Bài 6: “Không đánh đổi màu xanh để lấy đầu tư ngắn hạn”

LTS: Loạt bài “Cồn Cỏ – Hành trình giữ màu xanh và phát triển du lịch bền vững giữa trùng khơi” là hành trình đi tìm những chuyển động mới trên hòn đảo nhỏ giữa biển khơi. Từ một “tọa độ lửa” trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, Đặc khu Cồn Cỏ hôm nay đang dần hồi sinh với màu xanh của rừng, biển và những khát vọng phát triển mới.

Nhưng cùng với cơ hội là những câu hỏi không dễ trả lời: Làm thế nào để phát triển du lịch mà không đánh đổi môi trường? Làm thế nào để giữ được sự nguyên sơ, giá trị lịch sử và sức sống của một hòn đảo nhỏ giàu ý nghĩa chiến lược?

Qua nhiều lát cắt về lịch sử, sinh thái, con người và những lựa chọn phát triển, loạt bài mong muốn khắc họa hành trình gìn giữ màu xanh của Cồn Cỏ – nơi phát triển không chỉ là tăng trưởng, mà còn là trách nhiệm với thiên nhiên và tương lai.

Đó cũng là câu chuyện về một lựa chọn phát triển khác: đi chậm để đi xa, giữ lại để phát triển lâu dài, coi thiên nhiên không phải là tài nguyên để khai thác bằng mọi giá, mà là nền tảng để tồn tại và phát triển bền vững.

PV: Thưa ông, khi Cồn Cỏ trở thành Đặc khu, rất nhiều kỳ vọng đang được đặt ra cho hòn đảo này. Nhưng ở góc độ quản lý, ông nhìn nhận đâu là bài toán khó nhất hiện nay?

Ông Trần Xuân Anh: Bài toán khó nhất đối với Đặc khu Cồn Cỏ hiện nay là làm sao dung hòa được ba mục tiêu cùng lúc: phát triển kinh tế, bảo vệ hệ sinh thái biển đảo và giữ vững quốc phòng - an ninh.

Nếu nhìn từ bên ngoài, nhiều người sẽ thấy Cồn Cỏ có rất nhiều tiềm năng: cảnh quan đẹp, hệ sinh thái biển phong phú, vị trí chiến lược và dư địa phát triển du lịch còn lớn. Nhưng càng có tiềm năng thì áp lực phát triển càng lớn.

Với những đảo nhỏ như Cồn Cỏ, chỉ cần phát triển thiếu kiểm soát trong vài năm thôi là hệ sinh thái có thể bị tổn thương rất nhanh. San hô có thể suy giảm, môi trường biển có thể bị ô nhiễm và cảnh quan nguyên sơ sẽ mất đi. Trong khi đó, giá trị lớn nhất của Cồn Cỏ lại nằm chính ở sự nguyên bản ấy.

Chúng tôi xác định rất rõ rằng Cồn Cỏ không thể đi theo mô hình phát triển bằng mọi giá. Hòn đảo này phải phát triển trên nền tảng kinh tế xanh, du lịch sinh thái và khai thác biển bền vững. Nói cách khác, chúng tôi không chấp nhận đánh đổi môi trường để lấy tăng trưởng ngắn hạn.

PV: Nhưng trên thực tế, ở nhiều địa phương ven biển, áp lực tăng trưởng thường khiến công tác bảo tồn bị đặt xuống hàng thứ yếu. Điều gì khiến Cồn Cỏ tin rằng mình có thể đi theo con đường khác?

Ông Trần Xuân Anh: Chúng tôi hiểu rằng nếu đánh mất môi trường thì Cồn Cỏ cũng sẽ mất tương lai. Một bãi biển đẹp có thể phục hồi sau vài năm, nhưng một rạn san hô bị phá hủy có khi mất hàng chục năm, thậm chí lâu hơn để tái tạo. Một hệ sinh thái biển bị tổn thương sẽ kéo theo sự suy giảm nguồn lợi thủy sản, suy giảm du lịch và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân.

Cho nên, bảo tồn với Cồn Cỏ không phải câu chuyện mang tính hình thức hay khẩu hiệu. Đó là vấn đề sống còn. Chúng tôi đang xây dựng định hướng phát triển đảo theo mô hình “Kinh tế xanh – Hậu cần biển – Du lịch sinh thái – Quốc phòng toàn dân”. Trong mô hình ấy, bảo tồn không đứng riêng một phía, mà trở thành nền móng cho toàn bộ chiến lược phát triển.

Nếu bảo tồn tốt, hệ sinh thái biển khỏe mạnh thì du lịch mới phát triển lâu dài, nguồn lợi thủy sản mới bền vững và cư dân trên đảo mới có sinh kế ổn định.

