Chuyến thăm, làm việc của Đoàn công tác Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tại làng nghề đúc đồng Trà Đông (xã Thiệu Trung, tỉnh Thanh Hóa) không chỉ là hoạt động tìm hiểu một sản phẩm OCOP 4 sao, mà còn mở ra nhiều góc nhìn về bảo tồn giá trị gốc của di sản văn hóa Đông Sơn, phát huy nghề thủ công truyền thống gắn với phát triển kinh tế nông thôn và du lịch làng nghề. Qua những chia sẻ của Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Bá Châu và Tiến sĩ Đào Xuân Hưng, hành trình hồi sinh nghề đúc đồng Trà Đông được nhìn nhận như một câu chuyện của văn hóa, khoa học và truyền thông.
Hồi sinh nghề đúc đồng Trà Đông từ khát vọng giữ hồn văn hóa dân tộc
Giữa không gian đỏ lửa của những lò đúc đồng truyền thống, Đoàn công tác Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường do Tiến sĩ Đào Xuân Hưng, Tổng Biên tập dẫn đầu đã có buổi tham quan, giao lưu và trao đổi với Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Bá Châu, người được xem là "linh hồn" của quá trình phục dựng nghề đúc đồng Trà Đông và trống đồng Đông Sơn bằng phương pháp thủ công.
Chuyến công tác không chỉ ghi nhận những thành quả của sản phẩm trống đồng Quý Châu đạt OCOP 4 sao, mà còn tập trung tìm hiểu giá trị lịch sử, văn hóa của nghề đúc đồng truyền thống, cái nghề đã tồn tại hàng trăm năm trên mảnh đất Trà Đông.
Theo Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Bá Châu, nguồn gốc nghề đúc đồng tại Trà Đông gắn với nhiều truyền thuyết. Một truyền thuyết kể rằng, từ thời nhà Lý, dòng họ Vũ đã đưa nghề đúc đồng về truyền dạy cho người dân địa phương. Vì vậy, trong dân gian vẫn lưu truyền câu ca: "Đất họ Lê - nghề họ Vũ". Một truyền thuyết khác lại cho rằng Thiền sư Khổng Minh Không là người truyền nghề đúc đồng cho dân làng. Đến thời vua Tự Đức (1848-1883), người dân Trà Đông đã lập đền thờ Khổng Minh Không - vị Tổ nghề đúc đồng của Việt Nam. Dẫu có nhiều cách lý giải về nguồn gốc, nhưng theo nghệ nhân Nguyễn Bá Châu, điều quan trọng nhất là nhiều thế hệ người dân nơi đây luôn coi nghề đúc đồng là một phần bản sắc văn hóa của quê hương.
Thế nhưng, bước sang giai đoạn cuối thập niên 1980 đến đầu những năm 2000, trước sự phát triển mạnh của cơ chế thị trường và các sản phẩm công nghiệp, nghề đúc đồng Trà Đông rơi vào giai đoạn suy thoái kéo dài. Các lò đúc nguội lạnh, nhiều nghệ nhân buộc phải chuyển nghề để mưu sinh. Chính trong bối cảnh ấy, ông Nguyễn Bá Châu quyết định bắt đầu hành trình phục dựng nghề.
Không có tài liệu hướng dẫn, cũng không có người truyền dạy kỹ thuật đúc trống đồng cổ, ông dành trọn hai năm để nghiên cứu hiện vật khảo cổ, đối chiếu hoa văn, thử nghiệm hàng chục lần trước khi đúc thành công chiếc trống đồng Đông Sơn đầu tiên bằng phương pháp thủ công. Thành công ấy đánh dấu bước ngoặt quan trọng, không chỉ với cá nhân ông mà còn với cả làng nghề Trà Đông.
Trống đồng Quý Châu OCOP 4 sao, gìn giữ giá trị gốc của văn hóa Đông Sơn
Theo Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Bá Châu, điều ông theo đuổi không đơn thuần là tạo ra một sản phẩm mỹ nghệ mà là phục dựng nguyên vẹn giá trị của văn hóa Đông Sơn.
Ông cho biết hiện nay nhiều người vẫn hiểu chưa đúng về khái niệm "trống đồng Đông Sơn", khi cho rằng đây là loại trống được làm tại huyện Đông Sơn cũ (Thanh Hóa). Thực tế, Đông Sơn là tên của một nền văn hóa khảo cổ tiêu biểu của người Việt cổ. "Tương tự như trống đồng Ngọc Lũ được gọi theo địa danh nơi phát hiện tại Hà Nam (cũ) chứ không phải nơi sản xuất, tên gọi Đông Sơn cũng phản ánh một nền văn hóa chứ không phải địa điểm chế tác", ông phân tích.
Để phục dựng chính xác, ông đã dành nhiều năm sưu tầm tư liệu về từng nhóm trống đồng, nghiên cứu sự khác biệt giữa trống Đông Sơn sớm và Đông Sơn muộn, từ đó phục dựng đúng hệ thống hoa văn nguyên bản.
Theo ông, mỗi chiếc trống đồng đều phản ánh đời sống của cư dân Việt cổ với hình ảnh mặt trời nhiều tia, chim Lạc, người múa, giã gạo, chèo thuyền, lễ hội... Vì vậy, nếu thay đổi hoa văn theo ý thích, chiếc trống sẽ không còn mang đúng giá trị của văn hóa Đông Sơn.
