự của đại diện các cơ quan quản lý nhà nước, các hiệp hội ngành hàng, các nhà khoa học, chuyên gia và đông đảo cộng đồng doanh nghiệp lâm nghiệp, chế biến gỗ trên cả nước.
Sự kiện diễn ra trong bối cảnh Chính phủ đang quyết liệt thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế nhằm tạo điều kiện cho khu vực kinh tế tư nhân mở rộng sản xuất kinh doanh. Diễn đàn được tổ chức nhằm nhận diện các khó khăn, bức xúc thực tiễn từ vùng nguyên liệu, đồng thời thảo luận các giải pháp chính sách tạo bệ phóng cho ngành gỗ bứt phá phát triển bền vững.
Tự chủ nguyên liệu gỗ lớn: "Chìa khóa" đạt mục tiêu xuất khẩu 25 tỷ USD
Phát biểu khai mạc Diễn đàn, Ông Bùi Trung Nghĩa – Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) khẳng định, trong gần ba thập kỷ qua, ngành chế biến gỗ Việt Nam đã có bước phát triển vượt bậc. Với kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 17 tỷ USD vào năm 2025, Việt Nam đã vươn lên đứng thứ 5 thế giới, thứ 2 châu Á và dẫn đầu Đông Nam Á, đưa sản phẩm có mặt tại hơn 140 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Tuy nhiên, Phó Chủ tịch VCCI thẳng thắn nhìn nhận, dư địa tăng trưởng giai đoạn tới không thể tiếp tục dựa vào việc mở rộng quy mô theo chiều rộng, khai thác sinh khối ngắn hạn hay phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu. Toàn cầu hóa và xu hướng tiêu dùng bền vững đang đặt ra những yêu cầu xanh khắt khe về truy xuất nguồn gốc, chống mất rừng và giảm phát thải carbon.
“Để đạt 25 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030, ngành chế biến gỗ không thể tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng dựa trên sinh khối ngắn hạn và nguyên liệu nhập khẩu. Việc chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững, tự chủ nguyên liệu, nâng cấp chuỗi giá trị và tối ưu hiệu suất sinh thái trên mỗi hecta đất rừng sẽ quyết định vị thế dài hạn của xuất khẩu gỗ Việt Nam”, Ông Bùi Trung Nghĩa nhấn mạnh.
Đại diện lãnh đạo VCCI cũng khẳng định, phát triển nguồn nguyên liệu bền vững đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, địa phương, doanh nghiệp và người dân. Trong đó, chính sách đóng vai trò kiến tạo, còn doanh nghiệp là chủ thể tổ chức thực hiện.
Xác lập tầm nhìn mới: 5 tiêu chí hội nhập và 6 nhóm nhiệm vụ trọng tâm
Đại diện cơ quan quản lý chuyên ngành, Ông Nguyễn Văn Diện – Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) chỉ ra rằng, cuộc cạnh tranh trên thị trường gỗ quốc tế đã chuyển từ giá thành sang "hộ chiếu xanh". Các thị trường lớn như EU (với Quy định chống mất rừng EUDR), Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc đang áp đặt một mặt bằng tiêu chuẩn hoàn toàn mới.
Theo Ông Nguyễn Văn Diện, đã đến lúc ngành gỗ Việt Nam phải thay đổi tư duy từ "đủ nguyên liệu" sang "nguyên liệu hợp pháp, minh bạch, có trách nhiệm và bền vững"; chuyển từ "xuất khẩu nhiều" sang "xuất khẩu giá trị". Nguồn nguyên liệu gỗ trong tương lai bắt buộc phải tích hợp đủ 5 yếu tố: Hợp pháp; Khả năng truy xuất đầy đủ; Không gây mất rừng; Có chứng chỉ quản lý rừng bền vững; Có phát thải carbon thấp.
Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Phó Cục trưởng Nguyễn Văn Diện cho biết Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm sẽ tập trung chỉ đạo 6 nhóm nhiệm vụ trọng tâm như: Phát triển mạnh vùng nguyên liệu gỗ lớn, nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị rừng trồng; Mở rộng nhanh diện tích rừng được cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững (FSC/PEFC); Xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, số hóa đến từng lô rừng để đáp ứng EUDR; Thúc đẩy liên kết chuỗi giữa chủ rừng, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến; Hoàn thiện cơ chế chính sách về tín dụng, đầu tư, bảo hiểm rừng và thị trường tín chỉ carbon; Kiểm soát chặt chẽ gỗ nhập khẩu, ưu tiên sử dụng nguyên liệu hợp pháp trong nước.
