Hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành chống khai thác IUU

Ngày 07/5/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 815/QĐ-TTg về kiện toàn Ban Chỉ đạo Quốc gia về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) và phát triển bền vững ngành thủy sản do Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng làm Trưởng Ban Chỉ đạo; Bộ Nông nghiệp và Môi trường là Cơ quan thường trực của Ban Chỉ đạo.

Trên cơ sở đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng và trình Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng dự thảo Quy chế hoạt động của Ban Chỉ đạo Quốc gia về IUU nhằm hoàn thiện cơ chế phối hợp, phân công trách nhiệm và nâng cao hiệu quả chỉ đạo, điều hành trong giai đoạn mới.

Yêu cầu mới trong chống khai thác IUU

Sau nhiều năm triển khai các giải pháp chống khai thác IUU, Việt Nam đã đạt được nhiều chuyển biến quan trọng trong hoàn thiện thể chế, quản lý đội tàu, kiểm soát hoạt động khai thác và truy xuất nguồn gốc thủy sản. Tuy nhiên, đây vẫn là lĩnh vực có tính chất liên ngành, liên vùng rất cao, liên quan trực tiếp đến quản lý tàu cá, kiểm soát trên biển, thực thi pháp luật, thương mại quốc tế, ngoại giao và phát triển sinh kế ngư dân.

Trong bối cảnh yêu cầu của Ủy ban châu Âu (EC) ngày càng chặt chẽ; tình trạng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài vẫn còn diễn biến phức tạp; áp lực về truy xuất nguồn gốc, minh bạch chuỗi cung ứng và phát triển nghề cá bền vững ngày càng gia tăng, việc hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành được xem là một yêu cầu cấp thiết.

Dự thảo Tờ trình cho thấy việc xây dựng Quy chế hoạt động mới không đơn thuần là hoàn thiện quy trình làm việc nội bộ, mà nhằm tái cấu trúc cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương trong quản trị nghề cá hiện đại.

Hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành

Theo Tờ trình của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, quá trình xây dựng dự thảo Quy chế đã được lấy ý kiến rộng rãi từ các bộ, ngành Trung ương và toàn bộ 22 tỉnh, thành phố ven biển có tàu cá.

Trong số 12 bộ, ngành được lấy ý kiến, Bộ đã nhận được góp ý bằng văn bản của 08 cơ quan Trung ương; đồng thời nhận được ý kiến của toàn bộ 21/21 tỉnh, thành phố ven biển. Qua tổng hợp, các ý kiến cơ bản thống nhất với nội dung dự thảo Quy chế hoạt động của Ban Chỉ đạo. Điều này cho thấy sự đồng thuận khá cao về yêu cầu cần sớm hoàn thiện cơ chế điều phối thống nhất trong chống khai thác IUU và phát triển bền vững ngành thủy sản.

Đáng chú ý, các góp ý của các bộ, ngành tập trung chủ yếu vào việc làm rõ nhiệm vụ, quyền hạn và cơ chế phối hợp của từng cơ quan thành viên.

Bộ Quốc phòng đề nghị làm rõ nhiệm vụ ngăn chặn tàu cá vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài; Bộ Công an đề nghị bổ sung các nội dung liên quan xử lý hành vi khai thác IUU theo Nghị quyết số 04/2024/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao; Bộ Khoa học và Công nghệ đề nghị bổ sung trách nhiệm theo dõi, kiểm tra các đơn vị cung cấp dịch vụ vệ tinh phục vụ giám sát tàu cá.

Bộ Tài chính góp ý về trách nhiệm bố trí kinh phí cho công tác chống khai thác IUU và phát triển bền vững ngành thủy sản; Bộ Tư pháp đề nghị rà soát, hoàn thiện khung pháp lý, các quy định chống khai thác IUU và việc tham gia các điều ước quốc tế liên quan nghề cá.

Trong khi đó, các địa phương tập trung góp ý liên quan chế độ thông tin, báo cáo và thể thức văn bản nhằm bảo đảm tính thống nhất và khả thi trong quá trình tổ chức thực hiện.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, toàn bộ các ý kiến góp ý đã được tiếp thu, giải trình và hoàn thiện trong dự thảo Quy chế hoạt động của Ban Chỉ đạo.

