Tăng cường phối hợp triển khai dự án giảm chất gây hiệu ứng nhà kính hướng tới thực hiện hiệu quả Nghị định thư Montreal

Trong bối cảnh đó, Hội thảo khởi động Dự án "Quản lý bền vững các chất được kiểm soát theo Nghị định thư Montreal" (Dự án SMS-MP) do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức sáng ngày 24/7 tại Hà Nội là bước chuẩn bị quan trọng nhằm thống nhất cơ chế phối hợp, tạo nền tảng để triển khai hiệu quả các hợp phần của Dự án trong giai đoạn 2026-2031.

Thống nhất cơ chế phối hợp để triển khai Dự án SMS-MP

Hội thảo do Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Ngân hàng Thế giới (WB) và Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) tổ chức, quy tụ khoảng 150 đại biểu đến từ các bộ, ngành, địa phương, tổ chức quốc tế, cơ sở đào tạo, hiệp hội ngành nghề và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực lạnh và điều hòa không khí. Bên cạnh việc giới thiệu kế hoạch triển khai Dự án SMS-MP, hội thảo còn là diễn đàn để các bên trao đổi về cơ chế phối hợp, xác định vai trò của từng cơ quan trong quá trình thực hiện các hợp phần của Dự án.

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng điều hành Cục Biến đổi khí hậu, nhấn mạnh rằng trong gần bốn thập kỷ qua, Công ước Vienna và Nghị định thư Montreal đã được cộng đồng quốc tế ghi nhận là một trong những điều ước môi trường thành công nhất, góp phần phục hồi tầng ô-dôn, bảo vệ sức khỏe con người, đồng thời thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và tăng trưởng xanh. Việt Nam, kể từ khi tham gia Nghị định thư Montreal năm 1994, luôn thực hiện nghiêm túc các nghĩa vụ của quốc gia thành viên, từng bước hoàn thiện chính sách, kiểm soát hoạt động xuất nhập khẩu các chất được kiểm soát, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ và nâng cao năng lực cho đội ngũ quản lý.

Theo ông Nguyễn Tuấn Quang, tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa ngày càng nhanh đang kéo theo nhu cầu sử dụng thiết bị lạnh, điều hòa không khí và các công nghệ làm mát tăng mạnh. Điều này đặt ra yêu cầu vừa đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, vừa thực hiện lộ trình loại trừ các chất làm suy giảm tầng ô-dôn và giảm dần các chất có tiềm năng gây nóng lên toàn cầu theo các cam kết quốc tế. Trong bối cảnh đó, Dự án SMS-MP được kỳ vọng sẽ tạo khuôn khổ để các cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp phối hợp triển khai đồng bộ các giải pháp về chính sách, kỹ thuật, đào tạo và chuyển giao công nghệ.

Đồng hành cùng Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong triển khai Dự án, ông Nguyễn Duy Sơn, Quyền Giám đốc Vận hành Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, đánh giá Hội thảo khởi động là bước chuẩn bị quan trọng để các cơ quan quản lý, đối tác phát triển và các đơn vị liên quan thống nhất cơ chế phối hợp trước khi triển khai đồng bộ các hợp phần của Dự án SMS-MP. Theo ông, sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên ngay từ giai đoạn đầu sẽ tạo nền tảng để Dự án được triển khai hiệu quả, góp phần thực hiện các mục tiêu của Việt Nam theo Nghị định thư Montreal và Bản sửa đổi Kigali.

