Trong chuỗi giá trị sản xuất thủy sản, con giống được ví như “nền móng” quyết định năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế của cả vụ nuôi. Thực tiễn sản xuất cho thấy, nơi nào chủ động được nguồn giống chất lượng cao, sạch bệnh, thích ứng môi trường thì nơi đó sản xuất ổn định, ít rủi ro và gia tăng giá trị bền vững. Nhận thức rõ điều đó, Thành phố Hà Nội đang tập trung nhiều giải pháp đồng bộ nhằm đảm bảo con giống trong phát triển thủy sản, coi đây là khâu đột phá trong tái cơ cấu ngành theo hướng hiện đại, an toàn và hiệu quả.
Thành phố Hà Nội hiện có trên 23.900 ha diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản, phân bố tại nhiều xã ngoại thành như Ba Vì, Thiên Ứng, Mỹ Đức, Thanh Oai, Phú Xuyên, Tam Hưng… Bên cạnh hệ thống ao hồ, ruộng trũng, thành phố còn có các sông lớn như sông Hồng, sông Đà, sông Đuống… cung cấp nguồn nước dồi dào cho sản xuất.
Bà Hoàng Thị Nhiên, Phó Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi, Thủy sản và Thú y thành phố Hà Nội cho biết, trong điều kiện diện tích nuôi thủy sản ngày càng thu hẹp do quá trình đô thị hóa, việc nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị sản phẩm phụ thuộc chủ yếu vào hai yếu tố: tiến bộ kỹ thuật và chất lượng con giống. Con giống tốt giúp sinh trưởng nhanh, tỷ lệ sống cao, khả năng kháng bệnh tốt, rút ngắn thời gian nuôi và giảm chi phí thức ăn. Ngược lại, giống kém chất lượng không chỉ làm giảm hiệu quả kinh tế mà còn tiềm ẩn nguy cơ phát tán dịch bệnh.
Thực tế cho thấy, nhu cầu giống thủy sản của Thành phố tiếp tục tăng cùng với việc chuyển đổi các vùng trồng lúa kém hiệu quả sang nuôi tập trung và chuyển dịch cơ cấu sang các đối tượng có giá trị cao như cá rô phi đơn tính, cá chép, cá lăng, trắm đen, tôm càng xanh... Vì vậy, đảm bảo nguồn giống chủ động, chất lượng cao, có truy xuất nguồn gốc rõ ràng là yêu cầu cấp thiết.
Hiện nay, Hà Nội có khoảng 9 cơ sở sản xuất, ương dưỡng giống thủy sản được cấp phép, với sản lượng khoảng 1,443 tỷ con/năm, cơ bản đáp ứng nhu cầu giống cho các vùng nuôi trong địa bàn và một phần cung ứng ra tỉnh ngoài. Các đối tượng sản xuất chủ yếu là cá truyền thống (trắm, chép, trôi, mè) và cá rô phi đơn tính; một số cơ sở ương dưỡng các loài đặc sản như cá lăng, cá nheo. Trong đó, cá bột, cá hương chiếm 41,5%; cá giống chiếm 58% (chủ yếu là giống cá chép), cá trắm chiếm 43,5% tổng sản lượng…
Thời gian qua, công tác quản lý con giống được các cơ quan chức năng Thành phố tăng cường thông qua kiểm tra điều kiện cơ sở vật chất, cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất, ương dưỡng; kiểm dịch trước khi lưu thông; giám sát dịch bệnh tại cơ sở sản xuất và vận chuyển. Các lớp tập huấn, chuyển giao kỹ thuật về chọn giống, phòng bệnh, bảo quản và vận chuyển giống được tổ chức thường xuyên.
Tuy nhiên, theo bà Nhiên, bên cạnh kết quả đạt được, Hà Nội vẫn còn những tồn tại như: Một số cơ sở sản xuất giống nhỏ lẻ chưa được kiểm soát chặt chẽ, chất lượng giống chưa đồng đều; nguồn lực quản lý còn hạn chế. Vẫn còn tình trạng nhập giống không qua kiểm dịch tiềm ẩn nguy cơ dịch bệnh và xâm hại hệ sinh thái. Nhiều đối tượng như ốc, ếch, ba ba chưa có tiêu chuẩn, quy chuẩn cụ thể nên công tác quản lý gặp khó khăn. Các cơ sở sản xuất giống chủ yếu với quy mô hộ gia đình, nhỏ lẻ, chưa có sự tham gia của các doanh nghiệp lớn. Nguồn cung cấp đàn cá bố mẹ hậu bị có chất lượng cao còn thiếu. Đối tượng giống sản xuất chủ lực hiện nay là cá chép, trắm cỏ. Trên địa bàn thành phố hiện chưa có cơ sở sản xuất cá rô phi đủ để cung ứng cho thị thường Hà Nội và các vùng lân cận. Các cơ sở sản xuất giống hiện tại khó mở rộng quy mô do khó khăn về đất sản xuất (khó mua hoặc thuê mướn đất) để đầu tư lâu dài do khu vực sản xuất đang nằm trong quy hoạch các dự án của thành phố. Bên cạnh đó cơ sở hạ tầng của các cơ sở sản xuất giống đang có chưa được đầu tư đồng bộ, hiện đại.
Bên cạnh đó, một bộ phận người nuôi còn lựa chọn giống giá rẻ, không rõ nguồn gốc, dẫn đến rủi ro trong sản xuất. Chuỗi liên kết từ sản xuất giống – ương dưỡng – nuôi thương phẩm – tiêu thụ chưa thực sự bền vững; thương hiệu cá giống Hà Nội chưa được chú trọng xây dựng.
