Cồn Cỏ cần phát triển các sản phẩm du lịch “độc bản”, tạo giá trị khác biệt

Phóng viên (PV): Thưa ông, hiện nay Đặc khu Cồn Cỏ đang tập trung hỗ trợ người dân chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng phát triển các ngành nghề phù hợp với điều kiện tự nhiên của đảo, trong đó du lịch cộng đồng và du lịch sinh thái được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, hướng tới phát triển bền vững. Ông đánh giá như thế nào về tiềm năng và cơ hội của Cồn Cỏ khi đưa du lịch trở thành lĩnh vực trọng tâm trong chiến lược phát triển thời gian tới?

Ông Hồ Văn Hoan: Đặc khu Cồn Cỏ nằm ở cửa ngõ phía Nam của Vịnh Bắc Bộ, là địa bàn có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về quốc phòng – an ninh và sở hữu tiềm năng lớn để phát triển du lịch biển đảo. Trong bối cảnh thực hiện chiến lược kinh tế biển xanh theo tinh thần Nghị quyết số 36-NQ/TW, việc định hướng khai thác tiềm năng du lịch Cồn Cỏ đòi hỏi sự cân bằng khắt khe giữa phát triển kinh tế, bảo vệ chủ quyền và bảo tồn hệ sinh thái.

Phát triển du lịch biển đảo bền vững là việc khai thác các giá trị tài nguyên thiên nhiên, văn hóa, lịch sử tại khu vực biển đảo để phục vụ du lịch nhưng không làm suy giảm hay phá vỡ các hệ sinh thái này. Nguyên tắc cốt lõi là duy trì sự cân bằng giữa 3 trụ cột: Phát triển kinh tế, bảo tồn sinh thái và đảm bảo công bằng xã hội (sinh kế cho cộng đồng). Đối với các đảo nhỏ như Cồn Cỏ, sự mong manh của hệ sinh thái khép kín đòi hỏi mọi can thiệp từ hạ tầng đến dịch vụ phải được tính toán với độ chính xác cao.

Sức chứa du lịch là mức độ khai thác tối đa mà điểm đến có thể tiếp nhận du khách để không gây ra tác động tiêu cực đến môi trường và trải nghiệm của khách. Sức chứa sinh thái là giới hạn chịu đựng của tự nhiên (rạn san hô, thảm thực vật, nguồn nước ngọt). Sức chứa vật lý, khả năng đáp ứng của cơ sở hạ tầng, bao gồm: bến cảng, cơ sở lưu trú, hệ thống xử lý rác/nước thải). Sức chứa tâm lý/xã hội, mức độ đông đúc tối đa mà du khách và người dân bản địa có thể chấp nhận mà không cảm thấy ngột ngạt, quá tải.

Việc vượt quá sức chứa tại các hệ sinh thái biển đảo nhỏ sẽ dẫn đến khủng hoảng rác thải, cạn kiệt nguồn nước ngọt, suy giảm rạn san hô và làm mất đi giá trị cốt lõi của điểm đến.

PV: Theo ông, Cồn Cỏ cần những điều kiện nào để phát triển du lịch bền vững gắn với bảo tồn?

Ông Hồ Văn Hoan: Cồn Cỏ được thành lập đơn vị hành chính cấp huyện từ năm 2004 và định hướng phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh – quốc phòng từ rất sớm. Đến năm 2017, tuyến du lịch tham quan đảo Cồn Cỏ được chính thức công bố. Hoạt động du lịch trên đảo ngày càng phát triển; riêng trong giai đoạn từ năm 2020 đến nay, đảo đã đón 41.334 lượt khách, tăng 140,9% so với giai đoạn 2015-2020. Về cơ sở vật chất, hiện nay trên địa bàn đặc khu Cồn Cỏ có 14 cơ sở lưu trú (nhà khách, nhà nghỉ, homestay) với số lượng 98 phòng và 282 giường, có khả năng tiếp đón khoảng 270 khách/lượt. Về vận chuyển, hiện có 2 tàu dịch vụ trên biển, phục vụ tuyến Cửa Việt - đảo Cồn Cỏ, gồm: tàu ConCo Tourist có sức chở 80 khách và tàu Chín Nghĩa 2 có sức chở 156 khách.

