Bài 4: Quảng Trị - tài nguyên biển thành giá trị du lịch xanh

PV: Nghị quyết 20-NQ/TW đặt ra một tư duy mới về phát triển biển, trong đó tài nguyên biển không chỉ được khai thác mà phải được bảo tồn, phục hồi và gia tăng giá trị. Từ góc nhìn của ngành Du lịch, tư duy này sẽ làm thay đổi cách Quảng Trị nhìn nhận và phát triển du lịch biển như thế nào trong giai đoạn tới?

Ông Hồ Văn Hoan: Theo tôi, điểm quan trọng nhất của tư duy mới về biển là chúng ta không còn nhìn biển đơn thuần như một không gian để khai thác tài nguyên, mà phải nhìn biển như một hệ sinh thái kinh tế - sinh thái - văn hóa, có khả năng tạo ra nhiều giá trị và tạo ra giá trị trong dài hạn.

Điều này rất phù hợp với định hướng phát triển của Quảng Trị trong giai đoạn mới. Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã xác định không gian phát triển bao gồm cả đất liền và không gian biển; mục tiêu là xây dựng Quảng Trị phát triển nhanh, bền vững, trở thành một cực tăng trưởng quan trọng trên hành lang kinh tế Đông - Tây và khu vực miền Trung.

Đối với ngành Du lịch, tư duy đó đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận. Chúng ta không thể chỉ hỏi Quảng Trị có bao nhiêu bãi biển đẹp, mỗi năm đón bao nhiêu lượt khách hay doanh thu bao nhiêu, mà phải đặt những câu hỏi sâu hơn: mỗi không gian biển có thể tạo ra những giá trị gì; khai thác ở mức độ nào; giá trị ấy có thể duy trì trong bao lâu và người dân địa phương được hưởng lợi.

Quảng Trị có một lợi thế khá đặc biệt, không gian biển không đứng độc lập mà nằm trong một hệ thống tài nguyên rộng lớn, gồm biển, đảo, cửa biển, làng biển, hệ sinh thái tự nhiên, các giá trị văn hóa cộng đồng, di sản lịch sử và những điểm đến nổi bật như Phong Nha - Kẻ Bàng. Chính vì vậy, biển có thể trở thành một “cửa ngõ” để kết nối nhiều dòng sản phẩm du lịch khác nhau.

Nghị quyết số 08-NQ/TU ngày 30/6/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về phát triển du lịch thực sự trở thành ngành kinh tế mũi nhọn giai đoạn 2026–2030 cũng đặt yêu cầu phát triển những sản phẩm đặc trưng, có chất lượng, đồng thời chú trọng du lịch biển đảo, du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, du lịch lịch sử - hòa bình, chuyển đổi số và phát triển du lịch xanh. Vì vậy, theo tôi, thay đổi lớn nhất không chỉ nằm ở việc có thêm một vài sản phẩm mới, mà nằm ở cách tổ chức toàn bộ không gian du lịch biển.

Chúng ta cần chuyển từ tư duy “khai thác biển để làm du lịch” sang “kiến tạo giá trị du lịch từ biển nhưng phải giữ được biển”. Bởi nếu chỉ khai thác mà làm suy giảm tài nguyên thì đó không phải là tăng trưởng bền vững.

Ngược lại, nếu bảo tồn tốt hệ sinh thái, giữ được cảnh quan, gìn giữ văn hóa làng biển, nâng cao chất lượng dịch vụ và đưa người dân vào chuỗi giá trị, thì chính tài nguyên được bảo tồn sẽ tiếp tục tạo ra giá trị cho nhiều thế hệ. Đó cũng là cách để du lịch biển Quảng Trị không chỉ là một sản phẩm du lịch, mà từng bước trở thành một động lực của kinh tế biển đa giá trị.

PV: Quảng Trị có hệ thống bãi biển, cửa biển, đảo và không gian ven biển giàu tiềm năng. Tuy nhiên, nếu du lịch biển chỉ dừng ở tắm biển, nghỉ dưỡng thì giá trị tạo ra còn hạn chế và phụ thuộc nhiều vào mùa vụ. Theo ông, vì sao Quảng Trị cần chuyển từ “du lịch tắm biển” sang một hệ sinh thái trải nghiệm biển, nơi thiên nhiên, văn hóa, lịch sử, ẩm thực, nghề biển và đời sống cộng đồng cùng tạo nên sản phẩm?

