Kết nối hợp tác xã lâm nghiệp và nông lâm kết hợp với doanh nghiệp nhằm thúc đẩy chuỗi giá trị hàng hóa

Phát biểu khai mạc tại hội thảo, PGS, TS. Phùng Văn Khoa - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam (VNUF) cho biết, Hội thảo lần này nhằm đánh giá thực trạng hoạt động của các hợp tác xã (HTX) lâm nghiệp và nông lâm kết hợp tại Việt Nam. Làm rõ vai trò của Hợp tác xã lâm nghiệp và nông lâm kết hợp trong liên kết với doanh nghiệp và phát triển chuỗi giá trị. Đặc biệt là việc đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực sản xuất kinh doanh gắn với thích ứng biến đổi khí hậu và giảm phát thải khí nhà kính.

Trong bối cảnh ngành lâm nghiệp Việt Nam đang chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng phát triển bền vững, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn cũng như thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải, việc tăng cường vai trò của các hợp tác xã lâm nghiệp và nông lâm kết hợp trong chuỗi giá trị không chỉ là yêu cầu thực tiễn, mà còn là định hướng chiến lược lâu dài.

Các tổ chức hợp tác xã lâm nghiệp và nông lâm kết hợp, bao gồm hợp tác xã lâm nghiệp, tổ hợp tác và nhóm hộ sản xuất, hiện nay đang đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức sản xuất và cung ứng nguyên liệu lâm sản, quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng, tạo sinh kế cho người dân nông thôn và miền núi, qua đó góp phần thực hiện mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính thông qua trồng rừng, phục hồi rừng và quản lý rừng bền vững.

Tuy nhiên, theo PGS, TS. Phùng Văn Khoa, thực tiễn công tác này còn tồn tại nhiều thách thức. Đặc biệt là năng lực quản trị và sản xuất của HTX còn hạn chế, mức độ tham gia vào chuỗi giá trị còn thấp. Liên kết với doanh nghiệp chưa bền vững, khó tiếp cận thị trường, tài chính và công nghệ. Đặc biệt, các cơ chế chính sách hỗ trợ hợp tác xã lâm nghiệp và nông lâm kết hợp hiện nay còn phân tán, thiếu tính liên ngành và chưa tạo được động lực mạnh mẽ cho phát triển chuỗi giá trị.

Đóng góp tham luận tại hội thảo, PGS, TS. Bùi Thị Minh Nguyệt, Khoa Kinh tế và Quản trị Kinh doanh, Trường Đại học Lâm nghiệp nhận định rằng phần lớn đất của HTX là do các hộ thành viên trực tiếp quản lý và sử dụng, với các hình thức như đất được giao, nhận khoán, đất thuê. Do không có đất đai thuộc sở hữu HTX nên khó tiếp cận tín dụng. Vốn điều lệ bình quân còn thấp so với yêu cầu mở rộng sản xuất.

Tuy nhiên vượt qua những khó khăn đó, nhiều HTX đã bước đầu áp dụng các thực hành sản xuất bền vững, như trồng rừng theo quy hoạch, sử dụng giống cây phù hợp, hạn chế sử dụng hóa chất trong các mô hình nông lâm kết hợp. Theo thống kê, 100% HTX có nhận thức về liên kết chuỗi giá trị, nhưng chỉ 46% đã thực sự tham gia liên kết, trong đó có 33% tham gia chuỗi giá trị hoàn chỉnh.

Chia sẻ về cơ chế chính sách cho hoạt động này, PGS, TS. Trần Thị Thu Hà, Khoa Kinh tế và Quản trị kinh doanh cho rằng, chính sách thúc đẩy liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị đã được ban hành và triển khai trong lĩnh vực nông nghiệp, trong đó HTX được xác định là một mắt xích quan trọng. Tuy nhiên chính sách chưa tạo ra động lực đủ mạnh để thúc đẩy liên kết bền vững giữa hợp tác xã lâm nghiệp và nông lâm kết hợp và doanh nghiệp, chủ yếu dựa trên thỏa thuận ngắn hạn, thiếu cơ chế bảo đảm thực thi hợp đồng và chia sẻ rủi ro.

PGS, TS. Trần Thị Thu Hà đề xuất chính sách cần được hoàn thiện theo hướng đồng bộ, tích hợp giữa đất đai – tín dụng – thuế - khoa học công nghệ và thị trường. Chuyển trọng tâm từ phát triển số lượng HTX sang nâng cao chất lượng, hiệu quả và bền vững.

Ông Nguyễn Nam Sơn - Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm chia sẻ: "Ngoài thay đổi điều chỉnh về cơ chế chính sách cần khuyến khích HTX chuyển đổi mô hình hoạt động theo Luật Hợp tác xã 2023, bảo đảm hoạt động thực chất, minh bạch tài chính, nâng cao năng lực huy động vốn và tăng khả năng tự chủ trong sản xuất kinh doanh. Tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ giống – trồng – chăm sóc – bảo vệ - khai thác – sơ chế - chế biến – tiêu thụ sản phẩm, trong đó HTX là trung tâm liên kết giữa các hộ dân với doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu và thị trường".

Cùng với đó, cần tập trung ứng dụng khoa học kỹ thuật, công nghệ và chuyển đổi số,  phát triển hệ thống cơ sở dữ liệu vùng nguyên liệu, tích hợp dữ liệu đất đai, rừng, cây trồng, sản lượng và phát thải, làm cơ sở cho quản lý sản xuất theo hướng số hóa, đồng bộ và minh bạch.

Chia sẻ tại hội thảo, ông Triệu Văn Lực - Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, hội thảo là cơ hội để tăng cường kết nối giữa hợp tác xã lâm nghiệp và nông lâm kết hợp - doanh nghiệp với cơ quan quản lý – các trường, viện - tổ chức quốc tế. Các ý kiến thảo luận tại hội thảo cũng nhằm thống nhất và làm rõ các rào cản trong liên kết chuỗi giá trị. Những chia sẻ thẳng thắn tại hội thảo sẽ thúc đẩy các sáng kiến liên quan đến tài chính xanh, thị trường carbon và dịch vụ môi trường rừng, góp phần hoàn thiện khung chính sách hỗ trợ hợp tác xã lâm nghiệp và nông lâm kết hợp theo hướng liên ngành và bền vững.