Bánh phồng Sơn Đốc

Câu chuyện từ bóng dừa đến giá trị mới

Buổi sáng miền Tây, nắng chưa lên hẳn. Con rạch nhỏ còn vương hơi sương, gió đưa theo mùi dừa non thoảng qua từ những vườn dừa hai bên bờ. Tiếng lá dừa khua nhẹ như tiếng người quê rủ nhau chuyện trò. Trên chiếc xuồng tam bản xuôi dòng, tôi nhìn những tàu dừa đong đưa soi bóng nước, vững chãi như bao đời người Bến Tre bám đất, bám quê.

Giữa mùi phù sa, thoáng cảm nhận mùi thơm quen thuộc, cái dẻo của nếp, cái béo của dừa, cái ngai ngái của nắng. “Bánh phồng Sơn Đốc đó mà chú”, bác lái đò cười hiền. “Nhờ cái bánh này mà bao nhà dựng được mái ngói, lo được chữ nghĩa cho con cháu”.

Chỉ một câu nói ấy đã đủ để tôi hiểu giữa đất dừa Bến Tre, có những giá trị không chỉ nằm trong vị ngon, mà còn nằm trong tinh thần gìn giữ, và biết tạo thêm giá trị mới của từng thế hệ.

Hạt nếp - giọt dừa và câu chuyện của một làng nghề

Bánh phồng Sơn Đốc sinh ra từ những thứ bình dị: Nếp sáp dẻo thơm, nước cốt dừa ngầy ngậy, chút đường, chút muối. Người dân hấp xôi, giã nhuyễn, trộn dừa, cán tròn, phơi nắng. Từng chiếc bánh đi qua bàn tay khéo léo của bao người mẹ, người chị, để giòn tan trên bếp than mỗi độ xuân về.

Ngày trước, bánh phồng chỉ xuất hiện trong Tết, đám cưới, đám giỗ. Nhà nào có khay bánh phồng nướng là biết nhà ấy đang có chuyện vui. Nó trở thành hương vị của ký ức, của tình làng nghĩa xóm.

Nhưng truyền thống chỉ thật sự sống khi biết bước tới tương lai

Thời thế đổi thay, chỉ bán bánh quanh quần trong làng không còn đủ. Làng nghề đứng trước lựa chọn: Ngủ quên trong hoài niệm, hay mạnh dạn mở đường mới. Và người  Sơn Đốc đã chọn hướng đi thứ hai.

Bà con tiếp tục đặt câu hỏi: Có thể tạo thêm sản phẩm mới từ bánh phồng không? Có thể đưa bánh vào siêu thị, cửa hàng đặc sản, quà tặng du lịch không? Có thể xây dựng thương hiệu gắn với cây dừa không? Từ đó, bánh phồng dán chuối ra đời, một sáng tạo đầy duyên dáng.

Bánh phồng dán chuối - câu chuyện của thế hệ biết “bẻ thêm nhánh” cho cây dừa truyền thống

Nếu bánh phồng truyền thống là hương vị của Tết, thì bánh phồng dán chuối lại mang hơi thở của sự sáng tạo trẻ trung. Chiếc bánh phồng được dán với lớp chuối xiêm chín ép mỏng, phơi thêm dưới nắng giòn, khi nướng lên có vị ngọt đậm đà, thơm mùi chuối chín, lại giữ cái giòn tan của bánh phồng cũ.

Đó là món ăn mà người trẻ Bến Tre đã sáng tạo từ chính những nguyên liệu quanh mình, dừa của vườn, chuối của bãi, nắng của ruộng, gió của sông.

Từ truyền thống, họ làm ra một sản phẩm mới.

Từ cái củi cũ, họ nhóm lên ngọn lửa mới.

Khi một món bánh trở thành văn hoá phi vật thể của cộng đồng

Không chỉ là món ăn, bánh phồng Sơn Đốc còn mang theo kỹ thuật phơi bánh, giã nếp, nấu xôi, quết bột, tri thức dân gian tích lũy qua nhiều đời, phong tục lễ Tết, cưới hỏi, không gian làng nghề ven sông rạch, mối dây gắn kết dòng họ, xóm giềng. Đó là những giá trị không thể đo bằng tiền, không thể mua bán, không thể thay thế.

Bánh phồng Sơn Đốc được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể, đó không chỉ là vinh dự của nghề, mà còn là sự ghi nhận cho cả một cộng đồng biết trân quý ký ức và biết thổi hồn mới vào truyền thống.