Ông Hồ Văn Hoan: Tắm biển và nghỉ dưỡng chắc chắn vẫn là những sản phẩm quan trọng của du lịch biển. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì chúng ta mới khai thác được một phần giá trị của không gian biển và rất khó khắc phục tính mùa vụ.

Một vùng biển giàu tiềm năng không chỉ có bãi cát, mặt nước hay cảnh quan, đằng sau đó là cả một đời sống văn hóa được hình thành qua nhiều thế hệ: nghề biển, tín ngưỡng, lễ hội, ẩm thực, làng nghề, cách tổ chức cộng đồng và những câu chuyện gắn với biển. Đó chính là những giá trị mà du khách ngày càng quan tâm.

Một du khách có thể đến một bãi biển để tắm ở nhiều nơi, nhưng không phải nơi nào cũng có một làng biển với lịch sử và văn hóa riêng; không phải nơi nào cũng có những món ăn được tạo nên từ sản vật địa phương; cũng không phải nơi nào du khách có thể nghe một ngư dân kể về nghề biển, xem cá cập bến hay tìm hiểu cách một cộng đồng ven biển thích ứng với thiên nhiên. Nếu tổ chức tốt, du khách không chỉ đến biển để “ở và tắm”, mà có thể sống cùng không gian biển, hiểu về biển và mang theo một câu chuyện về biển sau chuyến đi.

Đây cũng là hướng phù hợp với quy hoạch phát triển du lịch hiện nay, trong đó yêu cầu khai thác hiệu quả tài nguyên, xây dựng sản phẩm đặc trưng, nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường liên kết giữa các địa phương. Đối với Quảng Trị, mục tiêu này càng có ý nghĩa khi tỉnh đang tổ chức lại không gian phát triển trên một địa bàn rộng, với các hành lang kinh tế và các cực tăng trưởng mới.

Chúng tôi muốn từng bước hình thành những chuỗi trải nghiệm, thay vì những điểm đến rời rạc. Ví dụ, một hành trình có thể bắt đầu từ biển, tiếp tục vào làng biển để tìm hiểu đời sống cộng đồng, thưởng thức ẩm thực, trải nghiệm nghề truyền thống; sau đó kết nối với các không gian lịch sử - văn hóa, sinh thái hoặc tiếp tục đến Phong Nha - Kẻ Bàng.

Khi các sản phẩm được kết nối thành chuỗi, thời gian lưu trú của khách sẽ có cơ hội tăng lên, mức chi tiêu cũng có thể tăng, đồng thời tính mùa vụ được giảm bớt. Đây là điều rất quan trọng. Chúng ta không chỉ cần nhiều khách hơn, mà cần mỗi du khách ở lại lâu hơn, trải nghiệm sâu hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn cho điểm đến.

Năm Du lịch Quốc gia 2027 chính là cơ hội để Quảng Trị thúc đẩy quá trình này. Theo dự thảo Đề án đang được tỉnh phối hợp với Cục Du lịch Quốc gia hoàn thiện, sự kiện được xác định không chỉ nhằm quảng bá hình ảnh mà còn tạo bước đột phá trong phát triển du lịch, xây dựng sản phẩm đặc trưng, tăng cường liên kết và nâng cao năng lực cạnh tranh của du lịch Quảng Trị.

PV: Những làng biển như Cảnh Dương, Nhân Trạch, Bảo Ninh, Cửa Tùng, Cửa Việt... đang lưu giữ nhiều giá trị đặc sắc từ nghề biển, làng nghề, chợ cá, ẩm thực, lễ hội đến ký ức cộng đồng. Ngành Du lịch định hướng như thế nào để biến những giá trị bình dị ấy thành sản phẩm có sức hút, nhưng vẫn bảo tồn được bản sắc và không biến đời sống thực của người dân thành một “màn trình diễn” cho du khách?

