Cùng với sự phát triển về chuyên môn, nghiệp vụ, hệ thống thể chế, chính sách và pháp luật về khí tượng thủy văn (KTTV) ngày càng được hoàn thiện, tạo cơ sở pháp lý cho công tác quản lý nhà nước (QLNN), tổ chức thực thi pháp luật và nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ KTTV. Trong đó, thanh tra, kiểm tra chuyên ngành giữ vai trò quan trọng trong việc giám sát thực thi pháp luật, phát hiện và xử lý vi phạm; đồng thời hướng dẫn, đôn đốc các tổ chức, cá nhân thực hiện đúng trách nhiệm về quan trắc, truyền nhận, lưu trữ và cung cấp thông tin, dữ liệu KTTV.
Thanh tra, kiểm tra, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước
Trong quá trình phát triển, ngành KTTV Việt Nam đã từng bước hình thành mạng lưới quan trắc, hệ thống dự báo, cảnh báo và cơ sở dữ liệu tương đối toàn diện. Toàn ngành hiện có hơn 2.800 trạm quan trắc khí tượng, thủy văn, hải văn, ra-đa và các loại hình quan trắc chuyên ngành khác. Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia cung cấp khoảng 9.000 bản tin mỗi năm; các đài KTTV khu vực và địa phương cung cấp gần 50.000 bản tin, phục vụ trực tiếp công tác chỉ đạo, điều hành, phòng, chống và chủ động ứng phó với thiên tai.
Trong bối cảnh BĐKH làm gia tăng tính bất thường, cực đoan của nhiều loại hình thời tiết, thủy văn và thiên tai, yêu cầu đối với công tác QLNN về KTTV ngày càng cao. Hệ thống văn bản pháp luật từng bước được xây dựng, hoàn thiện, bao quát các lĩnh vực từ điều tra cơ bản, quan trắc, dự báo, cung cấp thông tin đến lưu trữ tư liệu, giám sát BĐKH và hợp tác quốc tế. Trong đó, công tác thanh tra, kiểm tra chuyên ngành là một trong những công cụ quan trọng để bảo đảm pháp luật được thực thi thống nhất, nâng cao ý thức tuân thủ của các tổ chức, cá nhân và tăng cường hiệu lực, hiệu quả QLNN.
Công tác QLNN về KTTV, trong đó có tổ chức thực thi pháp luật, đã có nhiều thay đổi nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn quản lý hoạt động KTTV trên phạm vi cả nước. Trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền được giao, Bộ NN&MT đã ban hành nhiều quy định nhằm tổ chức thực thi pháp luật, hướng dẫn và quản lý chuyên môn, nghiệp vụ trong lĩnh vực KTTV.
Trong Kế hoạch triển khai nhiệm vụ xây dựng văn bản hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ phục vụ công tác QLNN giai đoạn 2021 đến nay, Bộ đã xác định yêu cầu xây dựng, ban hành trên 60 văn bản để làm cơ sở toàn diện cho các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan hoạt động trong lĩnh vực KTTV tổ chức triển khai thực hiện, đáp ứng yêu cầu QLNN về KTTV; hướng dẫn các địa phương xây dựng quy chế phối hợp quản lý hoạt động KTTV trên địa bàn,... Hệ thống văn bản pháp luật về KTTV đã được chú ý xây dựng điều chỉnh đến tất cả các lĩnh vực như điều tra cơ bản, dự báo phục vụ cộng đồng, thông tin lưu trữ tư liệu, giám sát BĐKH, hợp tác quốc tế,…Trong giai đoạn 2018 – 9/2025, với tổng số 45 văn bản quy phạm pháp luật về KTTV được các cấp có thẩm quyền ban hành, trong đó có: 01 Chỉ thị của Ban Bí thư, 06 Nghị định, 10 Quyết định của Chính phủ và 28 Thông tư của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ NN&MT),... Với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về KTTV ngày càng được hoàn thiện đã tạo điều kiện thuận lợi để ngành tăng cường QLNN về KTTV cũng như nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác phục vụ KTTV. Đặc biệt, với việc lần đầu tiên ngành có Luật KTTV đã tạo điều kiện pháp lý để ngành có đầu tư phát triển, nâng cao chất lượng chuyên môn, nghiệp vụ; Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 10-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác KTTV đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc,... là cơ sở, tiền đề, định hướng quan trọng trong kế hoạch phát triển, hiện đại hóa ngành KTTV.
