Bài 1: Biển Quảng Trị - từ tiềm năng lợi thế đến tư duy kiến tạo du lịch

LTS: "Với chiều dài bờ biển, hệ thống cảng biển, những bãi tắm và không gian ven biển giàu tiềm năng, biển từ lâu đã là một phần quan trọng trong đời sống, sản xuất và định hướng phát triển của Quảng Trị. Trong mục tiêu đưa kinh tế địa phương bứt phá, hướng tới tốc độ tăng trưởng 2 con số, kinh tế biển được xác định là một trong những động lực quan trọng, mở ra không gian phát triển mới, đồng thời gắn chặt với nhiệm vụ bảo đảm quốc phòng, an ninh và chủ quyền biển, đảo.

Bởi vậy, việc Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh được ban hành đang mở ra những kỳ vọng mới cho Quảng Trị. Nếu Nghị quyết số 36-NQ/TW đã tạo nền tảng, định hình tư duy phát triển kinh tế biển theo hướng bền vững, thì Nghị quyết số 20 tiếp tục tạo thêm động lực để địa phương khai thác hiệu quả hơn những lợi thế vốn có, trong đó du lịch biển được xem là một lĩnh vực giàu tiềm năng, đóng góp đáng kể cho nguồn thu và tăng trưởng của tỉnh.

Sau 8 năm triển khai Nghị quyết số 36-NQ/TW, Quảng Trị đã có những chuyển động đáng chú ý trong cách nhìn, cách làm và khai thác không gian biển. Từ nền tảng đó, những yêu cầu mới đặt ra từ Nghị quyết số 20-NQ/TW đang tiếp tục mở ra một chặng đường phát triển với nhiều kỳ vọng, hướng tới việc đưa biển thực sự trở thành cực tăng trưởng mới của địa phương.

Nhằm phác họa rõ hơn những chuyển động ấy, Phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường thực hiện loạt bài “Quảng Trị – Kiến tạo cực tăng trưởng du lịch biển xanh từ Nghị quyết 20-NQ/TW”, với góc nhìn tổng quan về hành trình đưa những chủ trương lớn từ nghị quyết vào thực tiễn, khơi dậy tiềm năng biển và kiến tạo một không gian du lịch xanh, bền vững cho tương lai."

Những ngày biển vào mùa Hè, các bãi biển Nhật Lệ và Bảo Ninh (tỉnh Quảng Trị)… trở nên nhộn nhịp hơn bởi dòng người tìm về với biển. Từ sáng sớm, những hàng quán ven bờ bắt đầu mở cửa, các cơ sở lưu trú đón những vị khách đầu tiên trong ngày, còn chiều xuống là thời điểm bãi biển đông lên bởi những gia đình, nhóm bạn tìm đến sau một ngày khám phá.

Nhật Lệ từ lâu đã là điểm đến quen thuộc của du khách khi đến Đồng Hới. Bảo Ninh lại mang một diện mạo khác với không gian biển rộng, hệ thống lưu trú, nhà hàng và các dịch vụ nghỉ dưỡng ngày càng hoàn thiện. Vào mùa cao điểm, nhịp sống nơi đây được kéo theo dòng khách: hàng quán ven biển đông hơn, các cơ sở dịch vụ hoạt động liên tục, những bữa ăn hải sản trở thành một phần của trải nghiệm.

Từ một bãi biển, câu chuyện du lịch vì thế có thể mở ra nhiều hướng. Du khách buổi sáng tắm biển, trưa thưởng thức hải sản, chiều khám phá đời sống làng biển rồi tìm đến một không gian văn hóa, sinh thái hoặc lịch sử sẽ tạo ra nhiều điểm dừng hơn trong hành trình. Mỗi điểm dừng lại kéo theo một dịch vụ, một sản phẩm và một nhóm người cùng tham gia tạo giá trị.

Một du khách lưu trú tại Bảo Ninh nếu chỉ dành buổi chiều tắm biển, ăn tối rồi trở về khách sạn thì phần giá trị để lại cho địa phương vẫn còn khá giới hạn. Nếu hành trình được nối thêm một buổi sáng khám phá Nhật Lệ, ghé chợ hải sản, thưởng thức món ăn địa phương, trải nghiệm một làng biển, mua sản phẩm đặc trưng rồi tiếp tục đến Cửa Việt, Cửa Tùng hoặc Cồn Cỏ, dòng chi tiêu sẽ được mở rộng theo cả không gian và thời gian.

