Kết quả tuyển chọn cây trội lát hoa (Chukrasia tabularis A. Juss) tại tỉnh Lạng Sơn

Từ khóa: Cây trội, Lát hoa, Chukrasia tabularis, chọn giống, cây phân tán.

1. Đặt vấn đề

Lát hoa (Chukrasia tabularis A. Juss) là một trong những loài cây gỗ quý thuộc họ Xoan (Meliaceae), có giá trị cao về kinh tế [3]. Lát hoa có vân đẹp, màu đỏ sáng, thớ mịn, ít co giãn, không bị mối mọt thường được sử dụng làm đồ gỗ cao cấp [3, 4].

Tại Việt Nam, Lát hoa phân bố tự nhiên tại các tỉnh Lạng Sơn, Sơn La, Lai Châu, Nghệ An, Hà Tĩnh,… [3]. Trong đó, Lạng Sơn được xem là một trong những địa phương có điều kiện sinh thái phù hợp cho sự phát triển của loài cây này. Tuy nhiên, diện tích rừng tự nhiên Lát hoa đang bị suy giảm do khai thác quá mức [1], trong khi diện tích rừng trồng Lát hoa còn hạn chế và chủ yếu ở quy mô phân tán. Một trong những nguyên nhân chính là do nguồn giống chưa được chọn lọc và cải thiện, dẫn đến sự không đồng đều về sinh trưởng, hình thái và chất lượng cây trồng trong rừng trồng hiện nay. 

Trong bối cảnh phát triển rừng trồng gỗ lớn đang được được đẩy mạnh nhằm cung cấp nguyên liệu cho chế biến và xuất khẩu, việc đảm bảo chất lượng giống là yếu tố then chốt. Đặc biệt, với các loài cây có chu kỳ sinh trưởng dài như Lát hoa, việc tuyển chọn và nhân giống từ các các cây trội là bước đầu tiên và quan trọng để tạo lập các vùng rừng trồng có năng suất và chất lượng cao. Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8755:2024 đã quy định các chỉ tiêu cụ thể để đánh giá, công nhận cây trội, bao gồm các đặc điểm về sinh trưởng, hình thái, tình trạng sâu bệnh. Đây là cơ sở khoa học quan trọng cho các chương trình chọn lọc và cải thiện gống.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, nghiên cứu này được thực hiện nhằm khảo sát, đánh giá và tuyển chọn các cây trội Lát hoa trồng phân tán tại tỉnh Lạng Sơn dựa trên các tiêu chí của TCVN 8755:2024. Thông qua đó, nghiên cứu góp phần xây dựng nguồn giống Lát hoa có năng suất và chất lượng cao, phục vụ công tác nhân giống, trồng rừng tập trung và bảo tồn nguồn gen quý của loài cây này. Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp cơ sở khoa học để phát triển giống Lát hoa tại địa phương, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả các chương trình phát triển rừng trồng gỗ lớn ở Việt Nam, hướng tới mục tiêu chủ động nguồn nguyên liệu, tăng trưởng xanh và phát triển nguồn giống có năng suất cao.

Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển giống Lát hoa tại địa phương mà còn đóng góp vào phát triển bền vững các giống cây lâm nghiệp ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung.

2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

2.1. Đối tượng nghiên cứu

Cây trội Lát hoa có độ tuổi từ 8 đến 35 năm; đã đến tuổi ra hoa, kết quả; được trồng phân tán trên địa bàn các huyện Đình Lập, Lộc Bình, Văn Quan, Văn Lãng, thành phố Lạng Sơn (trước sáp nhập), tỉnh Lạng Sơn.

Thời gian thực hiện từ tháng 10 - 12/2024.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Việc chọn lọc cây trội Lát hoa trồng phân tán trên tại các huyện Đình Lập, Lộc Bình, Văn Quan, Văn Lãng, thành phố Lạng Sơn (trước sáp nhập) thuộc tỉnh Lạng Sơn dựa trên hai tiêu chí chính: (1) Sinh trưởng: Lựa chọn các cá thể có khả năng sinh trưởng vượt trội về đường kính ngang ngực (D1,3), chiều cao vút ngọn (Hvn), chiều cao dưới cành (Hdc) so với trung bình của quần thể xung quanh. (2) Chất lượng thân cây và khả năng chống chịu sâu hại: Đánh giá các đặc điểm về độ thẳng thân, độ nhỏ cành, tán lá cân đối, chỉ tiêu sức khoẻ, không sâu bệnh. [2, 5]..

Thu thập thông tin: Sử dụng các tài liệu, báo cáo và phỏng vấn cán bộ kiểm lâm và chủ rừng trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn để xác định các khu vực có Lát hoa phân tán sinh trưởng tốt nhất.