Công tác kiểm tra thi hành pháp luật về KTTV có nhiều thuận lợi do tổ chức bộ máy được thiết kế trực tiếp đến cấp cơ sở. Các Đài KTTV địa phương, trạm KTTV là các cơ quan, đơn vị giữ vai trò phối hợp, hỗ trợ đặc biệt quan trọng, hỗ trợ, phối hợp hiệu quả với các cơ quan chức năng của địa phương trong công tác kiểm tra thi hành pháp luật về KTTV.
Trong thời gian qua, công tác thanh tra, kiểm tra chuyên ngành lĩnh vực KTTV đã được Bộ NN&MT cùng các ngành, địa phương quan tâm triển khai nhằm tăng cường hiệu lực, hiệu quả QLNN, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của các tổ chức, cá nhân thuộc đối tượng quản lý. Hoạt động kiểm tra chuyên ngành được thực hiện theo nguyên tắc xem xét, đánh giá việc chấp hành pháp luật chuyên ngành, kịp thời phát hiện, chấn chỉnh các tồn tại, hạn chế và xử lý các hành vi vi phạm theo quy định của pháp luật.
Hằng năm, Bộ NN&MT đã ban hành các kế hoạch kiểm tra việc chấp hành pháp luật về KTTV đối với các chủ công trình thuộc đối tượng phải quan trắc và cung cấp thông tin, dữ liệu KTTV; các tổ chức khai thác, sử dụng thông tin, dữ liệu KTTV; các đơn vị quản lý, vận hành mạng lưới trạm KTTV chuyên dùng. Nội dung kiểm tra tập trung vào việc thực hiện các quy định của Luật KTTV và các văn bản hướng dẫn thi hành, đặc biệt là việc xây dựng, vận hành trạm quan trắc KTTV chuyên dùng; thực hiện chế độ quan trắc, truyền nhận, lưu trữ và cung cấp thông tin, dữ liệu KTTV; bảo đảm chất lượng số liệu quan trắc và thực hiện các quy chuẩn kỹ thuật chuyên ngành.
Thời gian qua, Bộ NN&MT đã tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, kịp thời phát hiện, xử lý nghiêm cơ quan, tổ chức, cá nhân vi phạm pháp luật về KTTV; đã giao Cục KTTV tổ chức 62 Đoàn kiểm tra, 01 Đoàn Thanh tra việc chấp hành pháp luật KTTV đối với hơn 70 Doanh nghiệp - Chủ của 300 công trình phải quan trắc KTTV theo quy định của Luật KTTV gồm (hồ chứa thuỷ lợi và thuỷ điện, vườn quốc gia, sân bay, cảng biển, cáp treo phục vụ tham quan, du lịch…). Kiểm tra việc khai thác sử dụng thông tin dữ liệu KTTV đối với 886 dự án phát triển kinh tế - xã hội có sử dụng ngân sách nhà nước; làm việc với UBND tỉnh/thành phố về tình hình triển khai, thi hành các văn bản quy phạm pháp luật và trách nhiệm QLNN lĩnh vực KTTV tại địa phương. Nội dung, phương pháp kiểm tra thường xuyên đổi mới theo hướng gắn công tác thanh tra, kiểm tra với việc theo dõi, đôn đốc, hướng dẫn triển khai thi hành Luật KTTV và các văn bản quy định chi tiết Luật. Tập trung vào các nội dung kiểm tra các chủ công trình phải quan trắc KTTV, gồm Hồ chứa (thủy lợi và thủy điện), Vườn quốc gia...; UBND tỉnh/Sở NN&MT các tỉnh về việc thi hành pháp luật KTTV; và kiểm tra các công trình vi phạm hành lang kỹ thuật của công trình KTTV tại các Đài, trạm KTTV.
