Những vấn đề đặt ra trong phòng, chống lũ, ngập lụt đô thị

Những năm gần đây, thiên tai trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên có xu hướng diễn biến phức tạp, bất thường và cực đoan hơn. Mưa lớn có thể xảy ra trong thời gian ngắn với lượng mưa rất lớn, làm gia tăng nhanh dòng chảy mặt và mực nước sông. Khi mực nước sông dâng cao đồng thời với lượng nước từ các khu vực nội đô tập trung về, khả năng tiêu thoát tự nhiên và tiêu thoát qua hệ thống cống, mương có thể bị suy giảm đáng kể. Đặc biệt, các trận mưa có cường độ lớn đặt ra thách thức đối với hệ thống hạ tầng đô thị được thiết kế theo các điều kiện khí tượng, thủy văn trước đây. Những công trình tiêu thoát nước, đê, kè, cống và các tuyến thoát lũ nếu không được rà soát, nâng cấp theo các kịch bản thiên tai mới có thể không còn đáp ứng được yêu cầu bảo đảm an toàn. Điển hình như, cơn bão số 11 năm 2025 gây mưa đặc biệt lớn, lượng mưa đo được trong 24 giờ tại một số nơi trên 500 mm; mực nước các sông dâng nhanh, nhiều khu vực không tiêu thoát nước kịp thời, gây ngập sâu. Lũ trên sông Cầu vượt mức lịch sử, gây ngập lụt trên diện rộng, với 54 xã, phường trên địa bàn tỉnh sau sáp nhập bị ảnh hưởng nặng nề.

Đô thị hóa làm gia tăng diện tích bề mặt không thấm nước, thu hẹp không gian chứa và thoát nước tự nhiên, đồng thời làm thay đổi quy luật dòng chảy. Việc san lấp ao, hồ, mương, suối hoặc xây dựng trong hành lang thoát lũ nếu không được kiểm soát chặt chẽ có thể làm giảm năng lực tiêu thoát nước và gia tăng mức độ ngập. Bên cạnh đó, sự phát triển không gian đô thị cần được đặt trong mối quan hệ tổng thể với lưu vực sông. Nếu quy hoạch đô thị chỉ tập trung vào phạm vi địa giới hành chính mà chưa xem xét đầy đủ đến dòng chảy từ thượng lưu, khả năng tiêu thoát của hạ lưu và tác động cộng hưởng giữa các khu vực, nguy cơ phát sinh các điểm ngập mới và kéo dài thời gian ngập là khó tránh khỏi.

Thực tiễn cho thấy, phòng, chống lũ và ngập lụt đô thị không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan chuyên môn mà đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của cả hệ thống chính trị và cộng đồng. Khi thiên tai xảy ra trên diện rộng, yêu cầu đặt ra đồng thời là bảo đảm an toàn tính mạng, sơ tán dân cư, cứu hộ cứu nạn, bảo vệ công trình trọng yếu, duy trì giao thông, cung cấp lương thực, nước uống và nhu yếu phẩm. Do đó, năng lực chỉ huy, điều hành, thông tin liên lạc, dự báo, cảnh báo thiên tai và hiệp đồng lực lượng có ý nghĩa quyết định trong việc giảm thiểu thiệt hại.

Bài học kinh nghiệm và giải pháp phòng, chống lũ, ngập lụt

Tỉnh Thái Nguyên phát huy tốt vai trò lãnh đạo của cấp ủy, chỉ đạo, điều hành của chính quyền các cấp, tinh thần trách nhiệm, chủ động, linh hoạt, phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, ngành, địa phương; công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành nhất quán, đồng bộ, xuyên suốt, kịp thời, quyết liệt từ tỉnh đến cơ sở. Kiện toàn bộ máy chỉ đạo, điều hành PCTT theo hướng thống nhất, đồng bộ từ tỉnh đến cơ sở. Ban Chỉ huy PCTT và tìm kiếm cứu nạn các cấp (nay là Ban chỉ huy phòng thủ dân sự) được phân công nhiệm vụ cụ thể, duy trì chế độ trực ban trong mùa mưa lũ. Quan tâm bồi dưỡng, nâng cao năng lực, khả năng xử lý tình huống khẩn cấp của các cấp, các ngành, nhất là cấp cơ sở, lực lượng xung kích; trang bị kỹ năng cần thiết cho người dân để ứng phó với các tình huống cấp bách, bất ngờ, nhất là ở các khu vực xung yếu đã được cảnh báo thiên tai.

Đặc biệt, công tác dự báo KTTV nhanh, chính xác, kịp thời; PCTT bám sát tình hình thực tế, chủ động từ sớm, từ xa để có giải pháp ứng phó, phản ứng chính xác, kịp thời, hiệu quả; góp phần nâng cao tính chủ động trong công tác phòng ngừa và ứng phó với thiên tai. Tỉnh huy động được sự vào cuộc đồng bộ, kịp thời của cả hệ thống chính trị và cộng đồng từ cấp tỉnh đến địa phương, hiệp đồng chặt chẽ giữa các lực lượng nòng cốt: Quân đội, công an, dân quân tự vệ, lực lượng xung kích PCTT ở cơ sở,… khẩn trương về mặt thời gian, đưa ra những giải pháp phù hợp với yêu cầu công việc, điều kiện của địa phương nên đã giảm thiểu được thiệt hại.