Đây cũng là một thước đo quan trọng của du lịch hiện đại. Số lượt khách vẫn cần thiết, nhưng thời gian lưu trú, mức chi tiêu, số dịch vụ được sử dụng và khả năng để cộng đồng địa phương hưởng lợi mới cho thấy dòng khách đã thực sự trở thành nguồn lực phát triển đến đâu.

Nhật Lệ và Bảo Ninh vì thế có thể đảm nhận vai trò lớn hơn một điểm nghỉ biển, với lượng khách và hệ thống dịch vụ đã hình thành, hai khu vực này có khả năng trở thành những “cửa ngõ” đưa du khách tiếp tục khám phá các không gian khác của Quảng Trị.

Từ đây, biển có thể nối với ẩm thực và đời sống làng chài; làng biển nối với sản vật và sản phẩm OCOP; hành trình tiếp tục đến Cửa Việt, Cồn Cỏ, Cửa Tùng hoặc những vùng di sản, sinh thái phía Bắc tỉnh Quảng Trị. Mỗi nơi giữ một lớp giá trị riêng, cùng tạo nên một chuyến đi có nhiều trải nghiệm thay vì những điểm đến đứng độc lập.

Cách nhìn ấy cũng đặt ra yêu cầu mới cho hoạt động xúc tiến du lịch. Một chương trình quảng bá chỉ thực sự tạo hiệu quả nếu phía sau nó có sản phẩm cụ thể, doanh nghiệp sẵn sàng bán tour, cơ sở lưu trú có khả năng đón khách và điểm đến đủ sức giữ chân du khách. Ông Nguyễn Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Quảng Trị cho rằng, cần tạo sự liên kết giữa Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp để cùng xây dựng sản phẩm, quảng bá và khai thác thị trường. Sự phối hợp giữa doanh nghiệp lữ hành, cơ sở lưu trú, vận chuyển và các điểm tham quan sẽ giúp một chuyến đi được tổ chức thành trải nghiệm có cấu trúc, thay vì chỉ là tập hợp nhiều địa danh.

Ở phía Bắc, Cửa Tùng có thể trở thành một mắt xích trong hành trình ấy khi kết nối với Cửa Việt, Cồn Cỏ, Đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải, Địa đạo Vịnh Mốc, Mũi Trèo và Rú Lịnh,... Giá trị của khu vực này vì thế có thể được mở rộng từ một bãi tắm sang không gian kết nối biển với lịch sử và sinh thái.

Liên kết du lịch, xét đến cùng, không nằm trên những bản đồ hay văn bản ký kết, mà phải được cảm nhận trong chính hành trình của du khách: đi thuận tiện hơn, có nhiều thứ để trải nghiệm hơn, ở lâu hơn và chi tiêu nhiều hơn.

Đảo xanh Cồn Cỏ – Giữ gìn báu vật của biển

Cách đất liền khoảng 15 hải lý, đảo Cồn Cỏ đang từng bước mở rộng cánh cửa đón khách. Tuyến Cửa Việt - Cồn Cỏ hiện có hai tàu khách; trên đảo có 14 cơ sở lưu trú, đáp ứng khoảng 270 khách mỗi lượt; bốn nhà hàng lớn sau nâng cấp có khả năng phục vụ đồng thời khoảng 200 thực khách mỗi cơ sở. Năm 2026, đặc khu đặt mục tiêu đón trên 12.000 lượt khách, doanh thu dịch vụ hơn 18 tỷ đồng, diện tích đảo không lớn chỉ 2,7km2, không có những khu đô thị lớn, không có những dải công trình kéo dài dọc bờ biển. Thứ tạo nên sức hút của đảo lại chính là những gì chưa bị thay đổi quá nhiều: rừng, biển, bờ đá, hệ sinh thái ven bờ, những rạn san hô và một không gian sống còn giữ được vẻ bình yên giữa trùng khơi. Giá trị ấy dễ bị bỏ qua nếu phát triển chỉ được đo bằng số phòng lưu trú, số lượt khách hay số công trình mới. Một hòn đảo nhỏ không thể chạy đua với những trung tâm du lịch lớn bằng quy mô.

Một buổi sáng trên đảo có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu đời sống cư dân, khám phá hệ sinh thái, thưởng thức hải sản; buổi chiều dành cho những trải nghiệm trên biển, tham quan các điểm cảnh quan, tìm hiểu lịch sử; buổi tối trở thành khoảng thời gian để du khách cảm nhận một đảo Cồn Cỏ khác với những điểm nghỉ dưỡng quen thuộc trên đất liền.