Trong quá trình phát triển dịch vụ du lịch, đảo Cồn Cỏ đang đối mặt với các vấn đề về môi trường, sức chứa, chất lượng dịch vụ. Vấn đề từ sức chứa giới hạn: Với diện tích chỉ khoảng 2,3km², trong đó hơn 70% là diện tích rừng nguyên sinh thì việc kiểm soát sức chứa du khách là yếu tố sống còn. Vào mùa du lịch, tháng 4 đến tháng 7, đảo đứng trước nguy cơ quá tải cục bộ về hạ tầng lưu trú, điện, nước ngọt và rác thải.

Bên cạnh những cơ hội phát triển, Cồn Cỏ cũng đang đối mặt với nhiều áp lực đến từ cả yếu tố tự nhiên và hoạt động du lịch. Với đặc trưng thời tiết miền Trung khắc nghiệt, hòn đảo thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão, áp thấp nhiệt đới và gió mùa. Biến đổi khí hậu làm gia tăng tình trạng xói lở bờ biển, đe dọa các thảm thực vật đặc hữu, trong khi nguồn nước ngọt tự nhiên hạn chế trở thành rào cản lớn đối với khả năng mở rộng sức chứa du khách.

Ở chiều ngược lại, sự gia tăng nhanh của các hoạt động du lịch và vận tải đường thủy cũng tạo sức ép đáng kể lên môi trường biển. Rác thải nhựa, rác sinh hoạt phát sinh từ hoạt động dịch vụ, cùng các hoạt động lặn biển thiếu kiểm soát có nguy cơ làm tổn hại các rạn san hô, gây đục môi trường nước và suy giảm đa dạng sinh học, trong bối cảnh hệ sinh thái san hô tại Cồn Cỏ vốn rất nhạy cảm trước tác động của con người.

PV: Thưa ông,  nhấn mạnh yếu tố “độc bản” trong định hướng phát triển du lịch Cồn Cỏ. Vậy ông có thể chia sẻ rõ hơn về khái niệm này và cách Đặc khu Cồn Cỏ sẽ cụ thể hóa yếu tố “độc bản” trong quá trình phát triển du lịch thời gian tới? 

Ông Hồ Văn Hoan: Theo tôi, để phát huy giá trị “độc bản”, Cồn Cỏ không thể phát triển theo mô hình du lịch đại trà mà cần tập trung vào các sản phẩm đặc thù, có giá trị kinh tế cao và ít tác động đến môi trường.

Thứ nhất, phát triển du lịch sinh thái biển đảo gắn với bảo tồn: Cần tập trung khai thác hệ sinh thái rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng nguyên sinh. Xây dựng các sản phẩm như: lặn ngắm san hô, du lịch trải nghiệm thiên nhiên, trekking khám phá đảo. Phát triển thêm du lịch nghiên cứu khoa học và giáo dục môi trường.

Khi bàn về sức chứa du lịch tại Cồn Cỏ, chúng ta thường bị đóng khung trong con số 2,3 km² diện tích tự nhiên của đảo. Đây là không gian rất nhỏ dễ rơi vào tình trạng quá tải nếu lượng du khách tăng đột biến, đặc biệt trong mùa cao điểm. Tuy nhiên, nếu thay đổi lăng kính và nhìn rộng ra không gian mặt nước, chúng ta đang sở hữu một "không gian du lịch" khổng lồ: Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ với tổng diện tích lên tới 4.532 ha. Việc dịch chuyển và mở rộng không gian trải nghiệm từ bờ ra biển chính là "chìa khóa" để vừa giải quyết bài toán sức chứa vật lý trên đảo, vừa tạo ra các sản phẩm du lịch độc bản, mang lại doanh thu cao.

Thứ hai, phát triển du lịch lịch sử - cách mạng: Chuyển từ hình thức bảo tồn tĩnh sang bảo tồn sống động và giáo dục đối với hệ thống di tích chiến tranh. Việc ứng dụng công nghệ 3D, thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) sẽ giúp tái hiện sinh động một số hoạt động sự kiện lịch sử, công sự chiến đấu, đời sống quân dân Cồn Cỏ trong chiến tranh.