Lời giải cho bài toán liên kết chuỗi từ thực tiễn
Tại phần tham luận của Diễn đàn, các đại biểu và chuyên gia đã thẳng thắn đi sâu phân tích những "nút thắt" cốt lõi khiến nguồn cung gỗ lớn cho chế biến sâu bị đứt gãy, đồng thời đưa ra những góc nhìn đa chiều cùng các kiến nghị từ thực tiễn sản xuất.
Giải thích nguyên nhân vì sao người dân chưa mặn mà với việc trồng rừng gỗ lớn chu kỳ dài, Ông Ngô Sỹ Hoài – Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) đưa ra góc nhìn khách quan về tâm lý tính toán của chủ rừng: "Người dân không từ chối gỗ lớn, họ phản ứng tự nhiên và hợp lý trước tín hiệu thị trường. Tôi có nửa ha, 1 ha, cứ cây nào có lợi tôi bán. 3 năm mà nếu có lợi thì tôi bán và không ai ép tôi có thể trồng kéo dài lên 5 hoặc 7 năm... Lâu nay chúng ta chủ yếu là lấy khối lượng, cái dăm gỗ trồng 3 - 4 năm cân thì rất là giỏi vì nước nhiều nó rất nặng mà bán lại xô bồ. Còn nếu mà kéo dài sang 5 - 6 năm thì có rất nhiều những rủi ro và người ta thấy cũng không có lợi gì nhiều hơn so với lại 3 - 4 năm đã chặt".
Chính sự bùng nổ thu mua dăm gỗ đã tạo ra cuộc cạnh tranh nguyên liệu gay gắt, khiến nhiều ngành sản xuất khác bị ảnh hưởng dây chuyền. Ông Ngô Sỹ Hoài thông tin thêm về thực trạng bức xúc hiện nay: "Mấy hôm nay mà đặc biệt là trong vòng vài tháng gần đây, Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam nhận được rất nhiều cuộc điện thoại từ các nơi phản ánh bức xúc dăm gỗ do sự cạnh tranh nguyên liệu. Thị trường Trung Quốc cần rất nhiều dăm gỗ cho nên nông dân khai thác và bán hết cho dăm. Viên nén gỗ nhiều nơi bị đóng cửa hoặc sản xuất cầm chừng, ván gỗ công nghiệp cũng bị dừng sản xuất, đặc biệt là ở Nghệ An, Thanh Hóa".
Để giải quyết bài toán này, đại diện VIFOREST khẳng định tư duy quản lý phải thay đổi: "Chính sách tốt thì không yêu cầu người nông dân trồng rừng chu kỳ dài hơn, mà tạo động lực để họ muốn làm điều đó... Muốn có nhiều gỗ lớn thì phải tạo được lợi nhuận lớn hơn cho các hộ nông dân kinh doanh trồng rừng gỗ lớn".
Ở góc độ nghiên cứu lâm nghiệp, PGS, TS. Lý Tuấn Trường – Viện trưởng Viện Công nghiệp gỗ và Nội thất (Trường Đại học Lâm nghiệp) chỉ ra sự lỏng lẻo và thiếu ràng buộc trong mối liên kết giữa người trồng rừng và doanh nghiệp hiện nay: "Các chủ rừng bàn tán nhau về câu chuyện bán gỗ hay không bán gỗ, bán lúc này hay bán lúc nào... Dường như những câu chuyện đó không có một chút nào ràng buộc với doanh nghiệp, hay là với Nhà nước, hay là với bất cứ một tổ chức nào... Chính những liên kết mỏng manh, yếu ớt đó làm cho chúng ta rất yếu khi đối phó, ứng phó với sự biến động".