Thu thập số liệu sinh trưởng ngoài thực địa: Tiến hành khảo sát hiện trường tại các khu trồng cây Lát hoa. Điều tra, đánh giá các yếu tố liên quan đến điều kiện lập địa, độ tuổi cây, nguồn gốc giống cây, hình thái và sức khoẻ cây. Đo đường kính ngang ngực (D1,3) bằng thước đo vanh với độ chính xác 1 mm. Đo chiều cao vút ngọn (Hvn), chiều cao dưới cành (Hdc) bằng thước đo cao, với độ chính xác 0,5 m. 

Xác định cây trội dự tuyển:

+ Lựa chọn, xác định cây trội dự tuyển so sánh độ vượt với ít nhất 10 cây xung quanh. Xác định cây trội phải có độ vượt về đường kính (D1,3) đạt trị số ≥ 25%, độ vượt về chiều cao (Hvn) đạt trị số ≥ 10%, chiều cao dưới cành tối thiểu bằng 1/2 chiều cao cây, cây không có triệu chứng bị sâu bệnh gây hại, cùng với đó là các tiêu chí hình thái theo (thân cây thẳng, tròn đều, không xoắn vặn, cành nhánh nhỏ, cây phát triển tốt).

+ Việc đánh giá các tiêu chí hình thái được xác định bằng mắt và cho thang điểm 5 cấp (1 đến 5) [5]:

Độ thẳng thân cây (Dtt): Cây rất cong: 1 điểm; cây cong: 2 điểm; cây hơi cong và thân không tròn đều: 3 điểm; cây hơi cong, thân tròn đều không xoắn vặn: 4 điểm; cây thẳng, thân tròn đều không xoắn vặn: 5 điểm

Độ nhỏ cành (Dnc): Cành rất lớn, đường kính gốc cành lớn hơn 1/3 đường kính thân tại vị trí phân cành: 1 điểm; cành lớn, đường kính gốc cành bằng 1/4 đến 1/3 đường kính thân tại vị trí phân cành: 2 điểm; cành trung bình, đường kính gốc cành bằng 1/6 đến 1/5 đường kính thân tại vị trí phân cành: 3 điểm; cành nhỏ, đường kính gốc cành bằng 1/9 đến 1/7 đường kính thân tại vị trí phân cành: 4 điểm; cành rất nhỏ, đường kính gốc cành nhỏ hơn 1/10 đường kính thân tại vị trí phân cành: 5 điểm.

Chỉ tiêu sức khoẻ: Cây rất kém phát triển, ngọn khô, hoặc mất ngọn chính, tán rất thưa: 1 điểm; cây kém phát triển, ngọn chính cong, 2 ngọn, cành to, tán lá thưa: 2 điểm; cây phát triển trung bình, ngọn chính phát triển bình thường, tán lá vừa phải: 3 điểm; cây phát triển khá, cây một ngọn, ngọn phát triển khá, cành nhỏ, tán lá cân đối: 4 điểm; cây rất phát triển, Cây một ngọn, ngọn phát triển tốt, cành nhánh rất nhỏ, tán lá rất cân đối: 5 điểm. 

Phương pháp xử lý số liệu

Tính toán độ vượt của cây: Sử dụng công thức tương quan giữa chỉ tiêu cần đánh giá và trị số bình quân của chỉ tiêu cần đánh giá để xác định độ vượt trội của cây so với quần thể cây xung quanh.

Trong đó, DVct là độ vượt của chỉ tiêu cần đánh giá của cây trội; XT là chỉ tiêu cần đánh giá của cây trội; XTB là trị số bình quân chỉ tiêu cần đánh giá của quần thể 10 cây xung quanh.

Phân tích thống kê: Dữ liệu sinh trưởng, tiêu chí đánh giá hình thái, tính toán các trị số bình quân, so sánh độ vượt trội được thống kê và xử lý bằng phần mềm chuyên dụng Excel.

Các cây đáp ứng đầy đủ các tiêu chí theo sẽ được Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lạng Sơn ra quyết định công nhận là cây trội, làm cơ sở để nhân giống và cải thiện chất lượng rừng Lát hoa tại địa phương.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Kết quả đánh giá các chỉ tiêu sinh trưởng của cây trội dự tuyển Lát hoa

Qua khảo sát trên địa bàn các huyện Đình Lập, Lộc Bình, Văn Quan, Văn Lãng, thành phố Lạng Sơn (trước sáp nhập), tỉnh Lạng Sơn đã lựa chọn được 16 cây trội Lát hoa dựa trên các chỉ tiêu sinh trưởng vượt trội (bảng 01). Các cây này có đường kính ngang ngực (D1,3) dao động từ 21,0 cm đến 52,0 cm, với chiều cao vút ngọn (Hvn) từ 15,9 m đến 23,0 m và chiều cao dưới cành (Hdc) từ 8,0 m đến 18,0 m. Độ thẳng thân (Dtt), độ nhỏ cành (Dnc), các cây trội đều không có triệu chứng bị sâu, bệnh hại, chỉ tiêu sức khỏe của các cây trội dự tuyển đều tối đa, cho thấy các cây dự tuyển đểu đáp ứng thân cây thẳng, tròn đều, không xoắn vặn, cành nhánh nhỏ, cây phát triển tốt (TCVN 8755:2024).

