Bài 7: Màu xanh giữa trùng khơi

LTS: Loạt bài “Cồn Cỏ – Hành trình giữ màu xanh và phát triển du lịch bền vững giữa trùng khơi” là hành trình đi tìm những chuyển động mới trên hòn đảo nhỏ giữa biển khơi. Từ một “tọa độ lửa” trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, Đặc khu Cồn Cỏ hôm nay đang dần hồi sinh với màu xanh của rừng, biển và những khát vọng phát triển mới.

Nhưng cùng với cơ hội là những câu hỏi không dễ trả lời: Làm thế nào để phát triển du lịch mà không đánh đổi môi trường? Làm thế nào để giữ được sự nguyên sơ, giá trị lịch sử và sức sống của một hòn đảo nhỏ giàu ý nghĩa chiến lược?

Qua nhiều lát cắt về lịch sử, sinh thái, con người và những lựa chọn phát triển, loạt bài mong muốn khắc họa hành trình gìn giữ màu xanh của Cồn Cỏ – nơi phát triển không chỉ là tăng trưởng, mà còn là trách nhiệm với thiên nhiên và tương lai.

Đó cũng là câu chuyện về một lựa chọn phát triển khác: đi chậm để đi xa, giữ lại để phát triển lâu dài, coi thiên nhiên không phải là tài nguyên để khai thác bằng mọi giá, mà là nền tảng để tồn tại và phát triển bền vững

Một “điểm đến giới hạn” giữa Biển Đông 

Từ trên cao nhìn xuống, Cồn Cỏ chỉ là một chấm xanh nhỏ giữa biển khơi. Phần lớn diện tích đảo được bao phủ bởi rừng nguyên sinh và hệ sinh thái tự nhiên gần như khép kín. Với diện tích 2,3 km², đảo Cồn Cỏ giới hạn về nguồn nước ngọt. Giới hạn về sức chứa hạ tầng. Và quan trọng hơn cả là giới hạn về khả năng chịu tải của hệ sinh thái. Theo đánh giá của các chuyên gia môi trường, Cồn Cỏ thuộc nhóm đảo có độ nhạy cảm sinh thái cao. Trong những không gian như vậy, mọi thay đổi về dân số, xây dựng hay du lịch đều có thể tạo ra tác động dây chuyền lên môi trường tự nhiên.

Một công trình mới không chỉ chiếm thêm diện tích đất nhỏ bé trên đảo mà còn kéo theo áp lực lên điện, nước và xử lý rác thải. Một mùa du lịch cao điểm có thể khiến lượng rác nhựa tăng nhanh. Chỉ một hoạt động khai thác thiếu kiểm soát cũng có thể làm tổn thương những rạn san hô mất hàng chục năm mới phục hồi được. Điều đó khiến Cồn Cỏ gần như không có lựa chọn phát triển theo kiểu đại trà. Hòn đảo này buộc phải đi theo một con đường khác: phát triển trong giới hạn.

Những năm gần đây, khi tuyến du lịch ra đảo được khai thác ổn định, đảo Cồn Cỏ bắt đầu đón ngày càng nhiều du khách tìm đến để khám phá vẻ đẹp nguyên sơ của biển đảo miền Trung. Du lịch mở ra sinh khí mới cho đảo. Những cơ sở lưu trú hình thành. Dịch vụ vận tải, ăn uống, trải nghiệm biển dần phát triển. Người dân có thêm nguồn thu từ du lịch và các hoạt động dịch vụ. Theo báo cáo từ Đặc khu Cồn Cỏ, sáu tháng đầu năm nay, lượng khách đến đảo đạt khoảng 5.000 lượt; dự kiến cả năm đạt khoảng 12.000 lượt khách với doanh thu du lịch khoảng 18 tỷ đồng.