Ông Hồ Văn Hoan: Theo tôi, đây là một vấn đề rất quan trọng khi phát triển du lịch cộng đồng. Chúng ta đưa du lịch đến với cộng đồng là để cộng đồng có thêm sinh kế, có thêm nguồn lực bảo tồn và nâng cao chất lượng cuộc sống; chứ không phải biến đời sống của người dân thành một sân khấu phục vụ du khách.

Vì vậy, nguyên tắc đầu tiên phải là tôn trọng cộng đồng và tôn trọng tính chân thực của đời sống. Người dân phải được tham gia vào quá trình nhận diện, lựa chọn và xây dựng sản phẩm. Giá trị nào có thể chia sẻ với du khách, chia sẻ ở mức độ nào, cách thức tổ chức ra sao, cộng đồng phải được tham gia quyết định.

Ngành Du lịch có vai trò hỗ trợ cộng đồng nhận diện tài nguyên, xây dựng sản phẩm, đào tạo kỹ năng, nâng cao chất lượng dịch vụ, bảo đảm an toàn, vệ sinh môi trường, kết nối doanh nghiệp và thị trường. Nhưng linh hồn của sản phẩm phải vẫn là đời sống thật.

Một trải nghiệm nghề biển chẳng hạn, không nhất thiết phải dựng thành một chương trình biểu diễn. Du khách có thể cùng ngư dân tìm hiểu công việc chuẩn bị cho một chuyến biển, xem hoạt động mua bán khi thuyền cập bến, thưởng thức một món ăn địa phương hoặc nghe câu chuyện về nghề biển. Chính sự bình dị và chân thực ấy mới tạo nên sức hấp dẫn.

Chúng tôi cũng xác định du lịch cộng đồng, du lịch nông thôn là một trong những hướng đi quan trọng trong phát triển du lịch Quảng Trị. Khi sản phẩm được xây dựng tốt, cộng đồng không chỉ có thêm thu nhập mà còn có động lực gìn giữ nghề truyền thống, ẩm thực, lễ hội, kiến trúc và những câu chuyện của chính mình. Đây là một cách bảo tồn rất thiết thực.

Tôi cho rằng bảo tồn không có nghĩa là đóng băng đời sống, một giá trị văn hóa chỉ thực sự bền vững khi nó còn sống trong cộng đồng, còn được người dân thực hành và truyền lại cho thế hệ sau. Du lịch có thể giúp những giá trị đó được biết đến rộng hơn, nhưng phải đứng sau cộng đồng chứ không đứng trên cộng đồng.

PV: Một trong những yêu cầu quan trọng của du lịch xanh là người dân phải trở thành chủ thể tạo ra và hưởng lợi từ giá trị du lịch. Theo ông, Quảng Trị cần có những chính sách và cách làm gì để người dân ven biển thực sự tham gia vào chuỗi giá trị?

Ông Hồ Văn Hoan: Muốn du lịch xanh có sức sống thì trước hết người dân phải nhìn thấy lợi ích của du lịch trong chính cuộc sống của mình. Nếu người dân chỉ đứng ngoài quan sát doanh nghiệp đầu tư, còn mình chỉ cung cấp lao động hoặc bán một vài sản phẩm nhỏ lẻ thì rất khó hình thành một chuỗi giá trị bền vững. Theo tôi, cần nhìn mỗi cộng đồng ven biển như một mắt xích trong chuỗi giá trị du lịch.

Người dân có thể tham gia chuỗi bằng rất nhiều cách: Lưu trú, ẩm thực, vận chuyển, hướng dẫn trải nghiệm nghề biển, cung cấp hải sản và đặc sản địa phương, sản phẩm OCOP, sản phẩm thủ công, các hoạt động văn hóa, lễ hội hoặc những trải nghiệm gắn với đời sống cộng đồng. Nhưng để làm được điều đó, không thể chỉ vận động người dân tham gia mà phải tạo điều kiện để họ đủ năng lực tham gia.

Nhà nước cần hỗ trợ đào tạo kỹ năng du lịch, ngoại ngữ, chuyển đổi số, an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường, xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường. Đồng thời, cần hình thành cơ chế liên kết thực chất giữa cộng đồng với doanh nghiệp lữ hành, cơ sở lưu trú và các đơn vị cung cấp dịch vụ.

