Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, giảm thiểu sản phẩm nhựa dùng một lần trong ngành bán lẻ

Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn tại các nhà bán lẻ

Ô nhiễm nhựa trên diện rộng toàn cầu hiện trở nên ngày càng trầm trọng. Hàng năm, 19 – 23 triệu tấn rác thải nhựa phát sinh vào các hệ sinh thái dưới nước, gây ô nhiễm hồ, sông, biển. Ô nhiễm nhựa có thể làm thay đổi môi trường sống và các quá trình tự nhiên, giảm khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu của các hệ sinh thái, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế, khả năng sản xuất lương thực và sự thịnh vượng của hàng triệu người.

Tại Việt Nam, nhận thức được nguy cơ nghiêm trọng của rác thải nhựa đối với môi trường, nhiều văn bản pháp lý của nhà nước đã được ban hành ở các cấp độ khác nhau, cụ thể như: Chiến lược quốc gia về Quản lý tổng hợp chất thải rắn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050; Chỉ thị số 33/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường quản lý, tái sử dụng, tái chế, xử lý và giảm thiểu chất thải nhựa; Kế hoạch hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021-2030; Quyết định số 1316/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án Tăng cường công tác quản lý chất thải nhựa ở Việt Nam.

Theo đó, đặt mục tiêu phấn đấu đến năm 2025 (i) sử dụng 100% túi ni-lông, bao bì thân thiện với môi trường tại các trung tâm thương mại, siêu thị phục vụ cho mục đích sinh hoạt thay thế cho túi ni-lông khó phân hủy; và (ii) giảm dần mức sản xuất và sử dụng túi ni-lông khó phân hủy và sản phẩm nhựa dùng một lần trong sinh hoạt. 

Ông Nguyễn Trung Thắng, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cho biết, từ năm 2023, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường đã phối hợp cùng các đối tác và nhà bán lẻ triển khai đồng loạt các hoạt động hưởng ứng ngày này. Tiếp nối các thông điệp trước đây - “Bớt túi ni-lông, thêm nhiều mầm sống” và “Phân loại nhanh, mua sắm xanh, giảm rác thải”, thông điệp năm nay của Ngày không sử dụng túi ni-lông tại Việt Nam là “Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn tại các nhà bán lẻ”.

Ngày không sử dụng túi ni-lông tại Việt Nam năm 2026 có sự tham gia của các thành viên Liên minh các nhà bán lẻ giảm túi ni-lông, gồm Central Retail Việt Nam, LOTTE MART Việt Nam, AEON Việt Nam, MM Mega Market và TH true mart, cùng sự đồng hành của Hanns Seidel Foundation, Unilever Việt Nam, Tổ chức Môi trường Thái Bình Dương và Quỹ Vì Tầm Vóc Việt (VSF). Theo đó, chuỗi hoạt động năm nay được thiết kế theo hướng trực quan, dễ tiếp cận và giàu tính tương tác dành cho người tiêu dùng.

Thay đổi nhận thức, hành vi của người tiêu dùng

Chia sẻ tại hội thảo, bà Quách Thị Xuân, đại diện Tổ chức Môi trường Thái Bình Dương (Pacific Environment) cho rằng, giảm nhựa dùng một lần trong ngành bán lẻ không chỉ dừng ở việc thay thế vật liệu mà cần chuyển đổi toàn diện sang mô hình kinh tế tuần hoàn.

"Nhiều quốc gia đã chuyển trọng tâm từ quản lý chất thải sang ngăn ngừa rác thải ngay từ khâu thiết kế sản phẩm và bao bì, thông qua các cơ chế như cấm hoặc hạn chế nhựa dùng một lần, áp dụng trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), chương trình đặt cọc - hoàn trả bao bì và phát triển các hệ thống tái sử dụng", bà Xuân cho biết.

Theo bà Xuân, nhiều nhà bán lẻ trên thế giới đã triển khai hiệu quả các mô hình như trạm chiết rót (refill), khuyến khích khách hàng mang theo hộp, chai và túi tái sử dụng; thay thế bao bì nhựa bằng giấy hoặc vật liệu thân thiện với môi trường; đồng thời loại bỏ dần các sản phẩm nhựa dùng một lần. Nhiều hệ thống bán lẻ cũng áp dụng chính sách giảm giá hoặc tích điểm cho khách hàng mang theo túi, hộp đựng cá nhân nhằm thay đổi hành vi tiêu dùng theo hướng bền vững.

"Như tại Liên minh châu Âu cấm các vật dụng hàng ngày như tăm bông nhựa, dao kéo, đĩa và que khuấy đồ uống, đồng thời thúc đẩy việc giảm thiểu bao bì nghiêm ngặt. Pháp thực hiện luật đóng gói nghiêm ngặt nhất thế giới, cấm bao bì nhựa dùng một lần cho khoảng 30 loại trái cây và rau quả, nắp cốc và đồ dùng ăn uống bằng nhựa. Hay tại Trung Quốc cấm túi và bao bì dùng một lần không phân hủy sinh học với các mặt hàng dùng một lần được quản lý chặt chẽ hoặc bị cấm hoàn toàn ở hầu hết các thành phố.

"Để các mô hình này phát huy hiệu quả tại Việt Nam cần có sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng trong việc hoàn thiện chính sách, đầu tư hạ tầng tái sử dụng, tiêu chuẩn hóa bao bì và nâng cao nhận thức cộng đồng", bà Xuân nhấn mạnh.

TS. Kim Thị Thúy Ngọc, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cho biết, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực bán lẻ cần bắt đầu từ việc giảm tiêu thụ túi ni-lông và nhựa dùng một lần tại các siêu thị. Kết quả nghiên cứu cho thấy trung bình mỗi siêu thị phát khoảng 1.454 túi ni-lông/ngày, mỗi đơn hàng sử dụng khoảng 1,6 túi, trong khi tổng lượng túi ni-lông phát cho khách hàng tại các siêu thị ở Hà Nội lên tới khoảng 200.000 túi/ngày, tương đương gần 1 tấn nhựa/ngày.

Chia sẻ thêm tại Hội thảo, bà Lê Thị Hồng Nhi, Phó Tổng giám đốc Truyền thông, Đối ngoại và Phát triển bền vững, Unilever Việt Nam, cho biết, để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn cần dựa trên mô hình 4C. Trong đó, Collaborate (hợp tác) là chia sẻ trách nhiệm giữa các bên trong chuỗi giá trị; Connect (kết nối) là liên thông dữ liệu và tăng cường phối hợp giữa các chủ thể; Circulate (tuần hoàn) là xây dựng vòng tuần hoàn khép kín từ khâu thiết kế sản phẩm, phân loại rác tại nguồn, thu gom, tái chế đến sử dụng nguyên liệu tái chế trong sản xuất; và Change (thay đổi) là thay đổi nhận thức, hành vi của người tiêu dùng đối với các sản phẩm thân thiện với môi trường.