Thứ ba, phát triển du lịch trải nghiệm đời sống ngư dân biển đảo, du lịch cộng đồng: Tổ chức các hoạt động trải nghiệm như câu cá, đánh bắt hải sản cùng ngư dân, chế biến và thưởng thức tại chỗ. Hình thành sản phẩm du lịch cộng đồng quy mô nhỏ, có kiểm soát.

Thứ tư, phát triển sản phẩm nghỉ dưỡng sinh thái cao cấp quy mô phù hợp: Lấy du lịch nghỉ dưỡng cao cấp làm trụ cột phát triển dựa trên bãi biển hoang sơ và môi trường trong lành. Cần chú trọng công tác kêu gọi các nhà đầu tư triển khai các mô hình lưu trú sinh thái, thân thiện môi trường, đồng thời hạn chế phát triển đại trà, ưu tiên chất lượng cao, mật độ thấp.

Thứ năm, liên kết tuyến, điểm du lịch: Kết nối Cồn Cỏ với tuyến du lịch biển Cửa Việt – Cửa Tùng – đảo Cồn Cỏ. Điều này giúp hình thành chuỗi sản phẩm du lịch biển đảo đặc trưng của tỉnh. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu thêm tuyến du lịch Nhật Lệ - Cồn Cỏ.

PV: Thưa ông, trong thời gian tới, ngành du lịch tỉnh Quảng Trị sẽ có những chiến lược cụ thể nào nhằm phát triển du lịch biển đảo theo hướng bền vững, hạn chế tác động tiêu cực và tránh làm phá vỡ cảnh quan môi trường tự nhiên?

Ông Hồ Văn Hoan: Để hiện thực hóa các định hướng trên, tránh phá vỡ cảnh quan môi trường, đặc khu Cồn Cỏ cần tập trung vào 3 nhóm giải pháp cốt lõi.

Về giải pháp quản lý sức chứa du khách và tổ chức không gian du lịch, trước hết cần thực hiện phân vùng chức năng rõ ràng trên đảo, bao gồm khu bảo tồn nghiêm ngặt, khu tham quan có kiểm soát và khu vực hạn chế khai thác. Việc thiết kế các tuyến tham quan hợp lý sẽ góp phần phân tán áp lực du khách, giảm tác động lên những khu vực sinh thái nhạy cảm.

Bên cạnh đó, việc điều tiết luồng khách đóng vai trò quan trọng. Ngành du lịch cần phối hợp với các doanh nghiệp lữ hành để phân bổ lượng khách theo ngày, theo tháng, tránh tình trạng tập trung đông vào cùng một thời điểm trong mùa cao điểm. Định hướng lâu dài là hướng tới nhóm khách có khả năng chi trả cao, nâng cao chất lượng dịch vụ thay vì gia tăng số lượng, qua đó hạn chế các tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên.

Song song với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý du lịch. Việc xây dựng cơ chế đặt chỗ trước, đăng ký và cấp phép du khách trước khi ra đảo, cùng hệ thống đặt vé và đặt phòng trực tuyến sẽ giúp kiểm soát lượng khách theo mùa, hạn chế nguy cơ quá tải hạ tầng.

Ngoài ra, hoạt động vận tải biển cũng cần được quản lý chặt chẽ thông qua kiểm soát số chuyến tàu và lượng khách mỗi chuyến, đặc biệt khi nghiên cứu mở thêm các tuyến mới như Nhật Lệ – Cồn Cỏ. Đồng thời, các cơ sở lưu trú phải được quản lý theo tiêu chuẩn phục vụ du lịch, tránh tình trạng phát triển tự phát làm gia tăng áp lực lên môi trường và hạ tầng đảo.

Về giải pháp bảo vệ môi trường: Phát triển du lịch bền vững đòi hỏi môi trường phải được bảo vệ nguyên tắc xuyên suốt. Mục tiêu là xây dựng Cồn Cỏ trở thành “Đảo du lịch xanh”.

Trước hết công tác quản lý rác thải phải được quản lý chặt chẽ, áp dụng mô hình “mang ra – mang vào”, hạn chế tối đa rác thải nhựa dùng một lần. Cần có quy định nghiêm về việc thu gom và vận chuyển rác từ đảo về đất liền.