PV: Cồn Cỏ hiện được xem là một trong những vùng biển có hệ sinh thái khá đa dạng ở miền Trung. Theo ông, đâu là những áp lực môi trường lớn nhất mà Đặc khu đang đối mặt trong quá trình phát triển hiện nay?

Ông Trần Xuân Anh: Có ba áp lực lớn. Thứ nhất là biến đổi khí hậu và tác động tự nhiên. Những năm gần đây, thời tiết cực đoan, bão mạnh và biến động môi trường biển diễn ra ngày càng rõ rệt, ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thái và đời sống người dân trên đảo.

Thứ hai là áp lực từ các hoạt động khai thác biển. Nếu không kiểm soát tốt, việc khai thác thủy sản quá mức hay tác động từ giao thông, du lịch có thể làm suy giảm các hệ sinh thái nhạy cảm như san hô, cỏ biển.

Thứ ba là rác thải nhựa đại dương. Đây là vấn đề mà hầu hết các đảo đều phải đối mặt. Chỉ cần một lượng rác nhỏ trôi dạt lâu ngày cũng có thể gây tác động lớn đến môi trường biển và cảnh quan du lịch. Bởi vậy, chúng tôi xác định bảo vệ môi trường phải đi trước một bước trong quy hoạch phát triển.

PV: Ông có thể chia sẻ rõ hơn về định hướng và chiến lược bảo tồn biển của Đặc khu Cồn Cỏ trong thời gian tới?

Ông Trần Xuân Anh: Đối với Cồn Cỏ, bảo tồn biển không chỉ là bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, mà chính là bảo vệ “vốn phát triển” của địa phương. Hiện nay, khu bảo tồn biển Cồn Cỏ có diện tích hơn 4.300 ha, gồm các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, khu phục hồi sinh thái và khu dịch vụ hành chính. Trong vùng biển này đã ghi nhận gần 1.000 loài sinh vật biển, trong đó có nhiều loài quý hiếm cần ưu tiên bảo vệ. Riêng hệ sinh thái san hô đã xác định được 137 loài, tạo nên giá trị đa dạng sinh học rất đặc biệt.

Chiến lược của chúng tôi tập trung vào ba nhóm giải pháp lớn. Một là quản lý chặt chẽ các hệ sinh thái nhạy cảm. Chúng tôi tăng cường tuần tra, giám sát và kiểm soát các hoạt động khai thác trong khu bảo tồn biển; kiên quyết bảo vệ các khu vực rạn san hô và thảm cỏ biển.

Hai là phục hồi hệ sinh thái biển. Đặc khu đang phối hợp với các đơn vị chuyên môn triển khai các chương trình phục hồi san hô, tái tạo nguồn lợi thủy sản và ứng dụng công nghệ trong giám sát môi trường biển.

Ba là gắn bảo tồn với sinh kế cộng đồng. Chúng tôi muốn người dân trở thành chủ thể của bảo tồn, để họ hiểu rằng chính tài nguyên biển là nền tảng cho sinh kế lâu dài của mình.

PV: Ông vừa nhắc đến việc “gắn bảo tồn với sinh kế”. Đây có phải là chìa khóa để Cồn Cỏ phát triển bền vững?

Ông Trần Xuân Anh: Đúng vậy. Nếu chỉ bảo tồn bằng mệnh lệnh hành chính thì rất khó bền vững. Muốn bảo tồn hiệu quả, người dân phải thấy được lợi ích của việc giữ gìn môi trường.

Ví dụ, khi du lịch sinh thái phát triển, người dân có thêm thu nhập từ lưu trú, dịch vụ biển, ẩm thực hay các sản phẩm OCOP. Khi đó, họ sẽ có động lực để bảo vệ rạn san hô, giữ gìn môi trường biển và xây dựng hình ảnh du lịch xanh.

Chúng tôi muốn tạo ra một vòng tròn phát triển tích cực: bảo tồn tốt để phát triển du lịch, du lịch tạo sinh kế cho cộng đồng và cộng đồng tiếp tục quay lại bảo vệ tài nguyên biển. Đó mới là phát triển bền vững thực sự.

PV: Với định hướng phát triển du lịch sinh thái làm mũi nhọn, theo ông, Đặc khu Cồn Cỏ sẽ tạo khác biệt như thế nào so với nhiều điểm du lịch biển đảo khác ở miền Trung?

Ông Trần Xuân Anh: Điều khác biệt lớn nhất là Cồn Cỏ không hướng tới du lịch đại trà, chúng tôi không muốn đảo trở thành nơi đông đúc với hàng loạt công trình bê tông hóa ven biển. Cồn Cỏ sẽ phát triển theo hướng du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng chất lượng cao, dựa trên trải nghiệm thiên nhiên và bản sắc biển đảo.