Đồng bộ giải pháp để thực hiện lộ trình giảm dần HCFC và HFC

Việc triển khai Dự án SMS-MP diễn ra trong bối cảnh Việt Nam bước sang giai đoạn mới trong thực hiện các cam kết theo Nghị định thư Montreal và Bản sửa đổi Kigali. Nếu trước đây trọng tâm là loại trừ các chất làm suy giảm tầng ô-dôn như CFC, Halon và Methyl Bromide, thì giai đoạn hiện nay đặt ra yêu cầu cao hơn, đó là từng bước loại trừ HCFC và giảm dần tiêu thụ HFC – nhóm môi chất lạnh có tiềm năng gây nóng lên toàn cầu cao. Đây cũng là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm thực hiện Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu và mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Theo bà Nguyễn Đặng Thu Cúc, Phó Trưởng phòng Quản lý phát thải khí nhà kính và Bảo vệ tầng ô-dôn (Cục Biến đổi khí hậu), Dự án SMS-MP được Quỹ Đa phương thực hiện Nghị định thư Montreal tài trợ, giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan chủ quản, Cục Biến đổi khí hậu là cơ quan thực hiện, với Ngân hàng Thế giới (WB) và Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) là hai cơ quan thực hiện quốc tế. Dự án được xây dựng nhằm hỗ trợ Việt Nam hoàn thành mục tiêu loại trừ gần như hoàn toàn HCFC vào năm 2030, đồng thời triển khai giai đoạn đầu lộ trình giảm dần HFC theo Bản sửa đổi Kigali thông qua các hợp phần về hoàn thiện chính sách, hỗ trợ chuyển đổi công nghệ, tăng cường năng lực và truyền thông nâng cao nhận thức.

Trong khuôn khổ Dự án, Ngân hàng Thế giới sẽ tập trung hỗ trợ quản lý và điều phối các hợp phần đầu tư, huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực của Quỹ Đa phương, đồng thời đồng hành cùng Việt Nam trong quá trình chuyển đổi công nghệ sử dụng môi chất lạnh có tiềm năng gây nóng lên toàn cầu thấp. UNEP đảm nhiệm các hoạt động hỗ trợ xây dựng và hoàn thiện chính sách, tăng cường năng lực thể chế, đào tạo kỹ thuật viên, truyền thông và chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi Nghị định thư Montreal và Bản sửa đổi Kigali tại Việt Nam. Sự phối hợp giữa hai tổ chức quốc tế được kỳ vọng sẽ phát huy thế mạnh của từng bên, bảo đảm Dự án được triển khai đồng bộ từ khâu xây dựng chính sách đến tổ chức thực hiện.

Theo ông Nguyễn Duy Sơn, Quyền Giám đốc Vận hành Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Dự án SMS-MP là kết quả của quá trình chuẩn bị công phu với sự phối hợp giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Quỹ Đa phương cùng các đối tác phát triển trong nhiều năm qua. Ông cho rằng giai đoạn thực hiện Bản sửa đổi Kigali sẽ đặt ra những yêu cầu phức tạp hơn so với các chương trình loại trừ các chất làm suy giảm tầng ô-dôn trước đây, bởi bên cạnh việc thay thế công nghệ còn phải đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, hoàn thiện chính sách và tăng cường năng lực thực thi ở tất cả các cấp.

Đại diện Ngân hàng Thế giới cũng đánh giá Việt Nam đã tạo dựng nền tảng quan trọng sau hơn 30 năm thực hiện Nghị định thư Montreal và hoàn toàn có cơ sở để tiếp tục đạt được các mục tiêu mới. Với sự cam kết của Chính phủ, sự đồng hành của các tổ chức quốc tế cùng sự tham gia tích cực của các bộ, ngành và cộng đồng doanh nghiệp, Dự án SMS-MP được kỳ vọng sẽ góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang các công nghệ làm lạnh phát thải thấp, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và hỗ trợ Việt Nam thực hiện đồng thời các mục tiêu về bảo vệ tầng ô-dôn và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Chung tay đưa các cam kết quốc tế vào thực tiễn

