Miền Tây xứ Nghệ địa hình chia cắt, hiểm trở, cơ sở vật chất, hạ tầng yếu toàn diện, đặc biệt là lĩnh vực giáo dục. Khu vực này có hàng trăm điểm trường lẻ, bởi thế hành trình tìm kiếm “con chữ” của trẻ em vùng cao nhọc nhằn vô cùng. Xuất phát từ thực tế đó, chủ trương xây dựng các Trường phổ thông liên cấp được ví như "cơn mưa rào" giải khát cho vùng cao, đồng thời thắp lên hy vọng về một tương lai tươi sáng hơn cho con em đồng bào các dân tộc thiểu số.
Rào cản từ những điểm trường lẻ
Xã Tam Thái được thành lập trên cơ sở sáp nhập hai xã Tam Thái và Tam Hợp của huyện Tương Dương trước đây. Với diện tích hơn 356 km², địa hình chủ yếu là núi cao, rừng rậm, sông suối chia cắt. Xã có 14 bản làng nằm rải rác, lọt thỏm giữa đồi núi mây ngàn. Điều kiện không cho phép, thành thử các điểm trường lẻ với cơ sở vật chất tuềnh toàng lại là cứu cánh cho các điểm trường chính, dù vậy đây chỉ giải pháp ngắn hạn.
Sau khi sáp nhập, Trường Tiểu học Tam Thái có 2 điểm trường (1 điểm chính và 1 điểm trường lẻ), Trường Tiểu học Tam Hợp có 3 điểm trường (1 điểm trường chính và 2 điểm trường lẻ). Như vậy, chỉ tính riêng bậc tiểu học ghi nhận đến 5 điểm trường, phân bổ ở các bản Xốp Nặm, Lũng, Huồi Sơn, Phá Lỏm,…
Ngày đêm bám dân bám bản, ông Lô Dương Khánh, Chủ tịch UBND xã Tam Thái hiểu rõ những bât cập và nỗi nhọc nhằn đi tìm con chữ của trẻ em vùng cao.
“Bất cập lắm chứ, dù đã nhiều lần sắp xếp lại mạng lưới trường lớp để phục vụ nhu cầu học tập nhưng chưa thể khắc phục triệt để, chung quy vẫn phải duy trì thêm các điểm trường lẻ để giảm tải áp lực. Điều này kéo theo âu lo thường trực cho các bậc phụ huynh có con em theo học, dĩ nhiên cấp chính quyền cũng chẳng thể yên lòng", ông Khánh cho biết.
Theo chi sẻ của ông Khánh, trên địa bàn xã Tam Thái có những bản làng địa hình xa xôi, trắc trở, giao thông đi lại rất khó khăn. Mùa mưa đường trơn như đổ mỡ và chỉ cần thêm một trận lũ, việc đến trường của con trẻ hoàn toàn bị gián đoạn.
Hàng ngày, những em học sinh ở bản Xoóng Con, bản Khổi phải di chuyển đến Trường Tiểu học Tam Thái, địa điểm cách nhà trên 10 km. Đáng nói là nhiều điểm trên tuyến đã xuống cấp trầm trọng, tiềm ẩn hàng loạt nguy cơ mất an toàn, thậm chí đe dọa đến tính mạng.
"Gian nan hơn cả là 2 cầu tràn vắt qua. Đã thành thông lệ, hễ trời mưa lớn là giao thông tê liệt ngay. Nếu không duy trì điểm trường lẻ thay thế thì nhiều em phải nghỉ học dài ngày, như thế sẽ thua thiệt kiến thức với bè bạn đồng trang lứa”, ông Khánh trăn trở.
Trải qua bao mùa nắng gió, bão bùng nơi vùng cao heo hút gió ngàn, những điểm trường ở vùng cao ấy đến nay đều đã xuống cấp nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến việc dạy và học của giáo viên cùng học sinh. Có điều, do rào cản lớn về tiềm lực tài chính nên những công trình này vẫn phải tiếp tục gánh vác trên vai sứ mệnh còn dang dở.
Không chỉ riêng các điểm trường cũ của xã Tam Thái, hầu như các điểm trường ở vùng cao Nghệ An đều đang trong tình trạng “kêu cứu”. Đa phần, các điểm trường lẻ là những mái nhà cấp 4 cũ với những lớp sơn tường đã ố màu. Nguy hiểm hơn cả là nhiều hạng mục đã xuống cấp trầm trọng, khó có thể tiếp tục trụ vững trước mưa, bão. Về lâu dài, việc dạy và học trong những lớp học như thế này có thể gây ra những sự cố đáng tiếc cho cả giáo viên và học sinh.
