Khoảng 2 tỷ người trên thế giới đang đón Tết Nguyên đán, chính thức bước vào năm Bính Ngọ theo lịch âm - năm của loài ngựa. Không chỉ là biểu tượng văn hóa quen thuộc ở nhiều quốc gia, ngựa còn là loài động vật đã góp phần định hình hệ sinh thái Trái đất suốt hàng chục triệu năm và đồng hành cùng sự phát triển của loài người trong hơn 4.000 năm lịch sử. Những nghiên cứu khoa học gần đây đang giúp con người nhìn rõ hơn vai trò sinh thái, hành vi xã hội cũng như giá trị bền vững của loài vật này.
Các nghiên cứu cho thấy tổ tiên xa xưa của loài ngựa xuất hiện ở Bắc Mỹ cách đây khoảng 55 triệu năm, trước khi tuyệt chủng tại lục địa này vào cuối kỷ băng hà. Những loài ngựa hiện đại ngày nay có nguồn gốc từ châu Phi và lục địa Á - Âu, nơi quá trình thuần hóa đã diễn ra và làm thay đổi sâu sắc tiến trình phát triển của nhiều nền văn minh.
Trong hơn 4.000 năm qua, ngựa từng là “động cơ sống” đưa con người mở rộng lãnh thổ, phát triển nông nghiệp và giao thương. Dù dần mất đi vai trò trung tâm trong xã hội hiện đại, loài vật này vẫn âm thầm định hình môi trường sống của mình suốt hơn 50 triệu năm qua. Đáng chú ý, các nghiên cứu khoa học hiện đại về hành vi và sinh thái học của ngựa chỉ mới được đẩy mạnh trong vài thập kỷ gần đây.
Ngày nay, dù chỉ còn một loài ngựa hoang dã thực sự tồn tại trong tự nhiên, giới khoa học vẫn khẳng định vai trò quan trọng của ngựa hoang, ngựa thả rông và các loài động vật ăn cỏ họ ngựa trong việc duy trì và phục hồi hệ sinh thái. Khi được quản lý bền vững và đối xử có trách nhiệm, chúng tiếp tục đóng góp quan trọng cho sinh kế cộng đồng, đa dạng sinh học và sức khỏe lâu dài của hành tinh.
Ngựa - loài vật có tính xã hội cao
Các nghiên cứu hành vi cho thấy ngựa là loài có đời sống xã hội phát triển rõ nét. Trong môi trường tự nhiên, chúng nhanh chóng hình thành các cấu trúc đàn ổn định, gồm những nhóm nhỏ gắn kết chặt chẽ. Điều đáng chú ý là sự gắn bó trong các đàn ngựa không dựa trên bạo lực, mà chủ yếu được duy trì bằng các mối quan hệ thân thiện và hợp tác. Chính điều này giúp đàn ngựa tồn tại lâu dài và thích ứng bền vững với môi trường sống.
Ngựa - những “kỹ sư hệ sinh thái” thầm lặng
Đồng cỏ, bụi rậm và thảo nguyên là những hệ sinh thái ít được bảo vệ nhưng lại giữ vai trò quan trọng đối với cân bằng sinh thái toàn cầu. Hiện nay, các hệ sinh thái này đang chịu sức ép lớn từ suy thoái môi trường, khai thác không bền vững và biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh đó, việc quản lý hợp lý các loài động vật ăn cỏ lớn, đặc biệt là ngựa, được xem là một giải pháp hiệu quả giúp khôi phục cân bằng tự nhiên.
Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) đang hỗ trợ nhiều dự án tái thả ngựa hoang vào các hệ sinh thái mong manh. Tiêu biểu là Sáng kiến Altyn Dala tại Kazakhstan - mô hình phục hồi sinh thái trọng điểm trong Thập kỷ Phục hồi Hệ sinh thái của Liên hợp quốc. Sau nhiều thập kỷ suy giảm đa dạng sinh học, thảo nguyên Altyn Dala trở nên dễ cháy hơn do cỏ mọc dày và khô dưới tác động của biến đổi khí hậu. Giải pháp được triển khai là tái thả các loài động vật ăn cỏ bản địa như linh dương Saiga, lừa hoang (kulan) và ngựa Przewalski - loài ngựa hoang quý hiếm từng biến mất khỏi khu vực này hơn 200 năm trước.
Không chỉ góp phần kiểm soát thảm thực vật, ngựa còn cải thiện môi trường sống cho nhiều loài khác nếu được quản lý bền vững. Trên thực tế, ngựa có thể đào giếng sâu tới hai mét để tìm nước, tạo nguồn nước cho các loài động vật khác. Ngựa cũng giúp phát tán hạt giống, duy trì chu trình dinh dưỡng của đất và giữ cho không gian đồng cỏ luôn thông thoáng, từ đó thu hút côn trùng, chim và thực vật đa dạng.
Tuy nhiên, khi mật độ ngựa vượt quá khả năng chịu tải của hệ sinh thái, nguy cơ chăn thả quá mức có thể gây phản tác dụng. Vì vậy, UNEP đã triển khai các chương trình gắn thẻ, tiêm phòng và quản lý đàn ngựa tại Trung Á nhằm kiểm soát dịch bệnh, bảo vệ đồng cỏ và ngăn chặn quá trình sa mạc hóa. Riêng tại Kyrgyzstan, từ năm 2022 đến 2024, hơn 6.500 con ngựa đã được gắn thẻ và hàng trăm con được tiêm phòng, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và bảo tồn hệ sinh thái.