Phát biểu tại Hội thảo, bà Nguyễn Thị Kim Quế, Tổ trưởng Ban giám sát quản lý về hải quan, Cục Hải quan cho biết, quản lý hoạt động xuất nhập khẩu các chất được kiểm soát tiếp tục là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo đảm Việt Nam thực hiện đúng các nghĩa vụ theo Nghị định thư Montreal. Trong khuôn khổ Dự án, Cục Hải quan sẽ phối hợp với Cục Biến đổi khí hậu và các đối tác quốc tế tổ chức các chương trình đào tạo cho lực lượng hải quan, doanh nghiệp và đại lý làm thủ tục hải quan; đồng thời tăng cường ứng dụng thiết bị nhận diện các chất được kiểm soát tại các cửa khẩu trọng điểm nhằm nâng cao hiệu quả giám sát, ngăn chặn các hành vi gian lận thương mại và buôn lậu. Đây được xem là mắt xích quan trọng để kiểm soát nguồn cung các chất được kiểm soát ngay từ khâu nhập khẩu.

Một nội dung khác nhận được nhiều sự quan tâm là đào tạo nguồn nhân lực cho quá trình chuyển đổi công nghệ. Theo TS. Hà Đức Ngọc, đại diện Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên (Bộ Giáo dục & Đào tạo), hệ thống giáo dục nghề nghiệp đã phối hợp với Cục Biến đổi khí hậu triển khai nhiều hoạt động từ năm 2019 nhằm đưa nội dung quản lý các chất được kiểm soát và bảo vệ môi trường vào chương trình đào tạo. Hiện nay, các chuẩn đầu ra đối với người học ở trình độ trung cấp, cao đẳng đều yêu cầu trang bị kỹ năng xanh, kỹ năng tiết kiệm năng lượng và ý thức bảo vệ môi trường, tạo nền tảng để hình thành đội ngũ kỹ thuật viên đáp ứng yêu cầu của ngành lạnh trong giai đoạn chuyển đổi.

TS. Hà Đức Ngọc nhấn mạnh, kiến thức chuyên môn thôi chưa đủ để bảo đảm hiệu quả thực thi các cam kết quốc tế. Người lao động trực tiếp bảo dưỡng, sửa chữa hệ thống lạnh cần được hình thành ý thức nghề nghiệp trong việc thu hồi, lưu giữ và xử lý môi chất lạnh sau khi bảo dưỡng, tránh phát tán các chất được kiểm soát ra môi trường. Theo ông, nếu kỹ thuật viên không tuân thủ đúng quy trình, những nỗ lực về hoàn thiện thể chế hay đầu tư công nghệ cũng khó mang lại hiệu quả như mong muốn. Đây cũng là lý do các nội dung về bảo vệ môi trường được lồng ghép vào chuẩn chương trình đào tạo, đồng thời mở rộng các khóa đào tạo, bồi dưỡng và cấp chứng chỉ cho cả lao động đang làm việc ngoài thị trường.

Ở góc độ doanh nghiệp, đại diện Tổng công ty Đường sắt Việt Nam và Công ty Cổ phần Vận tải Đường sắt đánh giá cao định hướng của Dự án trong việc hỗ trợ nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng các môi chất lạnh có tiềm năng gây nóng lên toàn cầu thấp hơn trong lĩnh vực vận tải đường sắt. Theo các doanh nghiệp, việc từng bước thay thế công nghệ không chỉ góp phần thực hiện các cam kết quốc tế mà còn mở ra cơ hội nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, giảm chi phí vận hành và tăng khả năng thích ứng của ngành giao thông trước yêu cầu chuyển đổi xanh.

Có thể thấy, từ cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức quốc tế đến cơ sở đào tạo và doanh nghiệp đều đang đảm nhận những vai trò khác nhau nhưng có mối liên kết chặt chẽ trong quá trình triển khai Dự án SMS-MP. Chính sự phối hợp này sẽ quyết định hiệu quả thực hiện các mục tiêu của Nghị định thư Montreal và Bản sửa đổi Kigali, đồng thời góp phần xây dựng ngành làm lạnh phát triển theo hướng hiện đại, an toàn, tiết kiệm năng lượng và thân thiện với môi trường.