Bài 5: Tạo sản phẩm du lịch “độc bản” làm giá trị cạnh tranh

LTS: Loạt bài “Cồn Cỏ – Hành trình giữ màu xanh và phát triển du lịch bền vững giữa trùng khơi” là hành trình đi tìm những chuyển động mới trên hòn đảo nhỏ giữa biển khơi. Từ một “tọa độ lửa” trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, Đặc khu Cồn Cỏ hôm nay đang dần hồi sinh với màu xanh của rừng, biển và những khát vọng phát triển mới.

Nhưng cùng với cơ hội là những câu hỏi không dễ trả lời: Làm thế nào để phát triển du lịch mà không đánh đổi môi trường? Làm thế nào để giữ được sự nguyên sơ, giá trị lịch sử và sức sống của một hòn đảo nhỏ giàu ý nghĩa chiến lược?

Qua nhiều lát cắt về lịch sử, sinh thái, con người và những lựa chọn phát triển, loạt bài mong muốn khắc họa hành trình gìn giữ màu xanh của Cồn Cỏ – nơi phát triển không chỉ là tăng trưởng, mà còn là trách nhiệm với thiên nhiên và tương lai.

Đó cũng là câu chuyện về một lựa chọn phát triển khác: đi chậm để đi xa, giữ lại để phát triển lâu dài, coi thiên nhiên không phải là tài nguyên để khai thác bằng mọi giá, mà là nền tảng để tồn tại và phát triển bền vững

PV: Thưa ông, trong bối cảnh nhiều địa phương ven biển đang đối mặt với tình trạng phát triển nóng, quá tải du lịch và suy giảm tài nguyên, Cồn Cỏ sẽ lựa chọn con đường nào để tránh rơi vào vòng xoáy đó?

Ông Hồ Văn Hoan: Tôi cho rằng với Cồn Cỏ, phát triển bền vững không còn là một lựa chọn mang tính định hướng, mà là yêu cầu bắt buộc nếu muốn tồn tại lâu dài.

Đây là một hòn đảo có diện tích rất nhỏ, trong đó phần lớn là rừng nguyên sinh. Hệ sinh thái biển quanh đảo, đặc biệt là các rạn san hô, thảm cỏ biển và nguồn lợi sinh học, có giá trị rất lớn nhưng đồng thời cũng vô cùng nhạy cảm.

Nếu phát triển theo tư duy khai thác ngắn hạn, chạy theo số lượng khách hay đầu tư ồ ạt, hệ sinh thái ở đây sẽ nhanh chóng bị tổn thương. Và một khi san hô bị phá hủy, nguồn nước ngọt cạn kiệt hay cảnh quan tự nhiên bị bê tông hóa thì rất khó phục hồi.

Đó là lý do ngay từ đầu chúng tôi xác định Cồn Cỏ không thể trở thành một “đảo du lịch đại trà”. Hòn đảo này phải đi theo hướng khác biệt: quy mô nhỏ, chất lượng cao, kiểm soát chặt sức chứa và ưu tiên những trải nghiệm có chiều sâu. Nói cách khác, Cồn Cỏ không cạnh tranh bằng số lượng khách mà bằng giá trị trải nghiệm và sự khác biệt của điểm đến.

PV: Ông nhiều lần nhấn mạnh đến yếu tố “độc bản”. Theo ông, đâu là những giá trị mà Cồn Cỏ cần khai thác để tạo ra bản sắc riêng cho du lịch?

Ông Hồ Văn Hoan: Theo tôi, điều quý giá nhất mà Cồn Cỏ đang sở hữu chính là sự nguyên sơ vẫn còn được giữ lại tương đối nguyên vẹn. Trong bối cảnh nhiều vùng biển đã bị khai thác quá mức, hệ sinh thái biển ở Cồn Cỏ vẫn còn rất tốt. Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ có diện tích hơn 4.500 ha với hơn 100 loài san hô, hàng trăm loài cá biển và hệ sinh thái rừng nhiệt đới ba tầng rất đặc biệt. Nhưng tài nguyên tự nhiên chỉ là điều kiện ban đầu. Điều quan trọng hơn là cách khai thác để tạo thành sản phẩm du lịch có chiều sâu và có tính khác biệt.

Nếu chỉ dừng ở mức “tham quan ngắm cảnh” thì Cồn Cỏ sẽ rất khó tạo dấu ấn. Chúng tôi cho rằng hòn đảo này cần tập trung vào các sản phẩm du lịch “độc bản”, tức là những trải nghiệm mà nơi khác khó có thể sao chép.

Ví dụ như du lịch sinh thái biển chuyên sâu với các dịch vụ như: lặn ngắm san hô theo tuyến được kiểm soát, trải nghiệm nghiên cứu sinh học biển, du lịch giáo dục môi trường hay trekking khám phá rừng nguyên sinh.

