Chỉ dẫn địa lý - Từ "tấm giấy bảo hộ" đến động lực phát triển kinh tế địa phương

Từ những đồi cà phê phủ sương ở Khe Sanh, những vườn tiêu đỏ bazan Quảng Trị, đến những cánh đồng nước mắm Phú Quốc, chè Shan tuyết Mộc Châu hay vải thiều Lục Ngạn, chỉ dẫn địa lý đang trở thành chiếc "hộ chiếu" giúp nông sản địa phương bước ra thị trường với một vị thế khác, mang theo danh tiếng của quê hương và giá trị được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Khi giá trị sản phẩm gắn với giá trị vùng đất

Nhiều năm trước, không ít nông sản Việt Nam dù có chất lượng tốt vẫn loay hoay trong bài toán xây dựng thương hiệu. Sản phẩm được bán ra thị trường chủ yếu dưới dạng nguyên liệu thô, giá trị gia tăng thấp và dễ bị làm giả, làm nhái. Trong bối cảnh đó, chỉ dẫn địa lý được xem là một công cụ quan trọng để xác lập mối liên hệ giữa chất lượng sản phẩm với điều kiện tự nhiên đặc thù của vùng sản xuất. TS. Lương Đức Toàn, Trưởng Bộ môn Sử dụng đất, Viện Thổ nhưỡng Nông hóa cho biết, những sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý thường có khả năng khẳng định rõ hơn nguồn gốc xuất xứ và những đặc tính riêng biệt được hình thành từ điều kiện đất đai, khí hậu, nguồn nước cùng kinh nghiệm canh tác của cộng đồng địa phương.

Theo ông, giá trị lớn nhất của chỉ dẫn địa lý không chỉ nằm ở việc được cấp một văn bằng bảo hộ mà ở khả năng nâng tầm giá trị vùng sản xuất. Khi một sản phẩm được công nhận chỉ dẫn địa lý, đồng nghĩa với việc danh tiếng của vùng đất tạo nên sản phẩm đó cũng được khẳng định. Điều này lý giải vì sao khi nhắc đến nước mắm Phú Quốc, người tiêu dùng nhớ ngay đến vùng biển đảo Kiên Giang; khi nói đến thanh long Bình Thuận, người ta nghĩ đến những vùng đất khô hạn ven biển Nam Trung Bộ; còn khi nhắc tới cà phê Buôn Ma Thuột là nhắc tới vùng đất đỏ bazan màu mỡ của Tây Nguyên. Thực tế cho thấy, trong nhiều trường hợp, giá trị của địa danh thậm chí còn trở thành yếu tố quyết định sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.

Theo các chuyên gia, một trong những lợi ích quan trọng nhất mà chỉ dẫn địa lý mang lại là tạo áp lực tích cực để địa phương tổ chức lại sản xuất theo hướng bài bản hơn.

Để được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, sản phẩm phải đáp ứng hàng loạt yêu cầu về nguồn gốc, vùng địa lý, chất lượng và đặc tính riêng biệt. Quá trình xây dựng hồ sơ không chỉ là công việc mang tính thủ tục mà đòi hỏi sự tham gia của các nhà khoa học, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân. Việc xác định vùng nguyên liệu, xây dựng quy trình sản xuất, thiết lập hệ thống kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc đã góp phần tạo nên những thay đổi căn bản trong cách thức sản xuất nông nghiệp tại nhiều địa phương.

Tại Bắc Giang, sau khi vải thiều Lục Ngạn được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, địa phương đã đẩy mạnh xây dựng mã số vùng trồng, tiêu chuẩn VietGAP và GlobalGAP, giúp sản phẩm từng bước thâm nhập các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hoa Kỳ và châu Âu. Ở Sơn La, chè Shan tuyết Mộc Châu được bảo hộ chỉ dẫn địa lý đã góp phần thúc đẩy phát triển vùng nguyên liệu chất lượng cao, nâng cao thu nhập cho người dân vùng cao. Tương tự, nước mắm Phú Quốc sau khi được Liên minh châu Âu bảo hộ chỉ dẫn địa lý đã trở thành một trong những sản phẩm tiêu biểu của Việt Nam trên thị trường quốc tế, góp phần bảo vệ thương hiệu trước tình trạng sử dụng tên gọi không đúng xuất xứ. Những câu chuyện đó cho thấy chỉ dẫn địa lý không đơn thuần là một "chiếc tem" dán lên sản phẩm mà thực sự là công cụ thúc đẩy tái cơ cấu ngành hàng.