Đánh giá sâu về dòng giá trị, PGS, TS. Lý Tuấn Trường viện dẫn con số phân tích: "Trong 35% giá thành mà người Việt chúng ta đem đi xuất khẩu, người trồng rừng chỉ chiếm ở đó khoảng 10% giá nguyên liệu... Thế thì với thời gian họ làm rất là dài, họ phải đầu tư rất dài, chịu rủi ro rất nhiều nhưng họ hưởng trong cái phần đó rất nhỏ. Thế nếu như chúng ta có thể nhìn rõ được bản chất vấn đề này để điều tiết lại thì có lẽ tính bền vững, ổn định của nó sẽ cao hơn. Và người dân cũng sẽ khỏi phải lăn tăn về chuyện: 'Không biết là nay bán đi có bị hố hay không, hay là mai nó còn tăng nữa'. Trên mạng bây giờ cứ bàn nhau là gỗ đến đỉnh chưa, nghe như là đang chơi chứng khoán".
Từ đó, Viện trưởng Viện Công nghiệp gỗ và Nội thất kiến nghị chuyển đổi mô hình sang hệ sinh thái gồm 4 dòng chảy (vật chất, tri thức, giá trị, cơ sở dữ liệu). Trong đó, người trồng rừng phải được coi là "đối tác chiến lược của toàn chuỗi cũng như của doanh nghiệp", doanh nghiệp phải "chuyển từ nhà mua gỗ thành những nhà đầu tư ngay từ đầu chuỗi", còn nhà khoa học phải thoát khỏi cảnh "ẩn thân" để đóng đúng vai trò "kiến trúc sư cho hệ sinh thái".
Cảnh báo nguy cơ và kiến nghị từ doanh nghiệp
Là đơn vị trực tiếp vận hành nhà máy chế biến sâu quy mô lớn tại Nghệ An với nhu cầu tiêu thụ gần 1 triệu tấn nguyên liệu/năm, Ông Nguyễn Thế Mai – Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Lâm nghiệp Tháng Năm chia sẻ: "Với ngành gỗ chế biến sâu hiện nay gặp rất nhiều khó khăn, đặc biệt là tình trạng thiếu hụt nguyên liệu gỗ lớn trong nước. Chúng tôi thiếu cả về khối lượng gỗ và chất lượng... Vì cùng một dây chuyền thiết bị hiện đại của Đức, ở Thái Lan người ta sản xuất ra sản phẩm bán được khoảng 500 USD/m³, nhưng các ngành chế biến MDF Việt Nam thì bán khoảng 220 - 250 USD, thậm chí thấp hơn. Bởi vì chất lượng rừng của mình, nguyên liệu của mình không đảm bảo. Dẫn tới chi phí sản xuất tăng lên, nhưng ngược lại chất lượng sản phẩm cuối cùng lại giảm xuống. Thế nên mình không thể cạnh tranh được”.
Sự đứt gãy nguồn cung gỗ lớn không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến các nhà máy chế biến sâu quy mô lớn mà còn kéo theo làn sóng đóng cửa của hàng loạt doanh nghiệp vệ tinh trong chuỗi cung ứng. Minh chứng cho thực trạng này, Ông Nguyễn Thế Mai chia sẻ thêm: "Công ty chúng tôi có một dây chuyền sản xuất ván ghép thanh đi vào hoạt động từ năm 2016. Tuy nhiên, đến năm 2025, chúng tôi bắt buộc phải dừng vận hành dây chuyền này. Nguyên nhân là do hơn 130 doanh nghiệp xẻ gỗ vệ tinh trên địa bàn Tây Nghệ An – vốn là nguồn cung cấp phôi gỗ cho chúng tôi và các đơn vị trong nước – đến nay hầu như đã phải đóng cửa. Nếu tính riêng các xưởng xẻ gỗ keo tràm thì tỷ lệ dừng hoạt động gần như là toàn bộ".
Trước nguy cơ tài nguyên rừng bị lãng phí do thói quen gặt thô dăm ngắn hạn, Ông Nguyễn Thế Mai gửi tới Chính phủ và các Bộ, ngành 5 kiến nghị chính sách mang tính giải pháp đột phá:
Thứ nhất là kiểm soát thuế dăm gỗ: Nghiên cứu điều chỉnh thuế xuất khẩu đối với dăm gỗ theo lộ trình phù hợp từ 5% đến 10% đối với dăm thô nguyên liệu.
Thứ hai là cơ chế hạn ngạch: Áp dụng hạn ngạch (quota) xuất khẩu dăm gỗ để điều tiết sản lượng, giữ nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến sâu nội địa.