Điểm đặc biệt của Cồn Cỏ là không gian du lịch không chỉ nằm trên phần đất nổi. Nhiều người khi nói đến sức chứa du lịch thường chỉ nhìn vào diện tích 2,3 km² của đảo. Nhưng nếu nhìn rộng ra mặt biển, chúng ta có cả một không gian sinh thái rộng lớn với hơn 4.500 ha khu bảo tồn biển. Đây chính là “chìa khóa” để Cồn Cỏ phát triển theo hướng khác biệt: mở rộng trải nghiệm ra không gian biển thay vì dồn nén toàn bộ hoạt động trên đất liền. Điều này vừa giảm áp lực hạ tầng trên đảo, vừa tạo ra giá trị trải nghiệm cao hơn rất nhiều.

PV: Ngoài du lịch sinh thái, Cồn Cỏ còn được nhắc đến như một “địa chỉ đỏ” về lịch sử. Theo ông, giá trị này sẽ được khai thác như thế nào?

Ông Hồ Văn Hoan: Cồn Cỏ không chỉ là một hòn đảo sinh thái mà còn là một biểu tượng lịch sử rất đặc biệt. Trong kháng chiến chống Mỹ, đây là vị trí tiền tiêu có ý nghĩa chiến lược quan trọng. Hòn đảo gắn liền với nhiều chiến công của quân và dân ta trong bảo vệ chủ quyền biển đảo. Tuy nhiên, nếu chỉ bảo tồn theo cách truyền thống thì giá trị lịch sử rất khó tạo được sức hút lâu dài đối với du khách hiện đại, đặc biệt là giới trẻ.

Vì vậy, chúng tôi muốn chuyển từ “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn sống”. Tức là thay vì chỉ trưng bày hiện vật hay giới thiệu di tích theo cách thông thường, sẽ ứng dụng công nghệ số như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), công nghệ mô phỏng 3D để tái hiện không gian chiến trường, công sự phòng thủ hay đời sống quân dân trên đảo trong thời chiến.

Khi lịch sử được kể bằng trải nghiệm trực quan và cảm xúc, du khách sẽ có sự kết nối sâu sắc hơn rất nhiều.Theo tôi, đây sẽ là một trong những sản phẩm rất khác biệt của Cồn Cỏ trong tương lai.

PV: Có thể thấy Cồn Cỏ đang hướng tới mô hình “ít khách nhưng giá trị cao”. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều địa phương vẫn bị áp lực tăng trưởng du lịch ngắn hạn. Theo ông, điều gì quan trọng nhất để giữ được định hướng này?

Ông Hồ Văn Hoan: Quan trọng nhất là phải giữ được tư duy phát triển dài hạn.

Một điểm đến biển đảo rất dễ bị cuốn vào áp lực tăng trưởng nhanh. Khi lượng khách tăng lên, nhu cầu đầu tư khách sạn, nhà hàng, dịch vụ cũng tăng theo. Nếu không kiểm soát tốt, quá trình bê tông hóa sẽ diễn ra rất nhanh. Nhưng với Cồn Cỏ, nếu đánh đổi cảnh quan tự nhiên để lấy tăng trưởng ngắn hạn thì hòn đảo sẽ mất đi lợi thế cạnh tranh lớn nhất của mình. Chúng tôi xác định rõ rằng phát triển du lịch ở Cồn Cỏ không phải là xây thật nhiều cơ sở lưu trú hay đón thật đông khách.

Điều quan trọng hơn là tạo ra giá trị kinh tế bền vững trên từng lượt khách. Một du khách ở lại lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn và có trải nghiệm chất lượng sẽ giá trị hơn rất nhiều so với việc đón lượng khách lớn nhưng áp lực môi trường quá cao. Đây là tư duy mà nhiều mô hình du lịch sinh thái thành công trên thế giới đang theo đuổi.

PV: Thưa ông, hiện nay hạ tầng của Cồn Cỏ vẫn còn khá hạn chế. Đây có phải là rào cản lớn cho phát triển du lịch?

Ông Hồ Văn Hoan: Đúng là hạ tầng trên đảo hiện nay còn khá khiêm tốn. Toàn đảo hiện có 14 cơ sở lưu trú với chưa đến 100 phòng, khả năng phục vụ khoảng 270 khách/lượt. Hệ thống điện, nước ngọt và xử lý rác thải vẫn còn chịu nhiều áp lực vào mùa cao điểm. Tuy nhiên, theo tôi, hạn chế này cũng là một “hàng rào tự nhiên” giúp Cồn Cỏ tránh được nguy cơ phát triển nóng.