Một món ăn ngon của làng biển sẽ khó trở thành sản phẩm du lịch nếu không được chuẩn hóa về chất lượng và an toàn. Một sản phẩm OCOP cũng khó tạo ra giá trị lớn nếu không được đưa vào hệ thống phân phối và các chương trình trải nghiệm. Một câu chuyện về nghề biển sẽ khó trở thành sản phẩm nếu không có người biết cách kể câu chuyện ấy cho du khách. Vì vậy, bài toán ở đây không chỉ là “có tài nguyên hay không”, mà là có tổ chức được tài nguyên thành sản phẩm và đưa sản phẩm vào thị trường hay không. Tôi cho rằng khi một sản phẩm của người dân được doanh nghiệp đưa vào tour, được khách hàng lựa chọn, tạo ra doanh thu ổn định và một phần giá trị quay trở lại cộng đồng, lúc đó người dân mới thực sự trở thành chủ thể của du lịch.

Đây cũng là hướng mà Quảng Trị đang tập trung trong mục tiêu đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Nghị quyết 08-NQ/TU xác định yêu cầu phát triển du lịch theo hướng chất lượng, bền vững, gắn với khai thác các giá trị đặc trưng và nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội của ngành.

Với du lịch biển, tôi nghĩ mục tiêu cuối cùng không phải là biến càng nhiều người dân thành người làm du lịch càng tốt, mà là tạo ra nhiều cơ hội để người dân có thể lựa chọn tham gia và hưởng lợi từ du lịch trên chính nền tảng sinh kế, văn hóa và tài nguyên của mình.

PV: Quảng Trị được lựa chọn đăng cai Năm Du lịch Quốc gia 2027, theo ông, cần nhìn nhận sự kiện này như thế nào: chỉ là một năm để quảng bá hình ảnh hay phải biến đây thành một “cú hích” để tái cấu trúc sản phẩm, nâng cấp hạ tầng, chuẩn hóa dịch vụ, mở rộng liên kết vùng và định vị Quảng Trị thành một điểm đến biển xanh, có trách nhiệm?

Ông Hồ Văn Hoan: Chúng tôi xác định Năm Du lịch Quốc gia 2027 không phải là một đích đến mà là một cơ hội để tạo ra những thay đổi có tính lâu dài. Nếu chỉ tổ chức thật nhiều sự kiện trong một năm, thu hút khách trong một năm rồi sau đó hoạt động trở lại như cũ thì hiệu quả sẽ không tương xứng với cơ hội mà sự kiện mang lại. Điều quan trọng hơn là phải biến Năm Du lịch Quốc gia thành một quá trình chuẩn bị và tái cấu trúc ngành Du lịch.

Thông qua sự kiện này, Quảng Trị cần giới thiệu được những sản phẩm mới, tuyến du lịch mới; nâng cao chất lượng dịch vụ; kết nối doanh nghiệp; mở rộng thị trường; đồng thời rà soát những điểm còn yếu trong toàn bộ chuỗi giá trị, từ giao thông, lưu trú, điểm đến, nhân lực, môi trường, chuyển đổi số đến xúc tiến quảng bá.

Theo định hướng đang được tỉnh và Cục Du lịch Quốc gia trao đổi, Năm Du lịch Quốc gia 2027 được xác định là sự kiện quy mô quốc gia, hướng tới tầm quốc tế, đồng thời tạo bước đột phá cho du lịch Quảng Trị; các mục tiêu dự kiến cũng đặt trọng tâm vào xây dựng sản phẩm đặc trưng, kết nối di sản, tăng năng lực cạnh tranh và phát triển hạ tầng, dịch vụ.

Đây cũng là dịp để Quảng Trị nhìn lại chính mình trong một không gian phát triển mới. Sau điều chỉnh quy hoạch, tỉnh xác định 3 hành lang kinh tế, 7 cực tăng trưởng và 2 phân vùng; trong đó du lịch được đặt trong mối liên kết với các không gian kinh tế, giao thông, logistics, văn hóa và sinh thái. Chúng ta phải kết nối biển với Phong Nha - Kẻ Bàng; kết nối biển với các trung tâm đô thị; kết nối với hành lang kinh tế Đông - Tây; kết nối với các tỉnh Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung; đồng thời mở rộng kết nối với thị trường quốc tế.