Ngựa - biểu tượng của khả năng phục hồi và thích nghi
Ngay cả trong thế giới công nghệ cao ngày nay, ngựa nhà vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống của nhiều cộng đồng. Chúng giúp con người tiếp cận những vùng xa xôi mà phương tiện cơ giới khó vươn tới, chăn dắt gia súc trên các đồng cỏ rộng lớn và cung cấp nguồn thực phẩm truyền thống ở một số khu vực. Tại Mông Cổ, với dân số khoảng 3,3 triệu người, số lượng ngựa lên tới 3,4 triệu con - cho thấy sự gắn bó sâu sắc giữa xã hội du mục và loài vật này.
Ngựa được xem là biểu tượng của sự kiên cường nhờ khả năng thích nghi với điều kiện thời tiết khắc nghiệt và địa hình hiểm trở. Ở vùng núi Kyrgyzstan, Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) đang hỗ trợ chính phủ xây dựng các hành lang sinh thái miền núi - những khu bảo tồn lớn nhất từ trước đến nay. Tại đây, ngựa được kiểm lâm sử dụng trong công tác giám sát rừng và đồng thời góp phần thúc đẩy du lịch sinh thái thông qua các hoạt động cưỡi ngựa gắn với bảo tồn.
Không chỉ ở Trung Á, tại dãy Andes thuộc khu vực Mỹ Latinh, nhiều cộng đồng địa phương cũng đang sử dụng ngựa trong các chương trình trồng rừng quy mô lớn, cho thấy vai trò linh hoạt của loài vật này trong các nỗ lực thích ứng với biến đổi khí hậu và phục hồi hệ sinh thái.
Khoa học hiện đại mở ra tương lai mới cho phúc lợi loài ngựa
Các nghiên cứu gần đây cho thấy loài ngựa rất nhạy cảm với cảm xúc con người và có xu hướng che giấu đau đớn, một đặc điểm tiến hóa giúp chúng tránh sự chú ý của kẻ săn mồi. Hiện nay, trí tuệ nhân tạo đang được ứng dụng để phân tích hình ảnh và video, cho phép phát hiện sớm những dấu hiệu bệnh tật mà con người khó nhận ra, qua đó nâng cao phúc lợi và chất lượng sống cho loài vật này.
Bước vào năm Bính Ngọ 2026, những tiến bộ khoa học không chỉ làm sâu sắc thêm hiểu biết của con người về một loài vật quen thuộc, mà còn gợi nhắc về mối quan hệ gắn bó lâu dài giữa thiên nhiên và con người, loài ngựa, theo cách lặng lẽ của mình, vẫn tiếp tục nhắc nhở con người những bài học về sự bền bỉ, khả năng thích ứng, tinh thần cộng đồng và con đường phát triển bền vững.
Ngày 17/1/2026, Hiệp định của Liên Hợp Quốc về bảo tồn, sử dụng bền vững đa dạng sinh học ở các vùng biển ngoài phạm vi quyền tài phán quốc gia (BBNJ) chính thức có hiệu lực, tạo khung pháp lý ràng buộc để các quốc gia bảo vệ hệ sinh thái biển quốc tế trước các mối đe dọa như khai thác quá mức và suy thoái môi trường. Việt Nam là một trong các quốc gia ký Hiệp định từ rất sớm và đã hoàn thành thủ tục phê chuẩn trong nước vào ngày 9/6/2025.
Được Tổng Thư ký Liên hợp quốc triệu tập, UNOC - hội nghị trọng yếu về SDG 14, lần thứ ba diễn ra từ 9-13/6 tại Nice (Pháp) với chủ đề “Đẩy nhanh hành động và huy động mọi nguồn lực bảo tồn biển”. Tích cực đóng góp sáng kiến, Việt Nam tiếp tục khẳng định cam kết bằng sáng kiến và đóng góp thực chất vì đại dương bền vững.
Ngày 1/6 được chọn là Ngày nhận thức về Rạn san hô thế giới. Đây là dịp để chúng ta cùng nhìn lại một trong những hệ sinh thái quan trọng nhất nhưng cũng mong manh nhất trên hành tinh: rạn san hô. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, lời cảnh báo từ đại dương đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Nhóm các nền kinh tế mới nổi (BRICS) vừa phê duyệt khuôn khổ tài chính khí hậu chung, với tên gọi “Tuyên bố Khung cho lãnh đạo BRICS về tài chính khí hậu”.
Pháp và Costa Rica sẽ cùng tổ chức Hội nghị Đại dương của Liên hợp quốc lần thứ 3 (UNOC3) tại Nice, từ ngày 9-13/6/2025. Hội nghị đặt mục tiêu tập hợp tất cả các quốc gia thành viên Liên hợp quốc, các cơ quan chuyên môn, xã hội dân sự, khu vực tư nhân và các nhà tài trợ quốc tế cùng thúc đẩy hành động để bảo tồn và sử dụng bền vững đại dương.