Không chỉ phục dựng thành công trống đồng Đông Sơn, ông còn đào tạo hàng trăm lao động địa phương. Năm 2011, lớp truyền nghề với khoảng 300 học viên được tổ chức, tạo nguồn nhân lực cho làng nghề. Cùng với sự quan tâm của địa phương, Cụm làng nghề đúc đồng được hình thành, khu trưng bày rộng khoảng 2.500 m² được xây dựng, từng bước đưa Trà Đông trở thành điểm đến của du khách yêu văn hóa truyền thống.
Đến nay, sản phẩm trống đồng Quý Châu được công nhận OCOP 4 sao, không chỉ ghi nhận chất lượng sản phẩm mà còn khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc của làng nghề.
Trong hơn hai thập kỷ qua, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Bá Châu cùng các nghệ nhân Trà Đông đã tạo nên nhiều dấu ấn như phục dựng trống đồng Ngọc Lũ, đúc chiếc trống đồng lớn nhất Việt Nam, phiên bản Ngọc Lũ lớn nhất thế giới, thực hiện 101 chiếc trống đồng phục vụ Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, đúc 1.000 tượng Mẹ Âu Cơ làm quà tặng APEC 2017...
Hiện nay, ông tiếp tục nghiên cứu chế tác trống đồng có khả năng phát ra âm thanh như trống da nhằm tái hiện đầy đủ hơn giá trị của loại nhạc khí thiêng trong đời sống cư dân Đông Sơn.
Truyền thông đúng giá trị gốc để OCOP trở thành động lực phát triển văn hóa và du lịch
Trao đổi với Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Bá Châu, Tiến sĩ Đào Xuân Hưng, Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đánh giá cao tâm huyết của các nghệ nhân trong việc hồi sinh nghề đúc đồng truyền thống và gìn giữ giá trị của nền văn hóa Đông Sơn.
Theo Tiến sĩ Đào Xuân Hưng, trong Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP), điều làm nên giá trị bền vững không chỉ là chất lượng sản phẩm mà còn là câu chuyện văn hóa, nguồn gốc xuất xứ và lịch sử hình thành của sản phẩm. Ông cho rằng, những câu chuyện như sự nhầm lẫn giữa địa danh phát hiện, khai quật trống đồng với địa danh chế tác cho thấy vai trò đặc biệt của truyền thông trong việc chuyển tải chính xác các giá trị lịch sử.
Là cơ quan lý luận khoa học của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường xác định việc truyền thông về các sản phẩm OCOP gắn với di sản văn hóa là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm góp phần phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững.
Theo Tiến sĩ Đào Xuân Hưng, thời gian tới, Tạp chí sẽ phối hợp với địa phương, các cơ quan chuyên môn, nhà sử học và nghệ nhân tổ chức hội thảo khoa học về phát triển nghề đúc đồng gắn với văn hóa Đông Sơn và du lịch làng nghề. Đây sẽ là diễn đàn để làm rõ giá trị lịch sử, nguồn gốc của nghề đúc đồng Trà Đông, đồng thời xây dựng chiến lược truyền thông bài bản nhằm nâng cao giá trị của sản phẩm OCOP, góp phần đưa làng nghề trở thành điểm đến văn hóa đặc sắc.
Đối với Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Bá Châu, điều ông mong mỏi nhất vẫn là có thêm sự chung tay của các cơ quan quản lý, nhà khoa học, cơ quan truyền thông và cộng đồng để gìn giữ nghề truyền thống. "Tôi mong thế hệ trẻ sẽ tiếp tục nối nghề. Chỉ khi còn người làm nghề thì văn hóa Đông Sơn mới thực sự được lưu truyền. Những chiếc trống đồng không chỉ là sản phẩm thủ công mà là ký ức của dân tộc được lưu giữ qua từng đường nét hoa văn", ông chia sẻ.
Từ những lò đúc từng nguội lạnh sau nhiều năm mai một, hôm nay Trà Đông đã hồi sinh bằng sự bền bỉ của những người thợ giữ lửa. Và khi những giá trị ấy được truyền thông đúng với nguồn cội, sản phẩm trống đồng Quý Châu OCOP 4 sao không chỉ góp phần phát triển kinh tế địa phương mà còn trở thành cầu nối đưa di sản văn hóa Đông Sơn lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống đương đại.
Đoàn cán bộ, viên chức và người lao động Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã tổ chức chuyến tham quan một số điểm văn hóa, lịch sử, mô hình OCOP tại tỉnh Thanh Hóa.
Với 405 cây xanh và cây ăn quả được trao tặng và trồng tại chùa Linh Sơn (tỉnh Lai Châu), chương trình "Chùa Xanh" do Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường phối hợp cùng Quỹ Xanh Trí Đức LC tổ chức tiếp tục lan tỏa thông điệp sống xanh, góp phần xây dựng không gian tâm linh thân thiện với môi trường, đồng thời khơi dậy ý thức trách nhiệm của cộng đồng trong bảo vệ thiên nhiên và phát triển bền vững.
Ngày 10/7, tại chùa Linh Sơn, tỉnh Lai Châu, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường tổ chức trồng mới 405 cây Chương trình "Chùa xanh" nhằm lan tỏa tinh thần bảo vệ môi trường, góp phần xây dựng cảnh quan xanh, sạch, đẹp và phát triển bền vững. Chương trình với sự đồng hành của Công ty TNHH Trí Đức LC.
Ngày 10/7, tại phường Tân Phong, tỉnh Lai Châu, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu tổ chức Hội thảo “Truyền thông, nâng cao nhận thức về khai thác bền vững tài nguyên nước và bảo vệ môi trường nước xuyên biên giới”.
