Lớp học nổi trên Sông Tiền, nơi dòng chảy gặp gỡ tri thức và tình người

Trên thượng nguồn sông Tiền, đoạn chảy qua Hồng Ngự, có những buổi sáng sớm mặt trời chưa kịp ló rạng, nhưng bến sông đã rộn ràng tiếng người. Không phải là buổi chợ sớm hay con nước lớn, mà là ngày đặc biệt của “Lớp học nổi trên sông Tiền”, lớp học của cá, của nước, của ký ức làng quê.

Học trò nhỏ từ trường Tiểu học Long Khánh B, tay còn chưa rời mắt ngái ngủ, đã cùng nhau lên thuyền nổi. Chiếc thuyền ấy hôm nay không chỉ chở các em, mà còn đón những vị khách đặc biệt: các chuyên gia môi trường từ tổ chức Wetlands International, WWF, cùng những nhà nghiên cứu văn hóa lịch sử từ Đại học Cần Thơ, Kyoto University, và cả một cô Việt kiều Pháp chuyên ngành nhân học.

Bà con địa phương đứng hai bên bờ, miệng xì xào: “Bữa nay lớp học nổi có Tây, có Nhật, có Việt kiều… Lạ mà vui.”

Ông Sáu Rạng, người thầy đặc biệt của lớp học, là ngư dân già trạc ngoài bảy mươi, tóc bạc phơ, ánh mắt sáng như ánh bạc của cá linh mùa nước nổi. Ông không đứng trên bục giảng, mà đứng giữa lòng thuyền, giữa vòng tròn học sinh và chuyên gia, bắt đầu buổi học bằng câu chuyện không ghi trong sách vở:

“Hồi đó, sông Tiền cá nhiều dữ lắm. Đêm không cần đèn, chỉ nghe tiếng cá quẫy là biết cá còn sống,. Nhưng giờ, cá ít dần. Bà con mình mới nghĩ ra cách dẫn dụ cá vào bãi cặp bờ, không thả lưới bừa bãi nữa, để dành cho tụi nhỏ mai sau”.

Các em nhỏ ngồi nghe chăm chú, còn những chuyên gia quốc tế cũng không giấu được sự xúc động. Bà chuyên gia người Nhật, cúi đầu chào thật sâu, nói qua máy phiên dịch:“Ở Nhật cũng có lớp học nổi, nhưng tinh thần gắn với cộng đồng như vậy thì hiếm gặp. Chúng tôi đến đây để học hỏi từ chính người dân”.

Buổi sáng trôi qua bằng những bài học không tên: các em học sinh được hướng dẫn cách thả lưới nhỏ, gỡ cá, phân biệt cá linh với cá trèn, cá he. Những nhà nghiên cứu tranh thủ ghi chép, chụp ảnh, thu âm lại câu chuyện ông Sáu kể.

Đến trưa, thuyền neo dưới bóng cây bần, trải chiếu ăn cơm với món cá kho tộ nấu từ chính con cá vừa bắt được. Thầy cô, chuyên gia, học sinh ngồi lẫn lộn, chẳng phân biệt ai với ai, chỉ còn lại chung một câu chuyện về dòng sông.

Buổi chiều là giờ “kể chuyện ký ức sông nước”. Bà Năm, người giữ hồ sơ cũ của phường, mang theo tập ảnh đen trắng, từ chợ cá Hồng Ngự năm 1970 cho tới những lễ hội đua thuyền xưa. Các nhà nghiên cứu văn hóa lấy thêm tài liệu về nghề chài lưới, nghi thức thả cá.

Cô Liên, nhà nhân học Việt kiều Pháp, nghẹn giọng khi kể: “Ở bên Pháp, sông ngòi sạch đẹp nhưng không còn cái tình như ở đây. Người ta chỉ đi dạo, chứ không còn ai kể chuyện về con cá, con nước”.

Buổi chiều ấy, lớp học nổi biến thành một diễn đàn thực thụ. Người Hồng Ngự kể chuyện sông nước cho thế giới nghe. Thế giới kể lại chuyện giữ sông giữ nước ở Amazon, ở Rhine, ở Mississippi cho người Hồng Ngự nghe. Một cán bộ Cục Thuỷ sản từ vừa kịp vào đến, tay mở tấm bảng đồ, góp thêm câu chuyện về dòng Mekong.

Anh kể rằng Mêkong không chỉ là một tên gọi, mà giá trị bao đời về kinh kế, môi trường, văn hoá bao đời của cư dân hai bên bờ, của những cù lao giữa dòng bên lỡ bên bồi. Giọng anh chậm rãi phân tích những biến đổi dòng sông theo năm tháng: biến đổi khí hậu, dòng chảy bất thường, tôm cá, nhất là những loài quý hiếm ngày càng khan hiếm. Anh kêu gọi mọi người chung tay bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản, bảo vệ dòng Mekong, món quà tuyệt vời do thiên nhiên ban tặng.

Trước khi rời lớp học, các chuyên gia và bà con cùng ký vào tấm bảng treo giữa thuyền: “Cùng giữ lấy dòng sông - Together for the Mekong”.

Ánh chiều buông xuống, lớp học nổi chầm chậm rẽ nước trở về bến. Trên bờ, người lớn người nhỏ đứng nhìn theo, ai cũng tin rằng từ hôm nay, lớp học ấy đã không còn là chuyện của riêng Hồng Ngự. Đã có thêm nhiều tấm lòng từ khắp nơi cùng chung tay giữ lấy dòng chảy này, như giữ lấy chính mình.

Lớp học nổi ấy không chỉ dạy học sinh về cá, về nước, mà còn dạy cho tất cả về tình người, về quá khứ, hiện tại và tương lai. Để dòng sông Tiền mãi chảy, không chỉ là dòng nước, mà là dòng tri thức, dòng văn hóa, dòng ký ức, dòng sẻ chia giữa làng quê và thế giới.

Trên lớp học nhỏ trên sông ấy, những học sinh được nghe những bài giảng về giá trị dòng sông, mai nầy sẽ trở thành những nhà khoa học thủy sản, những chuyên gia về môi trường, những doanh nghiệp kinh doanh có trách nhiệm. Các cháu sẽ là những hạt nhân trong những cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản. Hay đơn giản sẽ là những người sống tử tế với thiên nhiên, với con người. Bởi vì dòng sông cũng biết câu chuyện về con người, làm cho con người tỉnh thức trước những biến động của thời gian.

Người biết yêu sinh vật dưới nước, trên đất, trên trời, cũng là người hiểu lẽ sống của chính mình!