Nâng cao hiệu quả quản lý về tài nguyên nước và bảo vệ môi trường nước xuyên biên giới

Hội thảo “Truyền thông, nâng cao nhận thức về khai thác bền vững tài nguyên nước và bảo vệ môi trường nước xuyên biên giới” thu hút sự tham gia của hơn 120 đại biểu là lãnh đạo các đơn vị thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chuyên gia, nhà khoa học, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu và đại diện các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, HTX ở các tỉnh miền núi phía Bắc.

Ưu tiên đầu tư xây dựng mạng lưới quan trắc, hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu

TS. Đào Xuân Hưng, Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, nước là nguồn tài nguyên đặc biệt quan trọng, là yếu tố thiết yếu của sự sống, đồng thời là nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh lương thực, an ninh năng lượng, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Đối với khu vực miền núi phía Bắc, nơi tập trung nhiều lưu vực sông đầu nguồn quan trọng như sông Hồng, sông Đà, sông Lô, sông Kỳ Cùng, sông Bằng Giang..., công tác bảo vệ nguồn nước không chỉ có ý nghĩa đối với phát triển kinh tế - xã hội của địa phương mà còn góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia.

Theo TS. Đào Xuân Hưng: Trong những năm gần đây, biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp; tình trạng hạn hán, lũ quét, sạt lở đất, mưa cực đoan xảy ra với tần suất cao hơn. Cùng với đó là việc gia tăng xây dựng các hồ chứa, công trình thủy điện, khai thác nước ở thượng nguồn các lưu vực sông quốc tế đã và đang tác động trực tiếp đến dòng chảy, chất lượng nước và hệ sinh thái hạ lưu.

Bên cạnh đó, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, phát triển nông nghiệp và gia tăng dân số cũng làm gia tăng áp lực đối với nguồn nước. Ô nhiễm môi trường nước tại nhiều lưu vực sông, tình trạng khai thác nước chưa hợp lý, suy giảm nguồn sinh thủy và suy thoái rừng đầu nguồn đang đặt ra nhiều thách thức lớn đối với công tác quản lý tài nguyên nước trong giai đoạn hiện nay.

Ông Vũ Xuân Tính, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi và Tài nguyên nước (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu) nhận định: Tỉnh Lai Châu có nguồn tài nguyên nước tương đối phong phú với hệ thống sông, suối dày đặc, nhiều hồ chứa thủy điện, thủy lợi lớn như hồ chứa thủy điện Lai Châu, Bản Chát, Huội Quảng cùng hàng nghìn công trình thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt và phát triển kinh tế - xã hội. Đồng thời, Lai Châu cũng là địa phương giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh nguồn nước cho khu vực hạ du lưu vực sông Hồng.

“Trong những năm qua, công tác quản lý nhà nước về tài nguyên nước trên địa bàn tỉnh đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Việc cấp phép khai thác, sử dụng tài nguyên nước, quản lý hành lang bảo vệ nguồn nước, thu tiền cấp quyền khai thác tài nguyên nước, kiểm tra việc thực hiện dòng chảy tối thiểu, bảo vệ chất lượng nguồn nước và triển khai các nhiệm vụ theo Luật Tài nguyên nước năm 2023 từng bước đi vào nền nếp. Định hướng đến năm 2050, tỉnh Lai Châu xác định mục tiêu xuyên suốt là phát triển một nền nông nghiệp - kinh tế xanh, tuần hoàn và bền vững, trong đó tài nguyên nước là trung tâm”, ông Vũ Xuân Tính nhận định.

Chia sẻ về những giải pháp để khai thác bền vững tài nguyên nước, ThS. Trần Thị Thanh Tâm, Phó Trưởng phòng hành chính tổng hợp - Trung tâm thông tin, kinh tế và giám sát tài nguyên nước - Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ NN&MT) cho rằng: Để bảo đảm an ninh nguồn nước, cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp, từ hoàn thiện thể chế, đổi mới quản trị đến đầu tư hạ tầng và ứng dụng khoa học công nghệ.