Du khách đến đây không chỉ để nghỉ dưỡng, mà còn để khám phá hệ sinh thái biển, trải nghiệm lặn ngắm san hô, tìm hiểu lịch sử giữ đảo, theo tàu ngư dân ra biển hay cảm nhận nhịp sống bình yên của một đảo tiền tiêu. Điều mà chúng tôi muốn giữ chính là sự nguyên sơ và cảm giác gần gũi với thiên nhiên. Đó là giá trị mà không phải nơi nào cũng còn giữ được.

PV: Thưa ông, muốn phát triển du lịch thì hạ tầng phải đi trước. Trong khi đó, việc đầu tư trên đảo thường rất tốn kém. Đặc khu có giải pháp gì để thu hút doanh nghiệp?

Ông Trần Xuân Anh: Đúng là đầu tư trên đảo có nhiều khó khăn hơn đất liền, từ chi phí vận chuyển vật liệu, điện, nước cho đến logistics. Vì vậy, chúng tôi đang đề xuất nhiều cơ chế đặc thù để thu hút đầu tư. Ví dụ như miễn, giảm thuế cho các dự án ưu tiên; hỗ trợ chi phí đầu tư hạ tầng dùng chung; áp dụng cơ chế một cửa liên thông để rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục hành chính.

Đặc khu cũng ưu tiên thu hút đầu tư vào các lĩnh vực như du lịch sinh thái biển đảo, năng lượng tái tạo, hậu cần nghề cá và công nghệ môi trường. Tuy nhiên, chúng tôi không lựa chọn nhà đầu tư bằng mọi giá. Điều kiện tiên quyết là các dự án phải phù hợp với định hướng phát triển xanh và bảo vệ hệ sinh thái của đảo.

PV: Với một đảo tiền tiêu như Cồn Cỏ, việc phát triển kinh tế liệu có tạo thêm áp lực cho quốc phòng – an ninh không, thưa ông?

Ông Trần Xuân Anh: Tôi cho rằng phát triển kinh tế bền vững chính là cách để củng cố quốc phòng – an ninh lâu dài. Một hòn đảo muốn giữ được chủ quyền vững chắc thì trước hết phải có dân cư ổn định, có sinh kế, có hạ tầng và có sức sống kinh tế.

Khi người dân gắn bó với đảo, doanh nghiệp đầu tư lâu dài và đời sống xã hội phát triển, thì thế trận quốc phòng toàn dân trên biển cũng được củng cố. Có thể nói, giữ dân cũng chính là giữ đảo. Đó là lý do vì sao trong mọi chiến lược phát triển, chúng tôi luôn đặt yếu tố quốc phòng – an ninh song hành với kinh tế.

PV: Nhiều người cho rằng Cồn Cỏ đang đứng trước cơ hội “thay da đổi thịt”. Nhưng ông có lo ngại rằng sự phát triển quá nhanh sẽ làm đảo mất đi bản sắc?

Ông Trần Xuân Anh: Đó là điều chúng tôi luôn nhắc nhau phải rất tỉnh táo, một hòn đảo chỉ thực sự hấp dẫn khi nó còn giữ được bản sắc riêng. Nếu phát triển theo kiểu đồng loạt, nơi nào cũng giống nhau thì Cồn Cỏ sẽ đánh mất điều quý giá nhất.

Bởi vậy, chúng tôi luôn đặt ra yêu cầu phát triển phải đi cùng gìn giữ cảnh quan, hệ sinh thái và không gian văn hóa biển đảo. Cồn Cỏ không cần trở thành nơi đông đúc nhất, nhưng phải là nơi xanh nhất, an toàn nhất và bền vững nhất.

PV: Vậy theo ông, đâu là hình ảnh mà Cồn Cỏ muốn hướng tới trong tương lai?

Ông Trần Xuân Anh: Chúng tôi kỳ vọng Cồn Cỏ sẽ trở thành một đặc khu biển đảo xanh, hiện đại nhưng vẫn giữ được hệ sinh thái nguyên bản. Đó là nơi mà du khách đến để trải nghiệm thiên nhiên, hiểu hơn về biển đảo Việt Nam và cảm nhận được giá trị của phát triển bền vững, là nơi mà kinh tế phát triển nhưng biển vẫn xanh, rừng vẫn xanh và san hô vẫn sống khỏe dưới làn nước trong. Quan trọng hơn, đó phải là một đảo tiền tiêu vững mạnh, vừa là điểm tựa kinh tế biển, vừa là “pháo đài xanh” bảo vệ chủ quyền Tổ quốc giữa Biển Đông.

PV: Xin cảm ơn ông!