Chuyển từ xử lý vi phạm sang quản trị nghề cá bền vững

Điểm đáng chú ý trong định hướng của dự thảo Quy chế là việc chống khai thác IUU không còn được nhìn nhận đơn thuần là nhiệm vụ xử lý vi phạm, mà gắn với mục tiêu phát triển bền vững ngành thủy sản.

Điều này phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy quản lý nghề cá của Việt Nam: từ quản lý khai thác đơn ngành sang quản trị tổng hợp tài nguyên biển, sinh kế ngư dân, truy xuất nguồn gốc và hội nhập quốc tế.

Trên thực tế, chống khai thác IUU hiện không chỉ là yêu cầu kỹ thuật để tháo gỡ “thẻ vàng” của EC, mà đã trở thành điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh và tính minh bạch của ngành thủy sản Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Xu hướng này cũng phù hợp với các cam kết quốc tế của Việt Nam về phát triển nghề cá có trách nhiệm, bảo tồn nguồn lợi thủy sản và quản lý khai thác biển bền vững.

Quản trị nghề cá bằng công nghệ, phát huy vai trò địa phương

Một trong những nội dung được các bộ, ngành đặc biệt quan tâm trong góp ý dự thảo Quy chế là việc tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý nghề cá.

Việc Bộ Khoa học và Công nghệ đề nghị làm rõ trách nhiệm theo dõi, kiểm tra các đơn vị cung cấp dịch vụ vệ tinh phục vụ giám sát tàu cá cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của dữ liệu số, giám sát hành trình và công nghệ vệ tinh trong chống khai thác IUU.

Trong bối cảnh số lượng tàu cá lớn, phạm vi hoạt động rộng và yêu cầu giám sát liên tục trên biển, quản lý nghề cá hiện đại không thể chỉ dựa vào kiểm tra thủ công hay báo cáo hành chính, mà phải chuyển sang quản trị dựa trên dữ liệu thời gian thực, kết nối liên thông và truy xuất nguồn gốc điện tử. Đây cũng là xu hướng chung của quản trị nghề cá trên thế giới hiện nay.

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò ngày càng lớn của chính quyền địa phương trong chống khai thác IUU. Việc toàn bộ 21 tỉnh, thành phố ven biển có tàu cá tham gia góp ý và cơ bản thống nhất với dự thảo Quy chế cho thấy công tác chống khai thác IUU hiện đã trở thành nhiệm vụ thường xuyên của các địa phương ven biển.

Trên thực tế, nhiều nội dung cốt lõi của chống khai thác IUU như quản lý tàu cá, kiểm soát xuất nhập bến, xác nhận nguồn gốc thủy sản, quản lý lao động nghề cá và tuyên truyền ngư dân đều gắn trực tiếp với trách nhiệm của địa phương. Do đó, việc hoàn thiện Quy chế hoạt động của Ban Chỉ đạo không chỉ nhằm tăng cường chỉ đạo từ Trung ương, mà còn để thiết lập cơ chế phối hợp rõ ràng, thống nhất giữa Trung ương và địa phương trong quản lý nghề cá.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, việc ban hành Quy chế hoạt động mới của Ban Chỉ đạo Quốc gia về IUU sẽ góp phần nâng cao hiệu quả chỉ đạo, điều phối liên ngành; tăng cường trách nhiệm của các bộ, ngành, địa phương; đồng thời tạo cơ sở để triển khai đồng bộ các giải pháp chống khai thác IUU và phát triển bền vững ngành thủy sản trong giai đoạn tới.

Ở góc độ rộng hơn, đây cũng là bước tiếp tục hoàn thiện mô hình quản trị nghề cá hiện đại của Việt Nam theo hướng minh bạch, trách nhiệm và hội nhập quốc tế.

Trong bối cảnh các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, chống khai thác bất hợp pháp và phát triển bền vững ngày càng trở thành yêu cầu bắt buộc của thị trường toàn cầu, việc hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành và quản trị nghề cá dựa trên dữ liệu, công nghệ và trách nhiệm giải trình sẽ là nền tảng quan trọng để ngành thủy sản Việt Nam phát triển ổn định và bền vững hơn trong dài hạn.