Đặc biệt, nhà nước cần ưu tiên đầu tư xây dựng mạng lưới quan trắc, hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia để nâng cao khả năng dự báo lũ, lụt, hạn hán và xâm nhập mặn. Đồng thời, ưu tiên tìm kiếm, khai thác và tích trữ nước cho vùng khan hiếm nước, vùng biên giới, hải đảo và địa bàn khó khăn.

ThS. Trần Thị Thanh Tâm nhấn mạnh, cần tập trung nghiên cứu, xây dựng bộ chỉ số quốc gia về an ninh nguồn nước; hạch toán tài nguyên nước và ứng dụng công nghệ số trong điều hòa, phân phối tài nguyên nước. Việc phân phối nước phải ưu tiên cấp cho sinh hoạt trong mọi tình huống; khi xảy ra hạn hán, thiếu nước phải căn cứ kịch bản nguồn nước để hạn chế các hoạt động sử dụng nhiều nước chưa cấp thiết đến quyền, lợi ích của các quốc gia có chung nguồn nước phù hợp với điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý tài nguyên nước

Chia sẻ về việc bảo vệ, khai thác, sử dụng tài nguyên nước các sông xuyên biên giới và nội địa, ThS. Văn Thị Hằng - Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ NN&MT) thông tin: Những tài nguyên dùng chung giữa các quốc gia, trong đó có tài nguyên nước, đòi hỏi các quốc gia phải có trách nhiệm không gây thiệt hại khi khai thác, sử dụng những loại tài nguyên này theo pháp luật quốc tế. Cần xác định rõ nước trong lưu vực sông liên quốc gia là tài sản chung. Không thể tự ý sử dụng theo nhu cầu của mình mà không quan tâm đến quốc gia khác.

Nguồn tài nguyên nước xuyên quốc gia rất dể bị ảnh hưởng nếu một quốc gia thực hiện những hành vi có khả năng gây ra thiệt hại như: thay đổi dòng chảy, xây đập trên sông. Do vậy, các quốc gia cần phải có trách nhiệm trong việc bảo vệ nguồn tài nguyên chung này, tránh gây thiệt hại cho các quốc gia khác. 

Theo ThS. Văn Thị Hằng, điểm mấu chốt là xung đột quyền lợi sẽ xuất hiện nếu các quốc gia chỉ khăng khăng lợi ích của mình mà từ chối mọi thỏa hiệp. Để tránh xảy ra cạnh tranh và tranh chấp về sử dụng nước có thể gây ảnh hưởng tới chất lượng và số lượng nguồn nước chung, các quốc gia cần phải phối hợp và xem xét tới lợi ích của các quốc gia khác. Mỗi quốc gia không chỉ có quyền sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên của mình mà còn có trách nhiệm không gây tổn hại nghiêm trọng tới các quốc gia khác khi sử dụng các nguồn tài nguyên đó.

Điều này đòi hỏi các quốc gia phải phải có sự cam kết mạnh mẽ giữa các Chính phủ và các bên lên quan. Quan tâm đến chia sẻ thông tin giúp giảm bớt sự nghi ngờ do không đồng thuận về thông tin, và từ đó đưa ra các phương án có đủ cơ sở cho hợp tác quản lý. Các thông tin liên quan gồm: số liệu thủy văn, môi trường và kinh tế - xã hội; thông tin về các kịch bản phát triển, tính bền vững về sinh kế và môi trường; khung thể chế và các ưu đãi; các giá trị kinh tế, sinh thái và xã hội của tài nguyên thiên nhiên...

ThS. Nguyễn Tiến Quang giảng viên Khoa Khí tượng Thủy văn - Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội đã trình bày các giải pháp ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý tài nguyên nước xuyên biên giới. Trong đó nhấn mạnh đến xây dựng công cụ giám sát nguồn nước mặt hồ chứa dựa trên dữ liệu viễn thám. Bên cạnh đó cần xây dựng cơ sở dữ liệu số quốc gia về tài nguyên nước, tổ chức quan trắc tự động và điều tra cơ bản, từ đó giám sát việc khai thác sử dụng và xả thải nước theo thời gian thực, đây sẽ là cơ sở quan trọng để quản lý theo lưu vực sông.