Tại các địa phương, Sở NN&MT đã chủ động phối hợp với các cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương tổ chức rà soát, thống kê các công trình thuộc đối tượng phải quan trắc và cung cấp thông tin, dữ liệu KTTV; thực hiện kiểm tra chuyên ngành KTTV, tăng cường kiểm tra việc thực hiện trách nhiệm của các chủ hồ chứa thủy điện, thủy lợi, cảng biển, sân bay, khu công nghiệp và các công trình có yêu cầu quan trắc KTTV chuyên dùng.
Qua công tác kiểm tra đã góp phần nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc tuân thủ quy định pháp luật về KTTV. Điển hình như tỉnh Sơn La, từ năm 2016 đến nay, Sở NN&MT tỉnh đã tổ chức 36 cuộc thanh tra, kiểm tra theo Kế hoạch được UBND tỉnh phê duyệt đối với 36 chủ công trình đập, hồ chứa nước là công trình phải quan trắc và cung cấp thông tin dữ liệu quan trắc KTTV. Số tiền xử phạt: Tổng số tiền phạt theo các Quyết định xử phạt vi phạm hành chính là 125.500.000 đồng và số tiền thực tế đã thu nộp ngân sách nhà nước là 125.500.000 đồng.
Những kết quả đạt được trong thời gian qua cho thấy công tác thanh tra, kiểm tra chuyên ngành KTTV đã từng bước đi vào nền nếp, phạm vi và nội dung kiểm tra ngày càng được mở rộng, phương thức kiểm tra từng bước đổi mới theo hướng kết hợp giữa kiểm tra, hướng dẫn, đôn đốc và xử lý vi phạm. Tuy nhiên, trước yêu cầu hiện đại hóa ngành KTTV, BĐKH và sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết, thủy văn cực đoan, công tác này cần tiếp tục được đổi mới mạnh mẽ.
Giải pháp tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước
Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác thanh tra, kiểm tra chuyên ngành lĩnh vực KTTV vẫn còn một số khó khăn. Tại một số địa phương, việc rà soát, thống kê đối tượng thuộc diện quản lý chưa đầy đủ; nhiều chủ công trình chưa nhận thức đầy đủ trách nhiệm pháp lý trong việc đầu tư, vận hành trạm quan trắc và cung cấp thông tin, dữ liệu KTTV. Một số công trình chưa thực hiện hoặc thực hiện chưa đầy đủ chế độ quan trắc, truyền nhận dữ liệu theo quy định; chất lượng số liệu quan trắc chưa bảo đảm; việc khắc phục các tồn tại sau kiểm tra còn chậm.
Thời gian tới, Ngành KTTV tập trung hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo và hiện đại hóa mạng lưới quan trắc; khẩn trương hoàn thành các văn bản pháp luật năm 2026, nghiên cứu sửa đổi Luật KTTV và các văn bản hướng dẫn; theo dõi sát diễn biến mưa, bão, thiên tai, nhất là tại miền Trung và miền Nam, chủ động cập nhật các kịch bản ứng phó với El Niño. Đồng thời, tiếp tục chuyển đổi từ quan trắc thủ công sang tự động, ưu tiên khu vực miền núi, vùng biển; đẩy mạnh chuyển đổi số, hiện đại hóa các trung tâm điều hành, tăng cường chia sẻ dữ liệu, ứng dụng AI và mở rộng hợp tác quốc tế, huy động nguồn lực đầu tư.
Hoàn thiện hệ thống thể chế, cơ chế, chính sách, tăng cường QLNN về KTTV. Rà soát, sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện hệ thống pháp luật về KTTV và các quy định pháp luật khác có liên quan, bảo đảm đồng bộ, thống nhất, phù hợp với thực tiễn, tạo môi trường pháp lý đầy đủ phục vụ QLNN đối với lĩnh vực KTTV, cụ thể như: Rà soát, đánh giá việc thi hành Luật KTTV, xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật KTTV; rà soát, điều chỉnh, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật, quy chuẩn, tiêu chuẩn, quy định, quy trình kỹ thuật liên quan đến hoạt động khí tượng thuỷ văn.
