Giữa vùng đất giàu truyền thống văn hóa của thành phố Huế, nghề chưng cất dầu tràm ở xã Lộc Thủy (nay thuộc xã Chân Mây – Lăng Cô) đã tồn tại suốt hàng trăm năm. Không chỉ đơn thuần là một nghề mưu sinh, dầu tràm nơi đây còn là ký ức văn hóa, là tinh hoa từ thiên nhiên và bàn tay lao động cần mẫn của người dân địa phương. Trải qua bao biến thiên của thời gian, nghề chưng cất dầu tràm Lộc Thủy vẫn được gìn giữ và tiếp nối. Đặc biệt, trong những năm gần đây, sự ra đời của Hợp tác xã sản xuất, chế biến và dịch vụ dầu tràm Lộc Thủy đã góp phần khôi phục, phát triển nghề truyền thống theo hướng bài bản và bền vững hơn.
Nhắc đến Lộc Thủy, nhiều người nghĩ ngay đến làng nghề tinh dầu tràm Nước Ngọt, nơi được xem là cái nôi của nghề chưng cất dầu tràm xứ Huế. Không ai nhớ được nghề làm tinh dầu tràm có từ bao giờ, nhưng theo các bậc cao niên trong làng, nghề này đã xuất hiện từ hơn 300 năm trước. Dầu tràm nơi đây từng được xem là sản vật quý dâng lên các vị vua triều Nguyễn.
Chị Mai Thị Thùy Vân, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) sản xuất, chế biến và dịch vụ dầu tràm Lộc Thủy cho biết, cây tràm gió mọc tự nhiên trên những vùng đất đồi cát, nơi có khí hậu khắc nghiệt nhưng lại hội tụ những điều kiện thổ nhưỡng đặc biệt. Chính môi trường này đã tạo nên loại tinh dầu có mùi thơm dịu, cay nồng đặc trưng và chứa nhiều dược tính quý. Từ xa xưa, người dân địa phương đã biết khai thác lá và cành tràm để chưng cất tinh dầu, sử dụng trong chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là phòng và trị cảm lạnh, giữ ấm cơ thể, xua đuổi côn trùng.
Qua nhiều thế hệ, nghề chưng cất dầu tràm không chỉ là nguồn sinh kế mà còn trở thành nét văn hóa đặc trưng của vùng đất này. Những lò nấu dầu tràm đỏ lửa suốt ngày đêm, những bó lá tràm được thu hái từ rừng mang về, mùi thơm lan tỏa khắp xóm làng… tất cả đã tạo nên một bức tranh làng nghề đậm đà bản sắc.
Năm 2014, nghề tinh dầu tràm tại Lộc Thủy đã được công nhận là nghề truyền thống của tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là thành phố Huế). Với những người con Lộc Thủy, đây là dấu mốc quan trọng khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa của làng nghề và mở ra cơ hội để sản phẩm dầu tràm địa phương phát triển mạnh mẽ hơn.
Dù có bề dày lịch sử, nhưng trong một thời gian dài, nghề làm dầu tràm Lộc Thủy vẫn chủ yếu phát triển theo hình thức nhỏ lẻ, tự phát. Các hộ dân chưng cất dầu bằng phương pháp thủ công, sản xuất theo kinh nghiệm truyền đời, thiếu sự liên kết và chưa xây dựng được thương hiệu chung. Chính vì vậy, sản phẩm dầu tràm dù chất lượng tốt nhưng khó cạnh tranh trên thị trường. Tình trạng tinh dầu giả, kém chất lượng xuất hiện tràn lan càng khiến người tiêu dùng khó phân biệt thật – giả, ảnh hưởng không nhỏ đến uy tín của sản phẩm truyền thống…
Chị Vân cho biết, trước thực tế đó, sự ra đời của HTX sản xuất, chế biến, dịch vụ dầu tràm Lộc Thủy được xem là bước ngoặt quan trọng đối với làng nghề. HTX được thành lập với mục tiêu tập hợp người dân, xây dựng quy trình sản xuất bài bản, theo chuỗi, đồng thời bảo tồn và phát triển nghề truyền thống theo hướng bền vững. Ngoài việc được lưu giữ, phát triển nghề truyền thống, HTX còn tạo việc làm và thu nhập cho gần 70 xã viên với mức lương bình quân từ 7-10 triệu đồng/người/tháng.
Đặc biệt, khi tham gia HTX, các hộ dân không còn sản xuất riêng lẻ mà được liên kết trong một chuỗi giá trị. Trong đó, HTX đóng vai trò hướng dẫn kỹ thuật, thu mua nguyên liệu, hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm và xây dựng thương hiệu chung cho dầu tràm Lộc Thủy. Sự liên kết này đã tạo nên sức mạnh tập thể, giúp nghề truyền thống từng bước phát triển ổn định hơn.
Một trong những yếu tố quan trọng để nâng cao giá trị dầu tràm chính là nguồn nguyên liệu. Trước đây, người dân chủ yếu khai thác cây tràm mọc tự nhiên, nguồn nguyên liệu không ổn định và có nguy cơ suy giảm. Để khắc phục tình trạng này, HTX đã chủ động phục hồi và phát triển vùng nguyên liệu tràm tại địa phương. Đến nay, vùng trồng tràm đã đạt gần 120 ha, trong đó khoảng 70% là tràm gió bản địa và 30% là tràm Năm Gân.
Việc xây dựng vùng nguyên liệu tập trung không chỉ giúp đảm bảo nguồn cung ổn định cho sản xuất mà còn góp phần bảo tồn giống cây tràm bản địa quý giá. Đồng thời, người dân cũng có thêm sinh kế từ việc trồng và chăm sóc cây tràm.