Đảo xanh Cồn Cỏ có thể tạo khác biệt bằng chất lượng của tài nguyên tự nhiên, bằng trải nghiệm mà nơi khác khó có thể sao chép và bằng chính câu chuyện của một cộng đồng sống giữa biển. Mỗi diện tích rừng được giữ lại, mỗi rạn san hô được bảo vệ, mỗi bãi biển còn sạch, mỗi vùng nước còn trong đều là một phần của nguồn vốn tự nhiên. Nguồn vốn ấy không tạo ra lợi nhuận tức thời như một dự án xây dựng, nhưng lại quyết định khả năng sinh lời lâu dài của cả hòn đảo.

Hòn đảo này có thể kể nhiều câu chuyện hơn thế, đó là câu chuyện của rừng giữa biển. Là hành trình khám phá hệ sinh thái ven bờ, là những rạn san hô và thế giới dưới mặt nước, là lịch sử của một hòn đảo từng giữ vị trí đặc biệt trong hành trình bảo vệ chủ quyền biển đảo, là đời sống của những người đang ngày ngày bám đảo, giữ đảo và tạo dựng sinh kế từ biển,... mỗi giá trị được đánh thức sẽ mở thêm một lớp trải nghiệm.

Du khách đến Cồn Cỏ không nhất thiết phải tiêu dùng nhiều tài nguyên hơn để chuyến đi có giá trị cao hơn. Họ có thể dành nhiều thời gian hơn cho việc khám phá thiên nhiên, tìm hiểu văn hóa, trải nghiệm đời sống cộng đồng, thưởng thức sản vật địa phương hay tham gia các hoạt động gắn với hệ sinh thái biển.

Những trải nghiệm như vậy không nhất thiết phải được tạo ra bằng những công trình lớn. Nhiều giá trị đã hiện diện trong cảnh quan, hệ sinh thái, đời sống và ký ức của cộng đồng. Điều cần thiết là nhận diện, tổ chức và đưa chúng vào một sản phẩm du lịch phù hợp.

Ông Trần Xuân Anh, Bí thư Đảng ủy Đặc khu Cồn Cỏ cho rằng, định hướng phát triển của đảo cần được đặt trong mối liên kết với đất liền và các trung tâm kinh tế, du lịch ven biển. Địa phương đang đề xuất hình thành tuyến vận tải biển Nhật Lệ – Cồn Cỏ, qua đó rút ngắn hành trình tiếp cận đảo, đồng thời mở thêm một không gian liên kết giữa đô thị ven biển, các làng nghề, sản phẩm địa phương và hệ sinh thái đảo.

Cồn Cỏ xác định, mô hình được hướng tới là “Kinh tế xanh - Hậu cần biển - Du lịch sinh thái - Quốc phòng toàn dân”. Du lịch, dịch vụ được xác định là một trong những động lực quan trọng, song phải đặt song hành với khai thác thủy sản và các hoạt động hậu cần biển. Điều đáng chú ý nằm ở chữ “xanh”. Đó không phải một khẩu hiệu trang trí cho chiến lược phát triển, với một hòn đảo phụ thuộc gần như hoàn toàn vào biển, màu xanh chính là điều kiện để các hoạt động kinh tế có thể tồn tại lâu dài.

Với ông Phạm Hoàng Phương, Phó Chủ tịch Hội Lữ hành Quảng Trị, Giám đốc Công ty Du lịch Phương Ken Travel, Cồn Cỏ là “báu vật của Quảng Trị”. Giá trị khiến du khách tìm đến đảo không nằm ở những công trình đồ sộ, mà ở sự nguyên sơ của thiên nhiên và cảm giác được bước vào một không gian khác biệt giữa biển khơi.

Doanh nghiệp lữ hành đưa khách ra đảo cũng là đối tượng cảm nhận trực tiếp nhất sự thay đổi của điểm đến. Một bãi biển sạch, mặt nước trong, cảnh quan tự nhiên nguyên vẹn hay những rạn san hô còn khỏe mạnh đều có thể trở thành lý do để du khách lựa chọn Cồn Cỏ. Ngược lại, rác thải, cảnh quan xuống cấp, hệ sinh thái bị tổn thương hay việc khai thác quá mức sẽ tác động ngay đến sức hấp dẫn của sản phẩm du lịch.

Môi trường chính là một phần của sản phẩm...