Ngoài cơ sở vật chất xuống cấp, trang thiết bị thiết yếu phục vụ cho quá trình dạy và học cũng không được đầu tư, trang bị đầy đủ. Thực trạng này cho thấy sự chênh lệch phát triển và khoảng cách khá xa so với mô hình giáo dục đa năng, hiện đại mà cả nước đang hướng đến.
Nhiều điểm trường chưa thể phủ sóng Internet, phòng học cho bộ môn cũng không có, trong khi thư viện gần như chỉ mang tính tượng trưng. Theo định hướng đổi mới giáo dục, tin học là môn học chủ đạo, tuy nhiên, trên thực tế, nhiều học sinh vùng cao vẫn chưa một lần được thực hành đúng nghĩa. Tương tự, các hoạt động trải nghiệm, giáo dục STEM, ngoại ngữ, nghệ thuật, giáo dục thể chất cũng chưa được tổ chức bài bản vì thiếu không gian lẫn trang thiết bị hỗ trợ đi kèm.
Học sinh thua thiệt, đồng nghĩa áp lực đè nặng trên vai giáo viên đứng lớp. Bắt buộc phải chia nhỏ, phân tán lực lượng dạy học ở nhiều điểm trường khiến công tác chuyên môn bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Cùng với đó, quá trình sinh hoạt tổ, nhóm khó sắp xếp, việc đổi mới phương pháp giảng dạy cũng trắc trở theo.
Ở vùng cao, gánh nặng cơm áo gạo tiền cũng là bức tường vô hình, ngăn giấc mơ đến trường của nhiều trẻ nhỏ. Vì miếng cơm manh áo, nhiều bậc làm cha làm mẹ phải chấp nhận bỏ xứ đi làm ăn xa, để lại con cái nheo nhóc, phó mặc cho ông bà chăm bẵm. Tuy nhiên, tuổi cao sức yếu, cùng điều kiện đi lại khó khăn, nhiều ông bà không thể thường xuyên đưa đón, chăm lo việc học hành cho con cháu, phải cậy nhờ hàng xóm đỡ đần. Tuy nhiên, đây chỉ là phương án tình thế, khó duy trì lâu dài. Nếu những khó khăn đó không được tháo gỡ, đây cũng sẽ là rào cản khiến con đường học hành của nhiều trẻ em bị gián đoạn.
Anh Viêng Văn Phi, chị Mạc Thị Hằng, trú tại bản Xốp Nặm, xã Tam Thái nên duyên vợ chồng với đôi bàn tay trắng. Cả 2 là nông dân thuần túy, không nghề nghiệp ổn định. Công việc ai thuê gì làm nấy, sớm hôm đầu tắt mặt tối, quanh năm suốt tháng cực nhọc nhưng đến nay vẫn chưa thoát cảnh hộ nghèo. Dù thương con nhưng anh chị không thể chuyên tâm dõi theo từng bước, thành thử việc học của 2 anh em Viêng Trung Kiên (SN 2018, học sinh lớp 2A Trường Tiểu học Tam Hợp) và Viêng Tấn Sang (SN 2012, học sinh lớp 8B Trường PT DTNT THCS Tương Dương) lắm lúc bị gián đoạn theo.
Câu chuyện của vợ chồng anh Phi, chị Hằng là thực trạng hiện hữu, phổ biến tại miền Tây xứ Nghệ. Nhằm giữ vững sĩ số, trên hết là đảm bảo quyền lợi chính đáng cho các em học sinh, chính quyền địa phương cùng Ban Giám hiệu nhà trường đã linh hoạt ứng biến thông qua nhiều phương án khác nhau, đơn cử như tập trung tuyên truyền, xây dựng mô hình “bán trú dân nuôi”, vận động các bậc phụ huynh sắp xếp thời gian, công việc, thay phiên nhau quán xuyến, trông nom các cháu vào buổi trưa.
Mở rộng cánh cửa tri thức cho học sinh vùng cao
Sau nhiều trăn trở đi tìm lời giải cho bài toán đảm bảo cơ hội học tập cho trẻ em vùng cao, biên giới, chủ trương của Bộ Chính trị về xây dựng Trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học - trung học cơ sở tại các xã biên giới trên phạm vi cả nước đang tạo nên bước chuyển quan trọng. Với khu vực vùng cao trải rộng, tỉnh Nghệ An là một trong số các địa phương được hưởng lợi nhiều từ chủ trương này.
“Xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp là chủ trương lớn, mang nhiều ý nghĩa thiết thực, phù hợp ý Đảng, lòng dân. Với các xã miền núi, đây là “cơ hội vàng” để bứt phá. Các công trình trường phổ thông nội trú liên cấp có ý nghĩa đặc biệt nơi vùng biên cương, phên dậu của Tổ quốc. Xuất phát từ ý nghĩa thiết thực đó, cả hệ thống chính trị tỉnh Nghệ An đã quyết tâm tổ chức thực hiện với tinh thần, trách nhiệm cao. Tỉnh thường xuyên cập nhật tình hình chung, từ đó chỉ đạo các Sở, ban, ngành, chính quyền địa phương cùng các bên liên quan khẩn trương tiến hành tháo gỡ khó khăn, vướng mắc nhằm đảm bảo tiến độ đặt ra”, ông Thái Văn Thành, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An nhấn mạnh.
Quay trở lại xã Tam Thái, từ năm học 2026-2027, các trường phổ thông trên địa bàn sẽ chính thức được sáp nhập thành Trường Phổ thông nội trú liên cấp. Công trình trọng điểm có quy mô rộng trên 5,2 ha với 13 dãy nhà gồm dãy nhà học, ký túc xá, nhà ăn,... được kết nối đầy đủ hạ tầng kỹ thuật (điện, nước sạch, nước thải, giao thông, viễn thông,...), đáp ứng nhu cầu học tập cho hơn 1.200 học sinh trên địa bàn.
Dù đang ở giai đoạn xây dựng nhưng hiệu ứng lan tỏa của Trường Phổ thông nội trú liên cấp là điều không thể phủ nhận, tạo kỳ vọng về một hệ thống giáo dục đồng bộ, hiện đại tại các xã vùng cao, biên giới. Đây là tiền đề để chính quyền địa phương, ngành giáo dục và đồng bào các dân tộc thiểu số mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục cho thế hệ trẻ. Đồng thời, đó cũng là nền tảng để từng bước nâng cao chất lượng giáo dục, tạo nguồn nhân lực tại chỗ và thúc đẩy phát triển bền vững các địa phương miền núi, biên giới.
Sau nhiều năm đứng trên bục giảng, cô giáo Quang Thị Hảo, Phó Hiệu trưởng trường Tiểu học Tam Thái hiểu rõ tầm quan trọng của chủ trương lớn.
“Một ngôi trường khang trang không tự động tạo ra những giờ học hay, nhưng đó là điều kiện cần để thầy cô mạnh dạn đổi mới phương pháp giảng dạy, qua đó phát huy hết khả năng của mình", cô Quang Thị Hảo nói.
Khi có phòng học thông minh, thư viện số, phòng thí nghiệm đồng bộ cùng hệ thống trang thiết bị phù hợp, giáo viên sẽ có thêm động lực để truyền cảm hứng, kiến thức. Về phía học sinh, các em có thêm cơ hội trải nghiệm, khám phá và phát triển năng lực, đặc biệt là phát huy sở trường của bản thân để định hướng nghề nghiệp phù hợp trong tương lai.
Trường liên cấp khi đi vào hoạt động sẽ cùng lúc giải quyết triệt để những nút thắt dai dẳng. Việc học tập trong không gian chật hẹp, xuống cấp, hoặc di chuyển thường xuyên giữa các điểm trường sẽ không còn nữa. Khu nội trú đầy đủ tiện nghi sinh hoạt giúp các em cố định nơi ăn, chốn ở, thay vì nhọc nhằn vượt đèo, leo dốc như trước.
"Con em đỡ vất vả cũng tác động trực tiếp đến tâm lý của các bậc phụ huynh, chắc chắn sẽ có bước chuyển căn cơ trong lối nghĩ của những người làm cha, làm mẹ”, cô Hảo chia sẻ.
Chị Trương Thị Tâm ở bản Cánh Tráp, cho biết gia đình chị có 2 con đang trong độ tuổi đến trường. Nhiều năm qua, điều khiến hai vợ chồng chị trăn trở nhất là điều kiện học tập của các con còn thiếu thốn và thua thiệt nhiều so với học sinh miền xuôi.
"Nay được Đảng và Nhà nước quan tâm, xây dựng Trường liên cấp cho con em đồng bào miền núi theo học, chúng tôi vui lắm, bao muộn phiền, áp lực đè nặng như thể tan biến hết cả”, chị Tâm xúc động chia sẻ.
Đằng sau tiếng máy nổ, tiếng búa gõ, các vệt sáng lóe lên không ngưng nghỉ sau mỗi đợt chạm mũi hàn, kèm theo đó là những chuyến xe vật liệu nối đuôi nhau lên miền núi Nghệ An như một cuộc chạy đua tiến về đích.
Chủ trương xây dựng các trường phổ thông nội trú liên cấp vừa giải quyết bài toán thiếu điều kiện học tập ở vùng cao vừa mở ra kỳ vọng tạo bước chuyển căn cơ cho giáo dục miền núi, vùng biên Nghệ An.