Từ bảng 1 cho thấy, các trị số bình quân của đường kính ngang ngực (D1,3) của quần thể dao động từ 14,6 cm đến 31,7 cm, thấp hơn rõ rệt so với các cây trội. Tương tự, chiều cao vút ngọn (Hvn) và chiều cao dưới cành (Hdc) của quần thể lần lượt nằm trong khoảng 14,0 m đến 18,1 m và 6,0 m đến 10,1 m. Độ thẳng thân (Dtt), độ nhỏ cành (Dnc), sức khỏe của quần thể chỉ dao động từ 2,1 đến 4,4, thấp hơn so với cây trội dự tuyển.

3.2. Độ vượt của cây trội so với quần thể

Bảng 2 trình bày độ vượt trội về các chỉ tiêu sinh trưởng của các cây trội so với quần thể xung quanh. Kết quả cho thấy, độ vượt trội về đường kính ngang ngực (D1,3) dao động từ 25,5% đến 90,7%, trong đó cây số hiệu 142 có giá trị cao nhất (90,7%). Đối với chiều cao vút ngọn (Hvn) dao động từ 10,4% đến 35,3%, cây số hiệu 139 có mức độ vượt trội cao nhất là 35,3%, trong khi chiều cao dưới cành (Hdc) của cây này vượt tới 112,5% so với quần thể. Điểm sức khỏe của các cây trội cũng cao hơn quần thể từ 13,6% đến 47,1%.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, các cây trội được chọn lọc có độ vượt về đường kính ngang ngực từ 25% đến 90%, chiều cao vút ngọn từ 12% đến 35% và chiều cao dưới cành đạt tới 112,5%. Những cây này có thân thẳng, cành nhỏ, sức khỏe tốt, đáp ứng tiêu chuẩn làm nguồn giống chất lượng cao.

Các cây trội Lát hoa này đã được Chi cục kiểm lâm tỉnh Lạng Sơn công nhận nguồn giống cây trồng Lâm nghiệp theo Quyết định số 59/QĐ-KL ngày 03/12/2024. Đây là nguồn giống Lát hoa tốt, làm nguồn vật liệu để nhân giống, tạo cây giống chất lượng cao chống chịu sâu bệnh phục vụ trồng rừng cung cấp gỗ lớn tại Lạng Sơn.

4. Kết luận

Đã chọn lọc được 16 cây trội Lát hoa tại các huyện Đình Lập, Lộc Bình, Văn Quan, Văn Lãng, thành phố Lạng Sơn (trước sáp nhập), tỉnh Lạng Sơn đáp ứng các tiêu chí của TCVN 8755:2024. Các cây trội này thể hiện sự vượt trội rõ rệt về các chỉ tiêu sinh trưởng, hình thái và sức khỏe so với quần thể xung quanh. Các cây này có hình thái thân thẳng, tròn đều, cành nhỏ và sức khỏe tốt, đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn làm nguồn giống chất lượng cao.

Lời cảm ơn

Nghiên cứu này đã được tài trợ bởi Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) theo hợp đồng số 07/HĐ-NCKH ký ngày 10/1/2024 giữa Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam về việc thực hiện đề tài “Nghiên cứu chọn giống và kỹ thuật trồng Lát hoa (Chukrasia tabularis A. Juss) có năng suất cao, chống chịu sâu đục ngọn phục vụ trồng rừng gỗ lớn.

Tài liệu tham khảo

1. Lê Đình Khả (2003). Chọn tạo giống và nhân giống cho một số loài cây trồng rừng chủ yếu ở Việt Nam. NXB Nông nghiệp, Hà Nội, trang 156-163.

2. Lê Đình Khả, Dương Mộng Hùng (2003). Giống cây rừng (Giáo trình Trường Đại học Lâm nghiệp). Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội.

3. Nguyễn Hoàng Nghĩa (2007). Át lát cây rừng Việt Nam, tập 1. NXB Nông nghiệp, Hà Nội, 249 trang.

4. Phạm Đức Tuấn, Nguyễn Xuân Quát, Nguyễn Hữu Vinh (2002). Giới thiệu một số loài cây lâm nghiệp trồng ở vùng núi đá vôi. Cục Lâm nghiệp, trang 104-120.

5. Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8755:2024/BNNPTNT về Giống cây Lâm nghiệp - Cây trội.