Cùng với chuẩn hóa cơ sở lưu trú, ứng dụng công nghệ số, nghiên cứu mở thêm tuyến Nhật Lệ - Cồn Cỏ và thu hút đầu tư vào nghỉ dưỡng, vui chơi, việc xây dựng những sản phẩm đặc trưng sẽ quyết định sức hấp dẫn lâu dài của đảo.

Từ góc nhìn ấy, Nhật Lệ và Bảo Ninh có thể đóng vai trò những điểm đón và giữ dòng khách; Cửa Việt là cửa ngõ ra đảo; Cồn Cỏ tạo lớp trải nghiệm biển đảo; Cửa Tùng cùng hệ thống di sản, sinh thái phía Bắc mở rộng hành trình. Giữa các điểm đến là những làng biển, sản vật, ẩm thực, nghề truyền thống và cộng đồng địa phương – những giá trị tưởng như nhỏ nhưng lại giúp một chuyến đi có chiều sâu hơn.

Dòng khách chỉ thực sự trở thành nguồn lực cho vùng biển nếu người dân địa phương có chỗ đứng trong chuỗi giá trị ấy. Một căn homestay, một bữa cơm gia đình, một chuyến thuyền, một mẻ hải sản, một câu chuyện về nghề biển hay một sản phẩm chế biến đều có thể trở thành một phần của trải nghiệm nếu được tổ chức phù hợp.

Thực tế cũng cho thấy sự phát triển nhanh của du lịch đang đặt ra yêu cầu về nhân lực. Vào mùa cao điểm, nhiều doanh nghiệp thiếu lao động phục vụ bếp, nhà hàng, buồng phòng, phía sau một điểm đến hấp dẫn phải là cả một chuỗi dịch vụ đủ năng lực phục vụ. Có khách nhưng thiếu nhân lực thì chất lượng khó bảo đảm; có tài nguyên nhưng thiếu người tổ chức trải nghiệm thì giá trị vẫn nằm ngoài thị trường; có làng biển nhưng cộng đồng chưa được trang bị kỹ năng làm du lịch thì cơ hội sinh kế cũng khó mở rộng. Đào tạo nguồn nhân lực, chuẩn hóa sản phẩm, xây dựng doanh nghiệp địa phương và tạo cơ chế để người dân hưởng lợi vì thế cần được đặt cùng với câu chuyện đầu tư hạ tầng.

Giữ biển là giữ tài sản du lịch...

Câu chuyện du lịch biển không thể tách khỏi câu chuyện bảo tồn, khi cảnh quan và hệ sinh thái bị tổn thương, một tài sản du lịch cũng đồng thời bị suy giảm. Một bãi biển sạch có khả năng tạo giá trị cao hơn một bãi biển ô nhiễm. Một hòn đảo còn giữ được hệ sinh thái nguyên bản sẽ có sức hấp dẫn lâu dài hơn một không gian bị bê tông hóa. Một làng biển còn nghề truyền thống, ẩm thực và ký ức cộng đồng sẽ có nhiều câu chuyện để kể hơn một không gian được dựng lên hoàn toàn mới.

Nghị quyết 20-NQ/TW đặt yêu cầu phát triển kinh tế biển trong giới hạn sinh thái và khả năng chịu tải của môi trường, đồng thời gắn bảo vệ đa dạng sinh học với sinh kế bền vững của người dân. Với du lịch biển, đây chính là nền tảng để điểm đến phát triển lâu dài.

Ông Nguyễn Hữu Vinh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Trị, cho rằng bảo tồn biển cần được nhìn như một phương thức quản lý tài nguyên để tạo ra giá trị lâu dài, thay vì chỉ khoanh vùng để bảo vệ. Theo ông, quản lý các hệ sinh thái biển cần dựa trên khả năng phục hồi, sức chịu tải và đồng thời gắn với sinh kế của cộng đồng ven biển. “Bảo tồn không phải là giữ nguyên trạng, mà là quản lý thông minh để vừa gìn giữ đa dạng sinh học, vừa tạo ra giá trị kinh tế bền vững”, ông Vinh nhấn mạnh.

Cách nhìn này đặc biệt có ý nghĩa với những điểm đến như Cồn Cỏ, nơi sức hấp dẫn của du lịch gắn trực tiếp với chất lượng môi trường và hệ sinh thái. Phát triển du lịch càng cần tính toán rõ khu vực bảo vệ, khu vực hạn chế khai thác và những không gian có thể phát triển dịch vụ phù hợp với sức chịu tải. Giữ được một bãi biển sạch, một vùng nước trong, một hệ sinh thái nguyên bản hay một làng biển còn bản sắc cũng chính là giữ lại nguồn vốn để du lịch tiếp tục sinh lời.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị Hồ Văn Hoan cho biết, ngành đang tập trung phát triển sản phẩm mới, xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và chuẩn bị các điều kiện cho Năm Du lịch Quốc gia - Quảng Trị 2027. Mục tiêu năm 2026 là 10,5 triệu lượt khách, trong đó khoảng 500.000 khách quốc tế.