Điều đáng lo không phải là thiếu hạ tầng, mà là phát triển hạ tầng vượt quá sức chịu tải của đảo. Nếu đầu tư ồ ạt, bê tông hóa bờ biển hay mở rộng công suất lưu trú quá nhanh thì chỉ trong một thời gian ngắn, toàn bộ cảnh quan sinh thái sẽ bị phá vỡ. Do đó, định hướng của chúng tôi là phát triển hạ tầng theo hướng sinh thái, mật độ thấp, thân thiện môi trường và phù hợp với sức chứa của đảo.

PV: Một trong những áp lực lớn nhất hiện nay đối với các đảo du lịch là môi trường biển. Theo ông, đâu là nguy cơ đáng lo nhất đối với Cồn Cỏ?

Ông Hồ Văn Hoan: Điều đáng lo nhất chính là sự tác động tích lũy. Hệ sinh thái biển đảo vốn rất nhạy cảm. Một vài hoạt động riêng lẻ có thể chưa gây hậu quả ngay, nhưng nếu diễn ra liên tục sẽ tạo ra áp lực rất lớn.

Ví dụ như rác thải nhựa, nước thải sinh hoạt, hoạt động lặn biển thiếu kiểm soát, neo đậu tàu thuyền không đúng quy định hay khai thác thủy sản trái phép đều có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến rạn san hô. Trong khi đó, san hô không chỉ là tài nguyên du lịch mà còn là nền tảng của toàn bộ hệ sinh thái biển. Ngoài ra, biến đổi khí hậu cũng đang tạo áp lực rất lớn. Những năm gần đây, tình trạng xói lở bờ biển, thời tiết cực đoan và thiếu nước ngọt ngày càng rõ rệt. Với các đảo nhỏ như Cồn Cỏ, đây là thách thức rất nghiêm trọng.

PV: Vậy trong thời gian tới, địa phương sẽ triển khai những giải pháp gì để vừa phát triển du lịch vừa bảo vệ hệ sinh thái?

Ông Hồ Văn Hoan: Chúng tôi xác định có ba nhóm giải pháp trọng tâm. Thứ nhất là quản lý sức chứa du lịch. Cồn Cỏ sẽ kiểm soát chặt lượng khách theo mùa, theo ngày và theo từng khu vực. Đảo sẽ được phân vùng rõ ràng gồm khu bảo tồn nghiêm ngặt, khu tham quan có kiểm soát và khu vực dịch vụ. Quan điểm là không đánh đổi môi trường để lấy tăng trưởng ngắn hạn.

Thứ hai là xây dựng mô hình “đảo du lịch xanh”. Tức là hạn chế tối đa rác thải nhựa dùng một lần, áp dụng cơ chế “mang vào – mang ra” đối với rác thải, sử dụng năng lượng tái tạo và hạn chế bê tông hóa. Mọi dự án đầu tư trong tương lai đều phải đáp ứng yêu cầu về môi trường và phù hợp với cảnh quan sinh thái của đảo.

Thứ ba là nâng cao chất lượng dịch vụ và nguồn nhân lực. Du lịch bền vững không chỉ nằm ở cảnh quan mà còn ở chất lượng trải nghiệm. Người dân địa phương phải được đào tạo kỹ năng phục vụ, tham gia trực tiếp vào các hoạt động du lịch cộng đồng và trở thành một phần của chuỗi giá trị du lịch.

PV: Nhìn ở tầm dài hạn, ông kỳ vọng Cồn Cỏ sẽ trở thành một điểm đến như thế nào trong tương lai?

Ông Hồ Văn Hoan: Tôi cho rằng điều quan trọng nhất là Cồn Cỏ phải giữ được bản sắc riêng. Trong bối cảnh nhiều điểm đến đang dần giống nhau bởi quá trình thương mại hóa, giá trị lớn nhất của Cồn Cỏ chính là sự khác biệt. Đó phải là một hòn đảo mà khi đặt chân đến, du khách cảm nhận được sự nguyên sơ của thiên nhiên, sự yên tĩnh của không gian biển đảo và chiều sâu lịch sử của một vùng đất tiền tiêu. Một nơi mà con người không lấn át thiên nhiên mà cùng tồn tại hài hòa với thiên nhiên.

Nếu giữ được định hướng này, Cồn Cỏ hoàn toàn có thể trở thành hình mẫu phát triển du lịch sinh thái biển đảo của miền Trung. Và thành công lớn nhất của Cồn Cỏ trong tương lai sẽ không nằm ở việc đón bao nhiêu lượt khách, mà ở việc sau nhiều năm phát triển, hòn đảo ấy vẫn giữ được màu xanh của rừng, sự trong lành của biển và những giá trị nguyên bản cho các thế hệ sau.

PV: Xin cảm ơn ông!