Không có những nghi thức cầu kỳ, Lễ hội Trỉa lúa của đồng bào Bru - Vân Kiều diễn ra giữa đại ngàn Trường Sơn với những điều thân thuộc: Hạt lúa, chiếc gùi, cây gậy chọc lỗ và ước vọng về một mùa lúa mới, cuộc sống bình yên, no đủ.

Gửi gắm ước vọng no đủ

Dưới chân núi Chồng, nơi đặt khám thờ, bà con chuẩn bị lễ vật theo phong tục. Với người Bru - Vân Kiều, trỉa lúa không đơn thuần là một công đoạn sản xuất. Đó là thời khắc con người bắt đầu một mùa mới và cũng là lúc cộng đồng hướng về thế giới tâm linh, bày tỏ lòng biết ơn với trời, đất, núi rừng và những lực lượng siêu nhiên mà họ tin rằng luôn hiện hữu trong cuộc sống.

Lễ hội được tổ chức từ ngày 12 đến 14 tháng 7 âm lịch hàng năm, trước khi những hạt giống được cất giữ cẩn thận trong gùi được đưa ra gieo xuống đất.

Trong phần lễ, già làng chủ lễ và các phụ lễ thực hiện nghi thức cúng, khấn mời thần linh về chứng giám và cầu mong những điều tốt lành cho dân bản. Thần Lúa, thần Trời, thần Nước, thần Rừng, thần Núi được gọi tên trong lời khấn như một cách nhắc nhớ về mối quan hệ không thể tách rời giữa con người với tự nhiên. 

Những chiếc gùi được đeo lên vai, những cây gậy chọc lỗ được cầm trên tay. Già làng chủ lễ cầm nia đựng thóc giống, vừa gieo những hạt đầu tiên xuống đất vừa khấn cầu thần Lúa phù hộ. 

Hạt giống được trao cho đất, nhưng trước hết, con người phải biết ơn đất. Rừng cho nguồn nước, thức ăn và nơi cư trú; núi bao bọc bản làng; nước nuôi dưỡng ruộng nương; đất nuôi cây lúa lớn lên. Bởi vậy, trong đời sống cộng đồng, sản xuất không tách rời tín ngưỡng, còn tín ngưỡng bắt nguồn từ chính cách con người ứng xử với đất, rừng và tự nhiên.

Lễ hội vì thế trở thành một “kho lưu giữ” sống động tri thức dân gian và thế giới quan của cộng đồng bản địa. Ở đó, có cách chọn và giữ giống, kinh nghiệm canh tác nương rẫy, cách ứng xử với đất đai, rừng núi; có tín ngưỡng dân gian, nghệ thuật trình diễn và cả những quy ước cộng đồng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Sau phần lễ, không khí trở nên rộn ràng hơn. Những mâm cỗ được chuẩn bị để bà con cùng quây quần, chia sẻ niềm vui của một vụ mùa mới. Tiếng nói cười, những câu chuyện bên mâm cơm cộng đồng kết nối những người trong bản lại gần nhau hơn.

Phần hội tiếp tục với các trò chơi dân gian truyền thống như xà hùa, chi cà dạ, bóng má, cháy xà rì... Qua những trò chơi ấy, nét đẹp văn hóa truyền thống tiếp tục được lưu giữ và truyền qua các thế hệ.

Gieo "hạt giống" văn hóa vào thế hệ trẻ

Năm nay, không khí lễ hội được khởi động từ trước ngày diễn ra nghi lễ chính, các đội vận động viên đến từ các thôn, bản cùng tranh tài ở các môn kéo co, đẩy gậy, bắn cung. Những cuộc thi mang đậm tinh thần cộng đồng tạo nên không khí sôi nổi, đồng thời đưa những trò chơi, môn thể thao gắn với đời sống của đồng bào Bru - Vân Kiều tỉnh Quảng Trị đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Điều đáng quý của Lễ hội Trỉa lúa không chỉ nằm ở việc tái hiện một nghi lễ lâu đời, mà ở chỗ lễ hội vẫn được cộng đồng thực hành như một phần của đời sống. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi không nằm yên trong hồ sơ hay chỉ được nhắc đến vào những dịp kỷ niệm, mà tiếp tục được cộng đồng thực hành, trao truyền và làm mới trong đời sống đương đại.

Trong bối cảnh đời sống kinh tế - xã hội đang thay đổi nhanh chóng, thế hệ trẻ Bru - Vân Kiều hôm nay có thêm nhiều cơ hội tiếp cận với những không gian văn hóa mới. Qua lễ hội, người trẻ không chỉ nhìn thấy cách ông cha gieo một hạt lúa xuống đất, mà còn hiểu vì sao hạt lúa ấy được trân trọng; vì sao rừng, núi, nguồn nước luôn được nhắc đến trong lời khấn; vì sao một mùa sản xuất lại bắt đầu bằng sự biết ơn và bằng sự hiện diện của cả cộng đồng. Đó chính là phần “hồn” của di sản.

Lễ hội Trỉa lúa của người Bru - Vân Kiều đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 608/QĐ-BVHTTDL ngày 3/2/2021, khẳng định giá trị đặc sắc của một di sản được hình thành từ chính đời sống của cộng đồng dân cư vùng đại ngàn Trường Sơn.

Giữa Trường Sơn xanh thẳm, mùa lúa mới lại bắt đầu, cùng với những hạt giống được gieo xuống đất, một mùa văn hóa cũng đang được gieo lại trong lòng cộng đồng. Đó cũng là giá trị lớn nhất của việc bảo tồn di sản trong đời sống hôm nay. Lễ hội Trỉa lúa vì thế không chỉ là câu chuyện của một mùa gieo hạt mà còn là cách người Bru - Vân Kiều gieo những “hạt giống văn hóa” vào thế hệ trẻ – để từ hôm nay, những giá trị được trao truyền từ đại ngàn vẫn có thể tiếp tục nảy mầm trong đời sống mai sau.