Tăng cường hiệu lực, hiệu quả QLNN trên cơ sở củng cố tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, bảo đảm phương thức hoạt động tập trung, thống nhất ở trung ương và bổ sung, hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ của cơ quan QLNN về KTTV; xác định, phân định rõ vai trò, trách nhiệm, tổ chức bộ máy và cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương trong công tác KTTV; bổ sung chức năng thanh tra chuyên ngành lĩnh vực KTTV gắn liền với cơ quan thực hiện nhiệm vụ QLNN về KTTV. Xây dựng và thực hiện Đề án quốc gia phổ biến, giáo dục pháp luật về KTTV và nâng cao nhận thức cộng đồng về khai thác sử dụng bản tin dự báo, cảnh báo KTTV đến năm 2030 trên phạm vi toàn quốc,…
Có thể thấy, công tác thanh tra, kiểm tra là một bộ phận quan trọng trong hệ thống QLNN về KTTV, có vai trò bảo đảm pháp luật được thực thi thống nhất, nâng cao trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân và góp phần bảo đảm chất lượng thông tin, dữ liệu phục vụ dự báo, cảnh báo và PCTT. Tới đây, ngành sẽ tập trung hoàn thiện thể chế, nghiên cứu sửa đổi Luật KTTV và các văn bản hướng dẫn; kiện toàn tổ chức bộ máy và phân định rõ trách nhiệm quản lý; tăng cường thanh tra, kiểm tra dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro; hiện đại hóa mạng lưới quan trắc; đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng AI; tăng cường chia sẻ dữ liệu và hợp tác quốc tế. Đặc biệt, gắn thanh tra, kiểm tra với xây dựng cơ sở dữ liệu quản lý đối tượng, giám sát trực tuyến và theo dõi việc khắc phục sau kiểm tra. Khi được triển khai đồng bộ với hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và hiện đại hóa hạ tầng KTTV, công tác thanh tra, kiểm tra sẽ không chỉ là công cụ phát hiện, xử lý vi phạm mà còn trở thành một thành tố quan trọng trong quản trị hiện đại, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả QLNN và năng lực phục vụ của ngành KTTV đối với phát triển bền vững đất nước.
Một trong những văn bản quan trọng vừa được ban hành là Nghị định số 281/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 123/2024/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai, có hiệu lực thi hành từ ngày 31/8/2026. Nghị định được ban hành nhằm bảo đảm sự thống nhất với Luật Đất đai, Luật Xử lý vi phạm hành chính và các quy định pháp luật mới liên quan đến tổ chức bộ máy, thanh tra, chính quyền địa phương hai cấp. Đồng thời, văn bản nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện Nghị định số 123/2024/NĐ-CP, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai.
Quyết định áp dụng đối với doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân; hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh theo Nghị quyết số 198/2025/QH15; tổ chức đánh giá độc lập; cơ quan nhà nước thực hiện chính sách hỗ trợ lãi suất; ngân hàng thương mại, quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách tham gia hỗ trợ lãi suất và các tổ chức, cá nhân có liên quan.
Từ việc Chính phủ thông qua 4 nhóm chính sách tại Nghị quyết số 182/NQ-CP ngày 08/7/2026 đến khi hồ sơ thẩm định dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) được Bộ Tư pháp công bố ngày 03/8/2026, quá trình sửa đổi Luật đang từng bước cụ thể hóa yêu cầu đổi mới quản trị biển. Trọng tâm không chỉ là hoàn thiện công cụ quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường mà còn tạo hành lang pháp lý cho sử dụng không gian biển hiệu quả, phát triển các ngành kinh tế biển mới và khai thác bền vững tiềm năng từ biển.
Vừa qua, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 365/2026/NĐ-СР quy định về kinh doanh xuất, nhập khẩu thóc, gạo các loại. Nghị định áp dụng với thương nhân theo quy định của Luật Thương mại; các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm trong quản lý, điều hành xuất, nhập khẩu gạo và các tổ chức, cá nhân khác có liên quan.
Nghị quyết 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt ra những yêu cầu mới, nhấn mạnh vai trò then chốt của an ninh năng lượng, phát triển nguồn điện và chuyển dịch năng lượng bền vững. Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 253/2025/QH15 của Quốc hội về các cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý đặc thù, kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, đầu tư, thúc đẩy triển khai các dự án năng lượng, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