Với một hòn đảo nhỏ giữa khơi xa, đó là tín hiệu tích cực cho thấy sức hút ngày càng lớn của Cồn Cỏ. Nhưng cũng từ đây, những áp lực đầu tiên bắt đầu xuất hiện. Nguồn nước ngọt vốn mong manh trở nên căng thẳng hơn vào mùa cao điểm. Hệ thống lưu trú có thời điểm chạm ngưỡng quá tải. Rác thải sinh hoạt tăng nhanh theo lượng khách. Điện, nước, vận tải và môi trường đồng thời chịu áp lực. Điều đáng nói là các áp lực ấy không diễn ra riêng lẻ mà tạo thành “hiệu ứng cộng hưởng”. Khi lượng khách tăng, toàn bộ hạ tầng của đảo lập tức chịu sức ép cùng lúc.

Theo đánh giá của ngành du lịch địa phương, thách thức lớn nhất hiện nay không còn là làm sao để thu hút thêm khách, mà là làm sao kiểm soát dòng khách trong giới hạn mà hệ sinh thái của đảo có thể chịu đựng. Từ đó, tư duy phát triển của Cồn Cỏ bắt đầu thay đổi. Từ mục tiêu “thu hút tối đa” sang “giới hạn có kiểm soát”. Từ tăng trưởng số lượng sang tăng trưởng giá trị. Từ khai thác tài nguyên sang gìn giữ tài nguyên như nền tảng sống còn cho tương lai.

Thiên nhiên không chỉ là tài nguyên

Một trong những điều đặc biệt nhất ở Cồn Cỏ là thiên nhiên nơi đây không đơn thuần là cảnh quan phục vụ du lịch. Thiên nhiên chính là nền tảng tồn tại của hòn đảo. Rừng nguyên sinh phủ kín phần lớn diện tích như một “lá phổi xanh” giữa trùng khơi. Dưới làn nước trong quanh đảo là hệ sinh thái san hô và thảm cỏ biển phong phú bậc nhất miền Trung. Theo các nghiên cứu sinh học biển, vùng biển quanh Cồn Cỏ hiện có hàng trăm loài sinh vật biển cùng nhiều loài san hô quý hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Đó là “tài sản sinh thái” vô giá. Nhưng đồng thời cũng là phần mong manh nhất.

Chỉ một tàu du lịch neo đậu sai vị trí, một hoạt động lặn biển thiếu kiểm soát hay một nguồn xả thải không được xử lý đúng cách cũng có thể để lại những tổn thương kéo dài cho hệ sinh thái. Bởi vậy, thay vì xem bảo tồn là “rào cản”, Cồn Cỏ đang lựa chọn coi bảo tồn là điều kiện tiên quyết cho phát triển. Ở đây, không thể có du lịch nếu biển mất san hô. Không thể có tăng trưởng nếu rừng nguyên sinh bị phá vỡ. Và cũng không thể có tương lai nếu hệ sinh thái nền bị suy thoái.

Ông Nguyễn Hữu Vinh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị cho rằng, bảo tồn biển không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ tài nguyên mà còn là nền tảng cho phát triển kinh tế biển lâu dài. Theo ông, các hệ sinh thái san hô và thảm cỏ biển quanh đảo Cồn Cỏ có độ nhạy cảm rất cao, đòi hỏi phải kiểm soát chặt các hoạt động khai thác và du lịch, đồng thời tăng cường phục hồi tự nhiên một cách bài bản.

Nếu chỉ nhìn vào phần đất nổi hơn 2,3 km², Đặc khi Cồn Cỏ là một không gian rất nhỏ, nhưng khi mở rộng tầm nhìn ra biển, cấu trúc phát triển của đảo hoàn toàn thay đổi. Khu bảo tồn biển rộng hơn 4.500 ha đang mở ra hướng đi mới cho hòn đảo này: phát triển du lịch theo chiều sâu thay vì chiều rộng. Ở đó, không gian trải nghiệm không còn bó hẹp trên mặt đất mà mở rộng xuống lòng đại dương. Những tầng san hô nhiều màu sắc, các thảm cỏ biển và hệ sinh thái dưới nước trở thành “tài sản trải nghiệm” đặc biệt của đảo Cồn Cỏ. Du khách đến đây không chỉ để nghỉ dưỡng. Họ đến để lặn biển, khám phá thiên nhiên nguyên bản và cảm nhận sự biệt lập hiếm có giữa biển khơi.