Thứ ba là siết chặt quy chuẩn pháp lý: Rà soát cơ chế quản lý việc tuân thủ hồ sơ nguồn gốc gỗ và quy định môi trường đối với các cơ sở băm dăm tự phát chi phí thấp, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng với các nhà máy chế biến sâu đầu tư lớn.
Thứ tư là đa dạng hóa bộ giống: Hỗ trợ nghiên cứu, đưa vào sản xuất các giống cây trồng gỗ lớn chu kỳ dài (bạch đàn, thông...) thay thế cho tình trạng độc canh cây keo tràm chất lượng kém.
Thứ năm là tháo gỡ đất đai và cấp chứng chỉ: Đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy nhanh cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất rừng trồng để tạo điều kiện làm chứng chỉ FSC/PEFC, đáp ứng khắt khe các quy định EUDR và thị trường quốc tế.
Tại Diễn đàn, đại diện các cơ quan quản lý, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp đều thống nhất cho rằng, việc tháo gỡ vướng mắc phát triển nguyên liệu gỗ lớn bền vững là nhiệm vụ sống còn của ngành chế biến gỗ Việt Nam. Thông qua đối thoại chính sách thẳng thắn và sự phối hợp đồng bộ trong tổ chức thực hiện giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người trồng rừng, ngành gỗ Việt Nam hoàn toàn có thể vượt qua các rào cản tiêu chuẩn xanh, chủ động nguồn nguyên liệu hợp pháp và nâng cao vị thế trên bản đồ thương mại toàn cầu.
Phát triển kinh tế biển xanh, truyền thông không còn chỉ là kênh phản ánh, mà đang dần trở thành một lực đẩy quan trọng, kết nối chính sách với thực tiễn, kết nối điểm đến với du khách. Phát biểu khai mạc tại Hội thảo “Đặc khu Cồn Cỏ – Cơ hội, tiềm năng phát triển du lịch gắn với bảo tồn biển, sinh kế bền vững, OCOP miền biển” do Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường tổ chức tại Cồn Cỏ, ông đã khẳng định Hội thảo mang ý nghĩa không chỉ là một sự kiện chuyên môn, mà còn là một điểm khởi đầu cho sự cộng hưởng truyền thông – quản lý – phát triển.
Tại Hội nghị phát triển nuôi trồng thủy sản các tỉnh phía Bắc năm 2026 và triển khai Đề án phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa giai đoạn 2026 - 2030 do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp UBND tỉnh Lào Cai tổ chức ngày 3/4 tại Lào Cai, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai Ngô Hạnh Phúc khẳng định, địa phương có nhiều lợi thế đặc thù để phát triển thủy sản hồ chứa theo hướng hiện đại, bền vững.
Chuyển đổi số gắn với chuyển đổi xanh đang trở thành xu thế tất yếu của nền nông nghiệp hiện đại, minh bạch và bền vững. Tại Hội thảo “Chuyển đổi số - xanh: Động lực phát triển doanh nghiệp trong kỷ nguyên mới" do Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường tổ chức tại Trung tâm Hội nghị quốc gia sáng 30/3, TSn Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn đã chỉ ra các điểm nghẽn chủ yếu của các doanh nghiệp và hợp tác xã (HTX) trong chuyển đổi số gắn với mục tiêu phát triển xanh, đồng thời đề xuất nhiều định hướng và giải pháp nhằm thúc đẩy doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp chuyển từ nhận thức sang hành động thực chất.
Chuyển đổi số gắn với sản xuất nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn và bảo vệ môi trường đang trở thành xu thế tất yếu của ngành nông nghiệp Việt Nam. Theo Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Văn Long, đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà là bước chuyển căn bản về tư duy phát triển, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Tại hội thảo “Chuyển đổi số - xanh: Động lực phát triển doanh nghiệp trong kỷ nguyên mới”, tổ chức sáng 30/3, GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội, Viện trưởng Viện kinh tế và phát triển doanh nghiệp đã đưa ra một thông điệp xuyên suốt: Doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, đang đứng trước một ngã rẽ mang tính lịch sử, nơi “chuyển đổi kép” – kết hợp giữa chuyển đổi số và chuyển đổi xanh – không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sống còn để tồn tại và phát triển.