Tỉnh thực hiện tốt công tác thông tin truyền thông, biểu dương gương người tốt, việc tốt trong công tác PCTT; xử lý nghiêm hành vi đưa tin xấu, sai sự thật gây tâm lý trong nhân dân. Phát huy tốt tinh thần “tương thân, tương ái” của người dân, cấp ủy, chính quyền và Mặt trận Tổ quốc kịp thời trong công tác phát động ủng hộ, tiếp nhận và phân phối kịp thời mặt hàng cứu trợ thiết yếu, đảm bảo cho người dân vùng thiên tai không bị đói, thiếu thực phẩm và không có chỗ ở an toàn.

Đầu tư, nâng cấp hệ thống tiêu thoát nước cần được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển hạ tầng đô thị của tỉnh. Hệ thống cống, mương, suối và các công trình tiêu thoát nước cần được rà soát tổng thể, xác định các điểm nghẽn và khả năng tiêu thoát trong các kịch bản mưa lớn. Đối với khu vực trung tâm đô thị, cần tổ chức nạo vét, khơi thông dòng chảy, cải tạo các tuyến mương, suối và cống tiêu thoát nước; hạn chế tối đa tình trạng lấn chiếm, san lấp hoặc xây dựng làm thu hẹp tiết diện thoát nước. Điển hình như, việc UBND tỉnh chỉ đạo các sở, ngành liên quan và UBND phường Phan Đình Phùng tổ chức vận động, giải tỏa hành lang các tuyến mương, suối, cống để triển khai công trình khẩn cấp khắc phục ngập úng là một hướng đi cần tiếp tục thực hiện và nhân rộng. Trong đó, việc nạo vét tổng thể các tuyến mương, suối là trục thoát nước đô thị khu vực trung tâm có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao năng lực tiêu thoát nước.

Để ứng phó hiệu quả cần triển khai đồng bộ các giải pháp như nâng cấp hệ thống thoát nước đô thị, củng cố đê kè, nạo vét lòng sông và nghiên cứu các công trình điều tiết thượng nguồn. Tiếp tục rà soát, đánh giá an toàn hệ thống đê, kè, cống và các công trình phòng, chống lũ hiện có; ưu tiên đầu tư tại các khu vực có nguy cơ cao và các vị trí trọng yếu. Đặc biệt, lập và triển khai Dự án xây dựng tuyến đê Hữu Cầu đoạn từ cầu Cao Ngạn đến đập Thác Huống, nhằm khép kín tuyến đê phù hợp với yêu cầu quy hoạch và nhiệm vụ phòng, chống lũ theo quy định. Việc đầu tư các công trình đê, kè, cống cần được thực hiện theo hướng đồng bộ, liên kết giữa các đoạn tuyến, tránh tình trạng đầu tư cục bộ làm chuyển dịch rủi ro từ khu vực này sang khu vực khác. Việc cắt, giảm lũ cho hạ du, đảm bảo phòng, chống lũ, ngập lụt ổn định, lâu dài cho khu vực trung tâm tỉnh Thái Nguyên và các khu vực hạ lưu sông Cầu phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, cần đầu tư xây dựng 05 hồ, bao gồm: Hồ Văn Lăng, xã Văn Lăng; hồ Cẩm Giàng, xã Cẩm Giàng; hồ Thanh Mai,  xã Thanh Mai; hồ Yên Trạch, xã Yên Trạch; hồ Nghinh Tường, xã Sảng Mộc.

Ngoài các giải pháp công trình trên, giải pháp phi công trình được các cấp, các ngành và địa phương trong tỉnh tiếp tục triển khai như: Lồng ghép các phương án phòng, chống ngập, úng khi triển khai công tác quy hoạch, quản lý sử dụng đất, bảo vệ hành lang thoát lũ và hệ thống tiêu thoát nước tự nhiên; nâng cao nhận thức cộng đồng và trách nhiệm của chính quyền các cấp, nhằm giảm thiểu thiệt hại, bảo đảm an toàn cho người dân và phát triển bền vững.

Thực tiễn phòng, chống lũ, ngập lụt trong những năm qua cho thấy, Thái Nguyên đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực quản trị rủi ro thiên tai trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Các trận mưa đặc biệt lớn và lũ vượt lịch sử cho thấy những giả định về điều kiện thiên tai trong quá khứ không còn hoàn toàn phù hợp để làm cơ sở duy nhất cho quy hoạch và thiết kế hạ tầng trong tương lai. Trong thời gian tới, tỉnh ưu tiên đầu tư đồng bộ hệ thống tiêu thoát nước đô thị, củng cố đê, kè, cống, triển khai các công trình trọng điểm; đồng thời tăng cường bảo vệ hành lang thoát lũ, hệ thống sông, suối và các không gian trữ nước tự nhiên.

Về lâu dài, phòng, chống lũ và ngập lụt ở tỉnh Thái nguyên cần được tiếp cận theo hướng quản lý rủi ro tổng hợp trên phạm vi lưu vực sông, lấy phòng ngừa làm trọng tâm, kết hợp hài hòa giữa công trình và phi công trình, giữa phát triển đô thị với bảo vệ không gian thoát nước và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây là tiền đề quan trọng để bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản của nhân dân, bảo vệ hệ thống hạ tầng và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững của tỉnh trong giai đoạn tới.