Bài 2:  Xây dựng nền nông nghiệp thuận theo tự nhiên hướng tới bảo vệ môi trường

Hướng tư duy sản xuất gắn với bảo vệ môi trường

Trước những biến động cực đoạn của thời tiết, những năm gần đây, ngành Nông nghiệp và Môi trường tỉnh không chỉ tập trung tìm kiếm cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện khí hậu mà còn hướng mạnh tới phương thức canh tác hữu cơ, tuần hoàn, sinh thái. Đây không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà đang dần trở thành yêu cầu tất yếu nếu muốn bảo vệ môi trường sống, sức khỏe cộng đồng và giữ sự bền vững cho đất đai về lâu dài.

Tinh thần ấy cùng gặp gỡ với những điều Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn từ rất sớm. Trong bài viết “Một chi bộ tốt ở nông thôn” đăng trên Báo Nhân dân năm 1961, Bác nhấn mạnh việc xây dựng “sạch làng, tốt ruộng”, giữ gìn vệ sinh trong đời sống và sản xuất. Quan điểm “Tấc đất tấc vàng” hay lời nhắc “muốn giữ gìn sức khỏe thì phải ăn sạch, uống sạch, ở sạch” có giá trị rất lớn khi đặt trong yêu cầu xây dựng nền nông nghiệp xanh và thân thiện với môi trường.

Có thể thấy, từ những lời dạy giản dị ấy đã gợi mở tư duy phát triển hài hòa với tự nhiên, coi đất đai không chỉ là tư liệu sản xuất mà còn là nguồn sống cần được gìn giữ. Bởi khi đất khỏe thì cây trồng mới phát triển bền vững, môi trường sinh thái mới được bảo vệ lâu dài và đặc biệt hơn hết là vấn đề sức khỏe của con người.

Từ đó, tỉnh Nghệ An đã sớm ban hành Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2022–2030 theo Quyết định số 3108/QĐ-UBND ngày 11/10/2022. Mục tiêu đặt ra không chỉ là tạo ra nông sản sạch mà còn từng bước thay đổi phương thức sản xuất truyền thống.

Thực tế cho thấy, sau nhiều năm chạy theo năng suất, không ít vùng nông thôn đang phải đối diện hệ lụy môi trường. Hình ảnh bao bì thuốc bảo vệ thực vật bị vứt ngay trên bờ ruộng, kênh mương không còn xa lạ. Nhiều ao hồ, sông suối bị ô nhiễm bởi chất thải chăn nuôi và hóa chất nông nghiệp. Không ít vùng đất canh tác cũng dần bạc màu do lạm dụng phân bón vô cơ, thuốc kích thích tăng trưởng.

Tuy nhiên, chuyển sang sản xuất hữu cơ không phải câu chuyện dễ dàng. Khó nhất vẫn là thay đổi tập quán canh tác của người dân. Nhiều năm nay, việc sử dụng phân hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật đã trở thành thói quen trong sản xuất. Trong khi đó, nông nghiệp hữu cơ đòi hỏi quy trình nghiêm ngặt hơn rất nhiều, từ khâu lựa chọn vùng sản xuất, kiểm nghiệm đất, nước đến quá trình chăm sóc cây trồng, vật nuôi.

Người sản xuất gần như không được sử dụng hóa chất tổng hợp mà thay bằng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học hay các biện pháp phòng trừ sâu bệnh từ thảo mộc. Ngay cả việc bố trí vùng trồng cũng phải có khoảng cách để cách ly với môi trường xung quanh nhằm tránh ảnh hưởng từ nguồn ô nhiễm bên ngoài. Đặc biệt, để được công nhận hữu cơ, nhiều loại cây trồng phải trải qua thời gian chuyển đổi kéo dài.

Ông Nguyễn Tiến Đức - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nghệ An cho rằng: Nông nghiệp hữu cơ là xu hướng tất yếu của nền sản xuất hiện đại, văn minh. Tuy nhiên, khó khăn hiện nay không chỉ nằm ở khâu sản xuất mà còn ở thị trường tiêu thụ. Bởi để sản phẩm hữu cơ thực sự có chỗ đứng, cần thay đổi dần thói quen tiêu dùng, giúp người dân hiểu rõ giá trị của nông sản sạch đối với sức khỏe và môi trường.

Lĩnh hội định hướng, nông dân bắt tay làm nông nghiệp sạch

Việc chuyển đổi sang lối canh tác mới đối với người dân không phải một sớm một chiều có thể làm ngay được mà hành trình này phải có thời gian và không ít khó khăn. Tuy nhiên, Nghệ An đã bắt đầu ghi dấu bằng nhiều mô hình sản xuất xanh, từng bước thay đổi tư duy canh tác theo hướng hài hòa và tôn trọng tự nhiên.