Vì vậy, điều chúng tôi mong muốn sau Năm Du lịch Quốc gia 2027 không phải chỉ là những con số về lượng khách, mà là những sản phẩm còn ở lại, những tuyến du lịch còn tiếp tục vận hành, những doanh nghiệp được nâng cao năng lực, những cộng đồng có thêm sinh kế và một hình ảnh điểm đến rõ ràng hơn trên bản đồ du lịch. Nếu làm được điều đó, Năm Du lịch Quốc gia 2027 thực sự sẽ trở thành một “cú hích” cho quá trình phát triển du lịch Quảng Trị trong nhiều năm tiếp theo.

PV: Nếu nhìn xa hơn Năm Du lịch Quốc gia 2027 và một nhiệm kỳ phát triển, ông hình dung diện mạo du lịch biển Quảng Trị sẽ thay đổi như thế nào trong 5–10 năm tới? Và nếu chỉ lựa chọn một thay đổi mang tính nền tảng cần làm ngay từ hôm nay, ông cho rằng đó là gì để tinh thần Nghị quyết 20-NQ/TW thực sự chuyển hóa thành giá trị mới cho người dân, doanh nghiệp và cộng đồng ven biển?

Ông Hồ Văn Hoan: Trong 5–10 năm tới, tôi kỳ vọng du lịch biển Quảng Trị sẽ không còn được nhận diện chủ yếu bởi những bãi biển đẹp, mà bằng một hệ sinh thái sản phẩm và trải nghiệm đặc trưng của một vùng biển có chiều sâu về thiên nhiên, văn hóa và lịch sử.

Du khách đến Quảng Trị có thể nghỉ dưỡng ở biển, nhưng đồng thời có thể trải nghiệm làng biển, thưởng thức ẩm thực, tìm hiểu nghề truyền thống, khám phá hệ sinh thái biển đảo, kết nối với Cồn Cỏ và tiếp tục hành trình đến những không gian di sản, thiên nhiên khác của tỉnh.

Khi đó, biển không phải là một điểm đến riêng lẻ mà trở thành một mắt xích trong toàn bộ hệ thống du lịch Quảng Trị. Tôi cũng kỳ vọng người dân ven biển sẽ tham gia ngày càng sâu hơn vào chuỗi giá trị. Những món ăn, sản phẩm OCOP, câu chuyện nghề biển, lễ hội, làng nghề và những giá trị văn hóa của cộng đồng sẽ không chỉ được giới thiệu cho du khách, mà trở thành những tài sản du lịch thực sự, tạo ra thu nhập và sinh kế cho chính người dân. Đây cũng là yêu cầu phù hợp với định hướng phát triển của tỉnh đến năm 2050: phát huy các giá trị nổi bật về thiên nhiên, văn hóa, di sản, gắn phát triển du lịch với lợi ích cộng đồng và phát triển bền vững.

Từ tài nguyên phải tạo thành sản phẩm; từ sản phẩm phải hình thành chuỗi giá trị; từ chuỗi giá trị phải tạo ra sinh kế, thu nhập cho cộng đồng và lợi ích cho doanh nghiệp. Muốn làm được điều đó, ngành Du lịch không thể làm một mình. Cần sự tham gia đồng bộ của các ngành, địa phương, doanh nghiệp, nhà đầu tư và cộng đồng dân cư. Đồng thời, phải thay đổi cách đánh giá hiệu quả phát triển du lịch. Không chỉ nhìn vào số lượng khách, mà phải quan tâm đến thời gian lưu trú, mức chi tiêu, tỷ lệ khách quay lại, mức độ tham gia của cộng đồng, chất lượng môi trường và khả năng bảo tồn tài nguyên. Bởi một bãi biển có thể đón rất đông khách trong một mùa hè, nhưng nếu sau đó môi trường xuống cấp, cảnh quan bị tổn thương và cộng đồng không được hưởng lợi thì đó chưa thể gọi là phát triển bền vững.