Quảng Trị và hành trình đánh thức giá trị tài nguyên bản địa

Nằm ở khu vực Bắc Trung Bộ, Quảng Trị sở hữu nhiều tiểu vùng sinh thái khác nhau từ miền núi, trung du, gò đồi đến vùng cát ven biển. Sự đa dạng về điều kiện tự nhiên đã tạo nên nhiều sản phẩm nông nghiệp mang những đặc tính riêng khó có thể sao chép ở nơi khác. Đến nay, Quảng Trị đã có ba sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý gồm hồ tiêu Quảng Trị, chè vằng Quảng Trị và cà phê Khe Sanh.

Trong đó, cà phê Khe Sanh được nhiều chuyên gia đánh giá là một trong những ví dụ tiêu biểu về mối liên hệ giữa sản phẩm và điều kiện tự nhiên. Vùng Khe Sanh nằm ở độ cao từ 400 - 600 mét so với mực nước biển, có khí hậu mát mẻ quanh năm, nền nhiệt ổn định cùng lớp đất đỏ bazan giàu dinh dưỡng. Chính những điều kiện này đã tạo nên hương vị riêng biệt cho hạt cà phê nơi đây với vị đậm, hậu ngọt và hương thơm đặc trưng. Gắn bó với cây cà phê hơn 20 năm, ông Trần Thiên, Chủ nhiệm Hợp tác xã Cà phê Khe Sanh cho biết, việc cà phê Khe Sanh được bảo hộ chỉ dẫn địa lý không chỉ giúp nâng cao danh tiếng sản phẩm mà còn tạo động lực để người dân thay đổi phương thức sản xuất.

“Trước đây bà con chủ yếu bán cà phê nhân thô nên giá trị chưa cao. Những năm gần đây, nhờ xây dựng thương hiệu gắn với chỉ dẫn địa lý, nhiều hộ đã chú trọng hơn đến quy trình canh tác, thu hái và chế biến. Các doanh nghiệp cũng quan tâm hơn đến sản phẩm cà phê Khe Sanh, giúp đầu ra ổn định hơn”, ông Thiên chia sẻ.

Theo ông Thiên, điều quan trọng nhất mà chỉ dẫn địa lý mang lại là tạo được niềm tin cho khách hàng. Khi người tiêu dùng biết rõ nguồn gốc xuất xứ và đặc tính riêng của sản phẩm, giá trị hạt cà phê cũng được nâng lên. 

Tại vùng nguyên liệu chè vằng ở phía Nam Quảng Trị, bà Nguyễn Thị Hạnh, đại diện một cơ sở chế biến chè vằng lâu năm cho rằng, chỉ dẫn địa lý đã góp phần giúp sản phẩm địa phương khẳng định được vị thế trên thị trường. “Trước đây nhiều sản phẩm chè vằng trên thị trường sử dụng tên Quảng Trị nhưng không rõ nguồn gốc. Từ khi có chỉ dẫn địa lý, việc nhận diện sản phẩm thuận lợi hơn, người tiêu dùng cũng tin tưởng hơn đối với sản phẩm được sản xuất trong vùng bảo hộ”, bà Hạnh nói.

Theo bà Hạnh, cùng với bảo hộ chỉ dẫn địa lý, việc đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc và ứng dụng công nghệ số sẽ là hướng đi quan trọng để mở rộng thị trường trong thời gian tới.

Tương tự, hồ tiêu Quảng Trị cũng mang những đặc điểm khác biệt nhờ điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu vùng gò đồi. Nhiều năm qua, hồ tiêu không chỉ là cây trồng chủ lực mà còn là một phần bản sắc nông nghiệp của địa phương. Đối với chè vằng Quảng Trị, việc được bảo hộ chỉ dẫn địa lý đã giúp sản phẩm từng bước xây dựng được vị thế trên thị trường, mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm chế biến sâu và đa dạng hóa thị trường tiêu thụ. Theo TS. Lương Đức Toàn, giá trị mà chỉ dẫn địa lý mang lại cho Quảng Trị không chỉ nằm ở việc nâng cao nhận diện thương hiệu sản phẩm mà còn thúc đẩy địa phương quan tâm hơn đến quy hoạch vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và phát triển chuỗi giá trị. Quan trọng hơn, đây là cơ sở để chuyển hóa những lợi thế về đất đai, khí hậu và sinh thái thành giá trị kinh tế cụ thể.