Cùng với đó là bảo vệ hệ sinh thái biển và rừng nguyên sinh, đặc biệt là rạn san hô, thông qua việc quy định rõ khu vực lặn, cấm khai thác trái phép và kiểm soát chặt hoạt động neo đậu tàu thuyền. Nghiêm cấm các hành vi gây tổn hại san hô và sinh vật biển.

Ngoài ra, đầu tư hạ tầng tại Cồn Cỏ cần tuân thủ nguyên tắc phát triển xanh và thông minh. Ưu tiên sử dụng vật liệu địa phương thân thiện với môi trường, hạn chế bê tông hóa, tích hợp các công nghệ năng lượng tái tạo như điện mặt trời, gió. Hệ thống cấp thoát nước, xử lý rác thải cần được nâng cấp để tránh gây ô nhiễm cho hệ sinh thái biển.

Về giải pháp nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch, Đặc khu Cồn Cỏ xác định nâng cao chất lượng dịch vụ là yếu tố then chốt trong phát triển du lịch bền vững, lấy sự hài lòng của du khách làm thước đo. Địa phương tập trung thu hút nhà đầu tư có năng lực để phát triển cơ sở lưu trú và dịch vụ nghỉ dưỡng đạt chuẩn; đồng thời đa dạng hóa sản phẩm du lịch gắn với nghiên cứu đặc sản bản địa và tài nguyên sinh thái như sản xuất trà thảo dược giảo cổ lam, bảo tồn loài hàu răng cưa khổng lồ, để đa dạng hóa các sản phẩm phục vụ du lịch.

Song song đó, công tác đào tạo nguồn nhân lực tại chỗ được chú trọng nhằm nâng cao tính chuyên nghiệp, thân thiện trong phục vụ. Đặc khu Cồn Cỏ cần chuẩn hóa và minh bạch hóa dịch vụ, bao gồm niêm yết giá, đảm bảo chất lượng lưu trú, ăn uống và vận chuyển. Đẩy mạnh quảng bá, xúc tiến trên các nền tảng số để thu hút khách gắn với thương hiệu du lịch Cồn Cỏ theo hướng “đảo xanh – nguyên sơ – trải nghiệm khác biệt.

Phát triển du lịch tại Cồn Cỏ cần một cách tiếp cận thận trọng và có tầm nhìn dài hạn. Thay vì chạy theo số lượng, Cồn Cỏ nên lựa chọn mô hình phát triển du lịch sinh thái chất lượng cao, quy mô nhỏ, bền vững và có kiểm soát. Sự thành công của du lịch Cồn Cỏ không chỉ được đo bằng số lượng du khách, mà còn ở việc giữ gìn được hệ sinh thái, bản sắc và giá trị lâu dài cho các thế hệ tương lai, nơi con người, thiên nhiên và ký ức lịch sử cùng tồn tại và phát triển hài hòa trong một hệ sinh thái bền vững, đưa Cồn Cỏ vươn mình trở thành điểm sáng của du lịch biển đảo miền Trung.

Trân Trọng cám ơn ông!

"Đặc khu Cồn Cỏ có diện tích đất liền tự nhiên là 229,74 ha, nhỏ hơn so với các đảo trong khu vực. Đảo cách cảng Cửa Việt khoảng 17 hải lý, nằm ở tọa độ 17°10' vĩ Bắc và 107°21' kinh Đông. Cồn Cỏ là điểm để phân định đường cơ sở (điểm A11), nên đảo có ý nghĩa chiến lược trọng yếu trong mối quan hệ kinh tế-lãnh thổ và quốc phòng, an ninh không chỉ đối với tỉnh Quảng Trị, khu vực Bắc Trung bộ mà còn cả phạm vi quốc gia. Đảo sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới 3 tầng vẫn còn nguyên vẹn. Khu Bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ có tổng diện tích 4.532 ha,  ghi nhận khoảng 224 loài cá biển và trên 100 loài san hô. Rạn san hô ở Cồn Cỏ được đánh giá là đang trong tình trạng rất tốt, độ phủ cao và còn tương đối nguyên vẹn chỉ sau Phú Quốc, Côn Đảo và Hòn Mun"