Trước yêu cầu phát triển bền vững, Hà Nội xác định đảm bảo con giống không chỉ dừng lại ở số lượng mà phải nâng cao chất lượng, kiểm soát an toàn sinh học và ứng dụng công nghệ cao. Trên cơ sở đó, thành phố tiếp tục rà soát, quy hoạch vùng sản xuất giống tập trung; khuyến khích đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng các trại giống, hệ thống cấp, thoát nước, xử lý môi trường. Đặc biệt, theo định hướng quy hoạch Thủ đô thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn 2050, Hà Nội sẽ hình thành khu khảo nghiệm, lưu giữ, phát triển giống vật nuôi, thủy sản ứng dụng công nghệ cao gắn với du lịch trải nghiệm tại xã Thanh Oai, Tam Hưng, Ứng Hòa, Thiên Ứng... Đây sẽ là trung tâm nghiên cứu, chọn tạo và nhân giống chất lượng cao của thành phố.
Cùng với đó, Thành phố đã ban hành kế hoạch phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao đến năm 2030 đặt mục tiêu đầu tư hệ thống giám sát môi trường thông minh, cấp oxy tươi, ozone, nanobubble; quản lý dữ liệu đàn giống thủy sản bằng công nghệ số, AI; ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn tạo giống kháng bệnh, thích ứng biến đổi khí hậu…
Đối với các đối tượng chủ lực như cá chép lai, cá rô phi đơn tính, Thành phố tiếp tục hỗ trợ chọn lọc đàn cá bố mẹ, nhập khẩu giống gốc chất lượng cao; kiểm soát chặt nguồn cá bố mẹ nhằm đảm bảo tính ổn định di truyền và năng suất.
Theo bà Nhiên, để đảm bảo con giống thủy sản phục vụ phát triển thủy sản đòi hỏi Thành phố phải chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” gắn với trách nhiệm của cơ sở sản xuất. Đồng thời tăng cường thanh tra, kiểm tra định kỳ và đột xuất; xử lý nghiêm các cơ sở kinh doanh giống không kiểm dịch, giống kém chất lượng.
Việc xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử về giống thủy sản trên địa bàn, áp dụng mã QR truy xuất nguồn gốc sẽ giúp minh bạch thông tin, tạo niềm tin cho người nuôi. Các cơ sở sản xuất được khuyến khích áp dụng quy trình VietGAP, quản lý an toàn sinh học, hạn chế kháng sinh. Đồng thời, tăng cường phối hợp với các địa phương có truyền thống sản xuất giống thủy sản như Hải Phòng, Hưng Yên, Bắc Ninh… trong quản lý vận chuyển, kiểm soát dịch bệnh, trao đổi thông tin về nguồn cá bố mẹ.
Cũng theo bà Nhiên, một trong những giải pháp căn cơ để đảm bảo con giống thủy sản là xây dựng chuỗi liên kết bền vững. Trong đó, các cơ sở sản xuất giống cần ký hợp đồng cung ứng với vùng nuôi tập trung, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến, đảm bảo ổn định đầu ra và chất lượng đồng đều.
Bên cạnh đó, Thành phố cũng cần chú trọng xây dựng thương hiệu “Giống thủy sản Hà Nội” gắn với tiêu chí sạch bệnh, truy xuất nguồn gốc, công nghệ cao. Việc tổ chức hội chợ, diễn đàn kết nối cung – cầu, xúc tiến thương mại sẽ góp phần mở rộng thị trường và nâng cao uy tín...
Ngoài ra, thành phố cần mở rộng chính sách tín dụng ưu đãi, hỗ trợ chi phí kiểm định, chứng nhận chất lượng sẽ khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào lĩnh vực sản xuất giống, đây là khâu có chi phí cao và yêu cầu kỹ thuật khắt khe.
Để có nguồn giống chất lượng, cần tăng cường đội ngũ cán bộ kỹ thuật, chuyên gia chọn giống, công nghệ sinh học đóng vai trò quyết định trong nâng cao chất lượng con giống. Do vậy, Thành phố cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ chuyên sâu; hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học trong và ngoài nước để chuyển giao công nghệ.
Việc nghiên cứu, bảo tồn và phục tráng các giống bản địa như trắm đen, cá lăng, rô đồng… không chỉ có ý nghĩa kinh tế mà còn góp phần bảo vệ đa dạng sinh học. Đồng thời, cần đẩy mạnh chọn tạo giống mới có khả năng thích ứng với điều kiện môi trường biến động, chịu nhiệt, kháng bệnh tốt.
Hà Nội là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước, việc đảm bảo con giống không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật mà còn là yêu cầu chiến lược đối với phát triển thủy sản bền vững của thủ đô. Khi nguồn giống được kiểm soát chặt chẽ, ứng dụng công nghệ cao, có truy xuất nguồn gốc và liên kết chuỗi ổn định, ngành thủy sản Hà Nội sẽ giảm thiểu rủi ro, nâng cao năng suất và giá trị gia tăng.
Phó Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi, Thủy sản và Thú y thành phố Hà Nội Hoàng Thị Nhiên cho biết, với sự quan tâm chỉ đạo của Thành phố, sự chủ động của doanh nghiệp, hợp tác xã và người nuôi, tin tưởng rằng công tác đảm bảo con giống sẽ tạo nền tảng vững chắc cho ngành thủy sản Hà Nội phát triển hiện đại, an toàn và hiệu quả trong giai đoạn 2026 – 2030 và những năm tiếp theo.