Cơ hội từ kinh tế nông thôn và du lịch trải nghiệm

Một xu hướng đang ngày càng rõ nét là việc kết hợp sản phẩm chỉ dẫn địa lý với phát triển du lịch. Tại nhiều địa phương trên thế giới, các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý đã trở thành trung tâm của những tour du lịch trải nghiệm, giúp du khách hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa và quy trình sản xuất.

Tại Việt Nam, xu hướng này cũng đang hình thành. Du khách đến Phú Quốc không chỉ mua nước mắm mà còn tham quan nhà thùng truyền thống. Tại Buôn Ma Thuột, những trải nghiệm về văn hóa cà phê đang thu hút ngày càng nhiều du khách. Ở Bắc Giang, mùa vải thiều đã trở thành sản phẩm du lịch nông nghiệp hấp dẫn. Đối với Quảng Trị, tiềm năng này còn rất lớn. Một hành trình trải nghiệm cà phê Khe Sanh có thể kết hợp với du lịch lịch sử trên tuyến đường 9, tham quan các đồi cà phê, tìm hiểu văn hóa của đồng bào Vân Kiều và thưởng thức các sản phẩm chế biến từ cà phê địa phương.

Tương tự, hồ tiêu hay chè vằng cũng hoàn toàn có thể trở thành những điểm nhấn trong các chương trình du lịch nông nghiệp, du lịch cộng đồng và chương trình OCOP. Khi đó, giá trị tạo ra không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn lan tỏa sang các lĩnh vực dịch vụ, thương mại và văn hóa. Ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị cho biết, địa phương xác định chỉ dẫn địa lý là một trong những công cụ quan trọng để nâng cao giá trị nông sản và phát triển kinh tế nông thôn.

Theo ông Tuấn, bên cạnh việc bảo hộ các sản phẩm hiện có, Quảng Trị đang tiếp tục rà soát các sản phẩm đặc trưng khác để xây dựng thương hiệu gắn với lợi thế sinh thái, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và xúc tiến thương mại.

Chuyển đổi số mở ra không gian mới cho chỉ dẫn địa lý

Trong thời đại số, việc bảo hộ chỉ dẫn địa lý thôi là chưa đủ. Một trong những thách thức lớn hiện nay là làm thế nào để quản lý hiệu quả vùng sản xuất, kiểm soát chất lượng và bảo vệ uy tín sản phẩm trên thị trường. Theo TS. Lương Đức Toàn, chuyển đổi số đang mở ra những cơ hội rất lớn cho lĩnh vực này. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số về đất đai, vùng nguyên liệu và chất lượng sản phẩm sẽ giúp các địa phương quản lý tốt hơn tài nguyên sản xuất. Công nghệ GIS, viễn thám, cảm biến môi trường và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ theo dõi biến động đất đai, đánh giá sức khỏe đất, dự báo hạn hán hoặc các nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Đặc biệt, khi kết hợp chỉ dẫn địa lý với mã số vùng trồng, hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử và các nền tảng dữ liệu số, người tiêu dùng có thể dễ dàng kiểm tra nguồn gốc sản phẩm chỉ bằng một thao tác quét mã. Điều này không chỉ nâng cao niềm tin của thị trường mà còn tạo lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh yêu cầu về minh bạch thông tin ngày càng khắt khe. Theo bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị, chỉ dẫn địa lý không chỉ là công cụ bảo hộ tài sản trí tuệ mà còn là giải pháp quan trọng để nâng cao giá trị nông sản và phát huy lợi thế tài nguyên bản địa.

"Thực tiễn tại Quảng Trị cho thấy, các sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý như hồ tiêu Quảng Trị, chè vằng Quảng Trị hay cà phê Khe Sanh đã góp phần nâng cao nhận diện thương hiệu, tạo niềm tin cho người tiêu dùng và mở ra nhiều cơ hội tiếp cận thị trường. Đây cũng là động lực để địa phương từng bước tổ chức lại sản xuất theo hướng chuyên nghiệp, gắn với truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và phát triển chuỗi giá trị", bà Phương cho biết.