Theo định hướng của địa phương, du lịch tương lai của Đặc khu Cồn Cỏ sẽ tập trung vào các loại hình ít tác động như du lịch sinh thái biển, lặn ngắm san hô, du lịch lịch sử cách mạng, nghiên cứu hệ sinh thái và giáo dục môi trường. Mỗi loại hình đều được xây dựng trên cùng một nguyên tắc: ít khai thác hơn nhưng tạo ra nhiều giá trị hơn.

Ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Du lịch phát triển châu Á cho rằng lợi thế lớn nhất của Đặc khu Cồn Cỏ nằm ở tính nguyên sơ. Nếu giữ được điều này, đảo hoàn toàn có thể trở thành mô hình du lịch sinh thái đặc thù của khu vực Bắc Trung Bộ, không cạnh tranh bằng số lượng khách mà bằng giá trị trải nghiệm khác biệt.

Điểm đặc biệt của Cồn Cỏ nằm ở chỗ hòn đảo này không chỉ là một điểm du lịch. Nó đồng thời mang ba lớp không gian chiến lược: Thứ nhất là kinh tế biển, gồm du lịch, dịch vụ và hậu cần nghề cá; Thứ hai là sinh thái, với rừng nguyên sinh, hệ san hô và đa dạng sinh học biển; Thứ ba là quốc phòng – an ninh, với vai trò đảo tiền tiêu giữa Biển Đông. Ba lớp không gian ấy không tách rời mà chồng lấn lên nhau trong mọi quyết định phát triển.

Một dự án du lịch không chỉ được tính bằng hiệu quả kinh tế mà còn phải trả lời hàng loạt câu hỏi khác: Có gây áp lực lên môi trường hay không? Có phá vỡ cảnh quan sinh thái hay không? Có ảnh hưởng đến quốc phòng – an ninh hay không?

Đó là lý do Đặc khu Cồn Cỏ không thể phát triển theo mô hình của các trung tâm du lịch đại trà. Ông Trần Xuân Anh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND Đặc khu Cồn Cỏ khẳng định, định hướng phát triển của đảo là mô hình “kinh tế xanh – hậu cần biển – du lịch sinh thái – quốc phòng toàn dân”. Trong đó, du lịch là ngành kinh tế quan trọng nhưng không thể tách rời nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền và gìn giữ hệ sinh thái.

Theo ông, Đặc khu Cồn Cỏ không phát triển đơn lẻ mà phải gắn với chuỗi liên kết vùng, hình thành trung tâm dịch vụ biển và du lịch sinh thái của khu vực. Quan trọng hơn, phát triển phải đi đôi với giữ dân, giữ đảo và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng cư dân trên đảo.

Giữ dân để giữ đảo - Phát triển nhưng không đánh đổi

Một trong những bài toán lớn nhất của đảo Cồn Cỏ không nằm ở hạ tầng hay du lịch, mà nằm ở con người. Dân số trên đảo hiện còn ít. Sinh kế chưa thật sự đa dạng và phần lớn vẫn phụ thuộc vào khai thác thủy sản cùng dịch vụ công. Trong khi đó, với một đảo tiền tiêu, giữ được cộng đồng cư dân ổn định cũng đồng nghĩa với giữ được sức sống lâu dài cho đảo.