Một trong những người kiên trì theo đuổi con đường này là lão nông Trang Ngọc Tập ở vùng Khe Dẻ, xóm Tổng Đội, xã Hạnh Lâm. Sau nhiều năm gắn bó với cây cam, anh đã xây dựng thành công mô hình cam hữu cơ Tập Lam với diện tích khoảng 10 ha, được chứng nhận đạt chuẩn hữu cơ và mang lại hiệu quả kinh tế ổn định.

Cùng trò chuyện, anh Tập kể: Hơn 25 năm trước, gia đình chủ yếu sống dựa vào cây chè nhưng hiệu quả không cao. Nhận thấy nhiều hộ dân trong vùng bắt đầu đổi đời nhờ cây cam, từ năm 2000 anh cũng mạnh dạn chuyển hướng. Thế nhưng, những năm đầu canh tác theo lối truyền thống, phụ thuộc vào phân bón vô cơ và thuốc hóa học, vườn cam nhanh xuống sức, đất bạc màu, sâu bệnh xuất hiện nhiều hơn.

“Làm kiểu cũ thì cây cho quả nhanh thật, nhưng đất yếu đi rất rõ. Sau này tôi mới nhận ra, muốn cây sống khỏe lâu dài thì đất phải khỏe trước đã”, anh Tập chia sẻ.

Chính suy nghĩ ấy khiến anh quyết định thay đổi cách làm. Năm 2016, nhận thấy vùng đồi ở Khe Dẻ còn giữ được nền đất nguyên sinh, tơi xốp, chưa bị tác động nhiều bởi hóa chất, anh đầu tư mở rộng diện tích, phát triển vùng cam chuyên canh theo hướng hữu cơ.

Theo anh Tập, làm cam hữu cơ vất vả hơn nhiều so với sản xuất thông thường. Từ khâu chọn giống, chiết ghép đến chăm sóc đều phải tuân thủ quy trình nghiêm ngặt. Toàn bộ vườn cam không sử dụng thuốc trừ cỏ hay phân bón hóa học. Thay vào đó là phân chuồng ủ hoai, phân vi sinh, đậu tương, đạm cá và các chế phẩm sinh học.

“Cỏ không được phun thuốc nên phải cắt thủ công. Sâu bệnh cũng không thể xử lý kiểu nhanh gọn như trước. Nhưng bù lại, cây khỏe tự nhiên, quả thơm hơn, vị đậm hơn và quan trọng nhất là mình thấy yên tâm với đất, với nguồn nước quanh mình”, anh Tập cho biết thêm.

Để phòng sâu bệnh, gia đình anh sử dụng nhiều biện pháp sinh học, trong đó có dung dịch ủ từ tinh dầu quế nhằm xua đuổi côn trùng gây hại. Dù vậy, sản xuất hữu cơ không đồng nghĩa với việc cây trồng hoàn toàn tránh được dịch bệnh. Những bệnh nguy hiểm như vàng lá gân xanh hay nấm vẫn có thể xuất hiện và khi cây đã nhiễm bệnh nặng thì buộc phải chặt bỏ để tránh lây lan.

Không chỉ riêng mô hình của anh Tập, nhiều địa phương trong tỉnh cũng đang từng bước chuyển sang sản xuất nông nghiệp theo hướng thân thiện với môi trường hơn, có thể kể đến một số mô hình như: Chè hữu cơ ở xã Huồi Tụ, dược liệu hữu cơ ở xã Con Cuông, chăn nuôi lợn hữu cơ ở xã Đông Thành… chừng đó thôi cũng đã cho thấy tư duy sản xuất của người dân đang dần thay đổi.

Cũng từ đây, Nghệ An đã mạnh dạn đặt ra mục tiêu đến năm 2030 nhóm đất nông nghiệp sản xuất hữu cơ đạt khoảng 2,5% - 3,0% tổng diện tích nhóm đất nông nghiệp toàn tỉnh; diện tích đất trồng trọt hữu cơ đạt trên 2,0%, tỷ lệ sản phẩm chăn nuôi hữu cơ đạt khoảng 2,0 – 3,0%,…

Để đạt được mục tiêu này, tỉnh xác định nông nghiệp hữu cơ không thể phát triển theo phong trào mà cần lộ trình dài hơi, có sự tham gia đồng bộ của người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và giới khoa học. Quan trọng hơn, đó là quá trình thay đổi tư duy sản xuất từ chỗ khai thác đất đai bằng mọi giá sang cách làm biết giữ gìn tài nguyên, bảo vệ môi trường và tạo ra những giá trị vững bền.