Nhiều diện tích đất hoang hóa trước đây đã được chuyển đổi sang trồng tràm, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho các hộ gia đình. Bình quân mỗi lao động tham gia sản xuất có thu nhập từ 5 – 7 triệu đồng/tháng, nhiều hộ đạt 9 – 10 triệu đồng/tháng. Nhờ vậy, nghề dầu tràm không chỉ được giữ gìn mà còn trở thành động lực phát triển kinh tế cho người dân địa phương.
Cùng với việc xây dựng vùng nguyên liệu, HTX dầu tràm Lộc Thủy luôn chú trọng chuẩn hóa quy trình sản xuất. Nếu như trước đây, các hộ dân sử dụng nồi nấu thủ công bằng kim loại đơn giản thì nay HTX đã đầu tư hệ thống nồi chưng cất bằng inox an toàn, đảm bảo vệ sinh. Quy trình sản xuất được kiểm soát chặt chẽ từ khâu thu hái nguyên liệu, phơi, sấy, chưng cất cho đến bảo quản tinh dầu. Nhiệt độ và thời gian nấu được điều chỉnh phù hợp để giữ trọn hương thơm và dược tính của tinh dầu tràm.
Theo chị Vân, việc chuẩn hóa quy trình không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn tạo sự đồng đều giữa các mẻ dầu, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Nhờ những nỗ lực này, năm 2024, sản phẩm dầu tràm Lộc Thủy đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao. Đây là nền tảng quan trọng giúp sản phẩm từng bước khẳng định vị thế trên thị trường trong nước.
Không dừng lại ở tinh dầu tràm truyền thống, để đa dạng hóa cũng như nâng cao giá trị kinh tế, HTX còn phát triển nhiều sản phẩm khác từ cây tràm. Từ nguồn nguyên liệu sẵn có, HTX đã nghiên cứu và sản xuất thêm các sản phẩm như cao dầu tràm, nhang dược liệu, dầu tràm thảo mộc và phân bón hữu cơ từ bã tràm sau chưng cất... Việc tận dụng tối đa giá trị của cây tràm giúp giảm lãng phí tài nguyên, hạn chế gây ô nhiễm môi trường và tăng thu nhập cho người sản xuất.
Các sản phẩm mới của HTX không chỉ phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe mà còn phù hợp với xu hướng tiêu dùng xanh, an toàn và thân thiện với môi trường. Sự đa dạng này cũng giúp HTX mở rộng thị trường, tiếp cận nhiều nhóm khách hàng khác nhau.
Ngoài sản xuất, HTX dầu tràm Lộc Thủy còn hướng tới phát triển du lịch trải nghiệm làng nghề. Với vùng nguyên liệu rộng lớn và quy trình sản xuất truyền thống đặc sắc, nơi đây có nhiều tiềm năng để trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách.
Ngày nay, khi đến Lộc Thủy, du khách có thể tham quan rừng tràm, tìm hiểu quá trình thu hái nguyên liệu và trực tiếp chứng kiến các công đoạn chưng cất tinh dầu. Không ít người tỏ ra thích thú khi được tận tay trải nghiệm các hoạt động như làm nhang tràm, nấu cao dầu tràm hay thử các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ tinh dầu… Những trải nghiệm này không chỉ giúp du khách hiểu hơn về nghề truyền thống mà còn góp phần quảng bá sản phẩm dầu tràm Lộc Thủy đến với nhiều người, chị Vân hồ hởi chia sẻ.
Sự kết hợp giữa làng nghề và du lịch được kỳ vọng sẽ tạo thêm nguồn thu cho người dân, đồng thời góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa lâu đời của địa phương.
Hiện nay, thị trường tinh dầu còn tồn tại nhiều sản phẩm kém chất lượng, việc xây dựng thương hiệu uy tín là yêu cầu cấp thiết. HTX dầu tràm Lộc Thủy ra đời đã góp phần quan trọng vào việc bảo vệ giá trị thật của tinh dầu tràm địa phương. Thông qua việc kiểm soát chất lượng, xây dựng nhãn hiệu và quảng bá sản phẩm, HTX giúp người tiêu dùng nhận diện rõ hơn nguồn gốc và chất lượng của dầu tràm Lộc Thủy.
Theo chị Vân, HTX cũng đang từng bước hướng tới việc mở rộng thị trường, đưa sản phẩm dầu tràm địa phương tiếp cận với nhiều khách hàng hơn. Đây là hướng đi quan trọng để nâng tầm giá trị sản phẩm truyền thống trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ.
Hơn ba thế kỷ trôi qua, nghề chưng cất dầu tràm ở Lộc Thủy vẫn bền bỉ tồn tại như một minh chứng cho sức sống của nghề truyền thống. Sự ra đời và phát triển của HTX dầu tràm Lộc Thủy, không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế của sản phẩm mà còn tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp tục gắn bó với nghề cha ông.
“Trong dòng chảy của hiện đại hóa, việc gìn giữ những giá trị truyền thống là điều không hề dễ dàng. Nhưng với cách làm bài bản, sự liên kết chặt chẽ và định hướng phát triển bền vững, dầu tràm Lộc Thủy đang từng bước khẳng định vị thế của mình. Từ những giọt tinh dầu tràm, người dân nơi đây đã và đang kể câu chuyện về sự kế thừa, đổi mới và khát vọng vươn lên của một làng nghề truyền thống. Dầu tràm Lộc Thủy hôm nay không chỉ là sản vật của thiên nhiên, mà còn là biểu tượng của sự gìn giữ nét xưa và nâng tầm giá trị trong thời đại mới”, chị Vân chia sẻ.