ThS. Nguyễn Tiến Quang cho rằng, cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên nước, phát triển hệ thống hỗ trợ ra quyết định, digital twin, hệ thống cảnh báo đa kênh, đặc biệt là việc ứng dụng AI, IoT, Big Data, viễn thám, webgis... để làm được việc này trước tiên phải đào tạo nguồn nhân lực về quản trị nước, chuyển đổi số, khoa học dữ liệu và hợp tác quốc tế.

Tạo tiền đề vững chắc cho sự phát triển kinh tế - xã hội

ThS. Trần Bảo Chung, Phụ trách Phòng Công nghệ kỹ thuật - Viện Khoa học Tài nguyên nước chia sẻ: Vùng Tây Bắc có địa hình dốc, chia cắt mạnh, mưa lớn tập trung theo mùa, thiên tai liên quan đến nước như lũ quét, lũ bùn đá, sạt lở, ngập cục bộ. Vào mùa khô thiếu nước diễn biến ngày càng phức tạp.

Các nguồn nước thuộc các lưu vực lớn xuyên quốc gia, đặc biệt trong hệ thống sông Hồng – sông Đà, có tác động sâu rộng đến an ninh nguồn nước, an toàn dân cư và ổn định phát triển của khu vực. Tổng lượng nước vùng tương đối lớn nhưng phân bố không đều theo thời gian và không gian; phần đáng kể tập trung ở hệ thống sông Hồng, trong khi khả năng kiểm soát rủi ro còn phụ thuộc nhiều vào điều kiện thượng nguồn. Lai Châu là tỉnh đầu nguồn sông Đà, vì vậy vừa chịu tác động trực tiếp của biến động mưa lũ nội tỉnh, vừa nhạy cảm với thay đổi hồ chứa, sử dụng đất và dòng chảy từ ngoài lãnh thổ.

Theo ThS. Trần Bảo Chung, công nghệ giám sát tài nguyên nước xuyên biên giới và WebGIS cảnh báo sạt lở là hai sản phẩm bổ trợ: một bên lượng hóa biến động nguồn nước – bùn cát, một bên chuyển dữ liệu thiên tai thành bản đồ cảnh báo và hành động cộng đồng. Dữ liệu xuyên biên giới phải được chuyển hóa thành hiểu biết chung, hành động chung và trách nhiệm chung trong bảo vệ nguồn nước. Bên cạnh đó, cần tích hợp độ ẩm đất viễn thám SMAP, mưa vệ tinh/dự báo, mô hình TRIGRS, AI Random Forest và WebGIS để chuyển dữ liệu thành bản đồ cảnh báo dễ hiểu.

Nói về việc truyền thông, nâng cao nhận thức về bảo vệ tài nguyên nước, ông Vì Văn Chung, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần nước sạch Lai Châu cho rằng cần đổi mới truyền thông, phát huy vai trò cộng đồng. Đa dạng hóa các hình thức tuyên truyền phù hợp với từng đối tượng. Biến việc sử dụng nước tiết kiệm và bảo vệ tài nguyên nước thành thói quen, trách nhiệm và ý thức tự giác của toàn xã hội.

“Về phía Công ty luôn cam kết tiếp tục nỗ lực nâng cao hiệu quả vận hành, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, giảm thất thoát nước và đồng hành cùng các cấp chính quyền trong công tác bảo vệ an ninh nguồn nước. Chúng tôi tin tưởng rằng, với sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, tài nguyên nước sẽ được bảo vệ và khai thác hiệu quả, tạo tiền đề vững chắc cho sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, đồng thời đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển bền vững của cả nước”, ông Vì Văn Chung nhấn mạnh.

Lắng nghe, tiếp thu các ý kiến của các đại biểu, TS. Đào Xuân Hưng, Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường cho rằng: Là cơ quan báo chí khoa học của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường luôn xác định truyền thông về tài nguyên nước, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.