Từ làng nghề đến OCOP - hành trình của một đặc sản bước vào kinh tế sáng tạo

Nhờ sự chung tay của người dân, chính quyền, hợp tác xã, bánh phồng Sơn Đốc từng bước đạt các chuẩn để trở thành sản phẩm OCOP, không chỉ là một “danh hiệu”, mà là cánh cửa mở cho bánh phồng bước vào hệ sinh thái du lịch - quà tặng - thương mại - văn hoá. Từ món bánh quê, nó trở thành sản phẩm mang giá trị kinh tế - văn hoá - cộng đồng.

Cây dừa dạy người Bến Tre cách sáng tạo từ gốc rễ. Người Bến Tre nhìn cây dừa mà hiểu rằng mỗi bộ phận là một giá trị, càng chăm sóc, càng biết đổi mới, thì cây càng cho trái ngọt. Truyền thống cũng vậy.

Nếu giữ mà không đổi, nó sẽ đứng yên.

Nếu đổi mà quên gốc, nó sẽ lạc hướng.

Nhưng biết giữ - biết đổi - biết mở, truyền thống sẽ thành sức sống bền bỉ.

Bánh phồng Sơn Đốc, bánh phồng dán chuối là ví dụ đẹp cho tinh thần đó.

Bánh phồng ngũ sắc - ngũ vị - trải nghiệm bằng năm giác quan

Giữa lúc thế hệ trẻ của làng nghề đang lần tìm hướng đi mới, có người đưa ra một ý tưởng nghe qua tưởng lạ mà ngẫm lại thì rất đỗi thân quen: bánh phồng ngũ sắc - ngũ vị, để người tiêu dùng cảm nhận bằng cả năm giác quan. Vẫn là nếp sáp, vẫn là cốt dừa từ những vườn dừa trĩu trái, nhưng được điểm thêm sắc xanh lá dứa, vàng nghệ, đỏ gấc, tím khoai lang, trắng nếp. Năm sắc màu tự nhiên gợi nhớ năm mùa, năm tháng, năm mảng tâm hồn của xứ dừa Bến Tre.

Mỗi sắc ứng với một vị: béo của dừa, ngọt thanh của mật, mặn nhẹ của muối biển, chua dịu của chuối xiêm, cay ấm của gừng. Khi nướng lên, chiếc bánh không chỉ thơm nức mà còn tạo nên trải nghiệm đủ đầy: Nhìn màu, ngửi hương, chạm giòn, nghe rốp rốp, nếm vị. Một chiếc bánh phồng tưởng chừng giản dị, nay bỗng hoá thành “bản giao hưởng của nắng và gió”, như năm tàu lá dừa non mọc lên từ thân dừa mẹ, vừa giữ nét gốc, vừa mở ra một chân trời sáng tạo mới cho nghề truyền thống Sơn Đốc.

Thế hệ sau - người làm cho truyền thống “đứng dậy và đi xa hơn”

Người lớn giữ nghề bằng đôi tay. Người trẻ giữ nghề bằng trí tuệ và ý tưởng. Họ biến sân phơi bánh thành không gian trải nghiệm. Họ kể chuyện nghề bằng video, bằng mạng xã hội. Họ thiết kế bao bì gợi hình cây dừa, con rạch, vạt nắng. Họ tạo sản phẩm mới từ nền tảng cũ. Họ đưa bánh phồng vào tour du lịch “Một ngày làm dân xứ dừa”. Truyền thống vì vậy mà không mất đi, nó được nâng lên, được tái sinh mỗi ngày.

Bánh phồng Sơn Đốc - khi hương vị quê trở thành giấc mơ lớn

Khi truyền thống gặp đổi mới, người Sơn Đốc đã biến sản phẩm quê thành sản phẩm du lịch; từ sản phẩm nghề thành sản phẩm OCOP, thương hiệu cộng đồng; từ làng nghề gia đình thành di sản văn hoá phi vật thể; từ bánh phồng thành biểu tượng của kinh tế sáng tạo xứ dừa.

Bởi lẽ, truyền thống không phải để cất vào tủ kính. Truyền thống là hạt giống. Và thế hệ hôm nay chính là người tưới, chăm, nhân giống.

Từ bóng dừa Bến Tre, bánh phồng Sơn Đốc vươn mình đi xa, như những tàu lá đưa mới mọc lên từ thân dừa mẹ: vẫn giữ tinh thần cội rễ, nhưng hướng về bầu trời rộng lớn của tương lai.