Theo bà Phương, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc ứng dụng công nghệ vào quản lý vùng nguyên liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu sản xuất, truy xuất nguồn gốc và quảng bá sản phẩm đang trở thành yêu cầu tất yếu để nâng cao hiệu quả khai thác chỉ dẫn địa lý.

"Tỉnh Quảng Trị đang tiếp tục phối hợp với các cơ quan chuyên môn, nhà khoa học, doanh nghiệp và hợp tác xã để hoàn thiện hệ thống quản lý, phát huy hiệu quả các chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ, đồng thời nghiên cứu xây dựng thương hiệu cho nhiều sản phẩm đặc trưng khác của địa phương. Mục tiêu không chỉ là bảo vệ danh tiếng sản phẩm mà còn tạo thêm sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân và góp phần phát triển kinh tế nông thôn bền vững", bà Phương nhấn mạnh.

Từ những đồi cà phê phủ sương ở Khe Sanh, những vùng hồ tiêu đỏ bazan đến những cánh chè vằng trải dài trên miền đất gió Lào cát trắng, hành trình xây dựng và phát huy giá trị chỉ dẫn địa lý tại Quảng Trị đang cho thấy một hướng đi rõ nét: biến những lợi thế của đất đai, khí hậu và tri thức bản địa thành giá trị kinh tế. Khi khoa học công nghệ, chuyển đổi số và sự liên kết giữa các chủ thể cùng tham gia vào chuỗi giá trị, chỉ dẫn địa lý không chỉ là "tấm giấy khai sinh" cho sản phẩm mà đang trở thành động lực quan trọng để nông nghiệp địa phương phát triển theo hướng xanh, bền vững và giàu bản sắc.

Là doanh nghiệp tham gia thu mua và chế biến hồ tiêu xuất khẩu, ông Lê Văn Minh, Giám đốc một doanh nghiệp nông sản tại Quảng Trị nhận định, chỉ dẫn địa lý đang trở thành lợi thế quan trọng trong cạnh tranh thị trường.

“Các đối tác ngày càng quan tâm đến câu chuyện nguồn gốc sản phẩm. Khi hồ tiêu Quảng Trị được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, doanh nghiệp có thêm cơ sở để chứng minh chất lượng và tính khác biệt của sản phẩm. Đây là yếu tố rất quan trọng khi tiếp cận các thị trường cao cấp”, ông Minh cho biết.

Tuy nhiên, theo ông Minh, để phát huy hiệu quả lâu dài, cần tăng cường kiểm soát chất lượng đồng đều trong toàn vùng sản xuất và đẩy mạnh quảng bá thương hiệu. Từ bảo hộ đến phát triển bền vững Hiện nay, Việt Nam đã có hàng trăm sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Tuy nhiên, không phải địa phương nào cũng khai thác hiệu quả giá trị mà công cụ này mang lại. Thực tế cho thấy, nhiều nơi sau khi được cấp giấy chứng nhận vẫn gặp khó khăn trong quản lý, quảng bá và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Có trường hợp chỉ dẫn địa lý gần như "ngủ quên" sau khi được bảo hộ.

Theo các chuyên gia, giá trị của chỉ dẫn địa lý không nằm ở tấm giấy chứng nhận mà nằm ở khả năng duy trì chất lượng, bảo vệ danh tiếng và phát triển thị trường. Điều đó đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân. Khi được quản lý đúng hướng, chỉ dẫn địa lý sẽ trở thành công cụ hữu hiệu để nâng cao giá trị nông sản, bảo tồn tri thức bản địa, phát triển kinh tế nông thôn và xây dựng thương hiệu quốc gia cho nông sản Việt Nam. Trong bối cảnh nông nghiệp đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi sang mô hình xanh, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu, chỉ dẫn địa lý không còn đơn thuần là câu chuyện bảo hộ sở hữu trí tuệ. Đó đang trở thành một chiến lược phát triển dựa trên tài nguyên bản địa, nơi mỗi sản phẩm mang theo câu chuyện của đất, của người và của cả một vùng quê đang tìm đường đi lên bằng chính những giá trị riêng có của mình.