Những năm gần đây, chính quyền địa phương từng bước mở rộng sinh kế cho người dân thông qua du lịch cộng đồng, dịch vụ hậu cần biển, sản phẩm OCOP và các hoạt động gắn với kinh tế biển xanh. Nhiều người trẻ bắt đầu quay về tham gia làm du lịch, vận tải biển hoặc dịch vụ trải nghiệm. Trên đảo, những homestay nhỏ, những quán ăn phục vụ hải sản địa phương hay các tour khám phá biển đang dần hình thành. Nhưng sâu xa hơn câu chuyện thu nhập, điều Cồn Cỏ cần chính là tạo ra “lý do để ở lại”, để người trẻ nhìn thấy tương lai trên đảo. Để cư dân không chỉ sống trên đảo mà muốn gắn bó lâu dài với nơi này. Bởi suy cho cùng, một hòn đảo không thể phát triển bền vững nếu thiếu đi một cộng đồng cư dân bền vững.

Trong một cuộc làm việc với Đặc khu Cồn Cỏ vào tháng (5/2026) ông Nguyễn Đăng Quang, Chủ tịch HĐND tỉnh Quảng Trị nhấn mạnh, Cồn Cỏ có vị trí đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế biển gắn với bảo vệ chủ quyền biển đảo và quốc phòng – an ninh của tỉnh cũng như khu vực miền Trung. Theo ông, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy hoạch phát triển đặc khu theo hướng đồng bộ, lâu dài và phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế biển trong tình hình mới.

Trong khi đó, ông Lê Hồng Vinh, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị ghi nhận những kết quả mà đặc khu đạt được trong thời gian qua, đồng thời yêu cầu địa phương tiếp tục phát huy tinh thần chủ động, sáng tạo; khai thác hiệu quả tiềm năng biển đảo, du lịch sinh thái và kinh tế biển gắn với bảo đảm quốc phòng – an ninh. Định hướng được đặt ra là ưu tiên phát triển hạ tầng chiến lược, hạ tầng lưỡng dụng phục vụ đồng thời cho phát triển kinh tế và bảo vệ chủ quyền biển đảo; đẩy mạnh chuyển đổi số, cải cách hành chính và nâng cao hiệu quả quản trị đặc khu.

Nhưng phía sau những định hướng ấy vẫn là một nguyên tắc xuyên suốt: phát triển nhưng không đánh đổi. Không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng ngắn hạn. Không đánh đổi hệ sinh thái lấy các dự án ồ ạt. Không đánh đổi tính nguyên sơ để chạy theo mô hình du lịch đại trà.

Từ một điểm tiền tiêu từng gắn với khói lửa chiến tranh, Cồn Cỏ hôm nay đang bước vào một hành trình mới. Không còn là “tọa độ thép” đơn thuần, Đặc khu Cồn Cỏ đang dần định hình vai trò là một không gian phát triển kinh tế biển gắn với du lịch sinh thái, bảo tồn thiên nhiên và giữ vững quốc phòng – an ninh. Một sự chuyển mình chậm rãi nhưng có chủ đích, thận trọng nhưng rõ hướng đi.

Không phải bằng sự phô trương, mà bằng màu xanh được gìn giữ qua từng lựa chọn phát triển. Và có lẽ, giá trị lớn nhất của Cồn Cỏ không nằm ở những con số tăng trưởng du lịch, mà nằm ở việc nơi đây vẫn giữ được điều tưởng chừng đơn giản nhưng vô cùng khó khăn: "'sự nguyên sơ".

Chính điều đó tạo nên giá trị khác biệt không thể thay thế, một viên ngọc xanh không tỏa sáng bằng sự phô trương mà bằng sự bền bỉ được gìn giữ qua thời gian. “Cồn Cỏ không có quyền lựa chọn phát triển bằng mọi giá, bởi chỉ cần một lần đánh đổi sai, hòn đảo có thể mất đi thứ không bao giờ lấy lại được, đó là hệ sinh thái nguyên sơ của chính mình”.  Chính sự kiên định ấy biến Cồn Cỏ từ một hòn đảo nhỏ thành lời cảnh tỉnh lớn về giới hạn của phát triển bền vững trong tương lai” màu xanh như một cam kết.

Cồn Cỏ hôm nay không chỉ là một điểm đến. Đó là một bài toán phát triển, một không gian thử thách và cũng là một mô hình định hướng cho tương lai kinh tế biển Việt Nam.