Những mục tiêu ấy đòi hỏi du lịch Quảng Trị phải bước thêm một bước: từ tăng lượng khách sang nâng chất lượng dòng khách. Không gian biển rộng hơn, thị trường lớn hơn và sự cạnh tranh giữa các điểm đến miền Trung ngày càng rõ, những sản phẩm tạo khác biệt và có khả năng kéo dài thời gian lưu trú sẽ trở nên quan trọng hơn việc đơn thuần bổ sung thêm điểm tham quan.

Nghị quyết số 08-NQ/TU ngày 30/6/2026 của Tỉnh ủy Quảng Trị về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn giai đoạn 2026-2030 cũng tạo thêm cơ sở để du lịch được đặt trong mối liên hệ với kinh tế biển, nông nghiệp xanh, logistics, văn hóa và cộng đồng; Nghị quyết 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, yêu cầu đặt ra hôm nay là biến những lợi thế ấy thành sản phẩm du lịch xanh, tạo giá trị kinh tế và sức sống lâu dài cho vùng biển đối với tỉnh Quảng Trị

Một chuyến đi bắt đầu từ Bảo Ninh có thể kéo dài bằng trải nghiệm biển và ẩm thực ở Nhật Lệ, tiếp tục đến Cửa Việt rồi ra Cồn Cỏ, sau đó mở rộng về Cửa Tùng và những không gian lịch sử, sinh thái phía Bắc. Trên hành trình ấy, khách sạn, nhà hàng, đơn vị vận chuyển, ngư dân, hướng dẫn viên, người làm sản phẩm OCOP và nhiều hộ dân đều có thể trở thành một phần của chuỗi giá trị.

Theo ông Phạm Hoàng Phương, Phó Chủ tịch Hội Lữ hành Quảng Trị, Giám đốc Công ty Du lịch Phương Ken Travel, Cồn Cỏ là “báu vật của Quảng Trị”. Giá trị khiến du khách tìm đến đảo không nằm ở những công trình đồ sộ, mà ở sự nguyên sơ của thiên nhiên...  Một bãi biển sạch, mặt nước trong, cảnh quan tự nhiên nguyên vẹn hay những rạn san hô còn khỏe mạnh đều có thể trở thành lý do để du khách lựa chọn Cồn Cỏ. Ngược lại, rác thải, cảnh quan xuống cấp, hệ sinh thái bị tổn thương hay việc khai thác quá mức sẽ tác động ngay đến sức hấp dẫn của sản phẩm du lịch.

Điều quan trọng là dòng tiền không dừng lại ở một điểm đến, nó được phân bổ theo hành trình, tạo thêm thị trường cho nhiều dịch vụ và mở ra cơ hội sinh kế ở nhiều cộng đồng. Thước đo của du lịch biển vì thế không chỉ nằm ở số người đến tắm biển mỗi mùa hè, mà còn ở thời gian họ ở lại, số tiền họ chi tiêu, số người dân được hưởng lợi và khả năng biển vẫn giữ được sức sống sau mỗi mùa du lịch.

Quảng Trị không thiếu biển, cũng không thiếu những điểm đến đã có sức hút, điều cần thiết lúc này là tổ chức những nguồn lực ấy thành một hệ sinh thái du lịch có khả năng giữ khách, tăng chi tiêu và lan tỏa sinh kế. Từ có biển đến biết làm kinh tế từ biển – đó mới là bước chuyển mà Quảng Trị cần hướng tới trong giai đoạn phát triển mới.

“Bảy tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh Quảng Trị đón hơn 7,4 triệu lượt khách, tăng 13,43% so với cùng kỳ; tổng thu từ khách du lịch đạt gần 8.560 tỷ đồng, tăng hơn 13%. Những con số cho thấy thị trường đang mở rộng, nhưng phía sau sự tăng trưởng ấy là một thay đổi đáng chú ý trong nhu cầu của du khách. Một bãi biển đẹp vẫn là lý do để họ tìm đến, song trải nghiệm về ẩm thực, văn hóa, đời sống và thiên nhiên mới là những yếu tố khiến một chuyến đi trở nên đáng nhớ.”