Đề án trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025 – 2035, đặt mục tiêu cắt giảm khí nhà kính, đặc biệt là khí metan từ canh tác lúa. Đề án thúc đẩy áp dụng các kỹ thuật canh tác xanh, tăng cường xử lý rơm rạ sau thu hoạch, quản lý phân bón hiệu quả, đồng thời mở ra cơ hội tham gia thị trường carbon và xây dựng thương hiệu nông sản phát thải thấp.
Xây dựng chính sách, hoàn thiện các gói giải pháp kỹ thuật
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, phát triển nông nghiệp không thể tăng trưởng bằng mọi giá. Những sản phẩm nông nghiệp không đạt chuẩn về phát thải carbon, không đáp ứng yêu cầu bền vững có nguy cơ bị từ chối khi xuất khẩu sang các thị trường lớn. Vì vậy, việc giảm phát thải trong trồng trọt không còn là lựa chọn mà là con đường tất yếu để ngành nông nghiệp phát triển bền vững, gắn kết với mục tiêu phát triển xanh của quốc gia.
Ông Nguyễn Hồng Phong, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Công nông nghiệp Tiến Nông cho biết: "Việc đầu tiên cần nhận thức rằng, giảm phát thải là yếu tố tất yếu. Khi Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các cơ quan truyền thông, đặc biệt là bà con nông dân ,những người trực tiếp sản xuất trên đồng ruộng hằng ngày, nhận thức đầy đủ trách nhiệm của mình đối với môi trường, xã hội và tương lai của ngành nông nghiệp, thì các giải pháp giảm phát thải trong toàn bộ quá trình sản xuất, từ trồng trọt đến chăn nuôi, mới có thể được triển khai hiệu quả".
Được biết, bên cạnh việc triển khai Đề án 1 triệu ha vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp nhằm nâng cao thu nhập cho nông dân và xây dựng thương hiệu lúa gạo Việt Nam theo hướng bền vững, ngành trồng trọt cũng đang ghi nhận nhiều mô hình nghiên cứu, ứng dụng do các viện, trường triển khai đạt kết quả tích cực. Những mô hình này không chỉ tạo nền tảng thực tiễn mà còn cung cấp kinh nghiệm quan trọng, góp phần hình thành cơ sở khoa học và thực tiễn để triển khai hiệu quả các mục tiêu giảm phát thải trong thời gian tới.
Đề án trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025-2035 được xây dựng như một chương trình tổng thể, dài hạn, bao trùm các nhóm cây trồng có diện tích lớn và tiềm năng giảm phát thải cao. Theo đó, ngành Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai đề án theo hướng bài bản, có hệ thống, đồng thời huy động sự tham gia của toàn bộ hệ thống chính trị, các tổ chức quốc tế, doanh nghiệp và địa phương nhằm bảo đảm việc thực hiện đồng bộ, hiệu quả và bền vững.
Theo dự thảo đề án, ngành trồng trọt đặt ra mục tiêu đến năm 2035 giảm ít nhất 10% tổng phát thải khí nhà kính và giảm 30% phát thải khí metan so với năm 2020. Để đạt được điều này, nhiều giải pháp đồng bộ được xây dựng, từ hoàn thiện các thể chế chính sách phát triển các gói kỹ thuật canh tác phù hợp cho cây trồng chủ lực, như triển khai hệ thống đo đạc, báo cáo thẩm định MOV, MRV, thiết lập cơ sở dữ liệu quốc gia về phát thải.
Đề án dự kiến sẽ đào tạo 3.000 cán bộ nông dân và doanh nghiệp tham gia. Đề án cũng hướng đến hình thành nhãn hiệu nông sản phát thải thấp, xây dựng ít nhất 15 mô hình giảm phát thải. Trong đó có 5 mô hình tham gia thị trường tín chỉ carbon. Đây sẽ là nền tảng để Việt Nam tiến xa hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu, nơi yếu tố xanh ngày càng trở thành thước đo quan trọng của nông sản chất lượng cao.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung cho biết: “Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng cụ thể từng nội dung quan trọng; trước tiên là hoàn thiện chính sách còn đang thiếu cũng như hoàn thiện các gói giải pháp kỹ thuật, chẳng hạn như chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ diện tích lúa kém hiệu quả sang các cây trồng cạn khác. Thứ hai là quản lý chặt chẽ, thứ 3 là cải tiến quy trình đưa vật tư nông nghiệp đầu vào. Cuối cùng là nghiên cứu triển khai các giải pháp kỹ thuật để sử dụng đất làm sao để lưu trữ hấp thụ carbon cho đất và các giải pháp kỹ thuật khác”.
Cơ hội để ngành trồng trọt phát triển theo hướng xanh, bền vững
Con đường hiện thực hóa các mục tiêu giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt được đánh giá còn nhiều thách thức. Tập quán canh tác ngập nước kéo dài, thói quen đốt rơm rạ sau thu hoạch và việc sử dụng phân bón chưa hợp lý vẫn phổ biến tại nhiều địa phương, làm gia tăng phát thải khí nhà kính. Trong khi đó, cơ chế, chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các mô hình sản xuất phát thải thấp chưa thực sự rõ ràng và đủ sức hấp dẫn. Bên cạnh đó, hệ thống dữ liệu phục vụ kiểm kê, giám sát và kiểm soát phát thải còn thiếu đồng bộ, chưa đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh mới. Những rào cản này cho thấy quá trình chuyển đổi xanh trong nông nghiệp đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và từng hộ nông dân nhằm tạo ra thay đổi thực chất và bền vững.
Ông Nguyễn Hồng Phong cho rằng, hiện nay hệ thống công cụ phục vụ đo đếm và tính toán phát thải trong lĩnh vực trồng trọt vẫn chưa được xây dựng đầy đủ và thống nhất. Do đó, các địa phương và đơn vị sản xuất mong muốn Bộ Nông nghiệp và Môi trường sớm ban hành bộ công cụ chuẩn để phục vụ việc đo đếm, kiểm tra và đánh giá phát thải một cách đồng bộ. Khi có hệ thống công cụ cụ thể, không chỉ cơ quan quản lý mà ngay cả người nông dân cũng có thể chủ động theo dõi mức phát thải trên chính diện tích canh tác của mình, qua đó nâng cao nhận thức và điều chỉnh phương thức sản xuất theo hướng giảm phát thải.
Thực tế tại Hà Nội và nhiều địa phương cho thấy, các mô hình trồng trọt giảm phát thải đã bước đầu mang lại những kết quả tích cực. Tại một số vùng chuyên canh lúa, nông dân chuyển sang áp dụng phương pháp tưới ngập - khô xen kẽ thay cho hình thức canh tác ngập nước truyền thống, qua đó giúp giảm đáng kể lượng khí mê-tan phát sinh, đồng thời tiết kiệm nguồn nước tưới.
Bên cạnh đó, việc kết hợp sử dụng phân bón hữu cơ với phân bón hóa học góp phần hạn chế phát thải khí nitơ oxit - loại khí nhà kính có mức độ tác động cao hơn nhiều lần so với CO₂. Đáng chú ý, rơm rạ sau thu hoạch không còn bị đốt bỏ như trước mà được tận dụng để sản xuất phân hữu cơ hoặc trồng nấm, vừa giảm ô nhiễm môi trường, vừa gia tăng giá trị kinh tế cho người nông dân.
Đồng hành cùng bà con nông dân là đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và cộng đồng doanh nghiệp, Đề án không chỉ nhằm thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải mà còn mở ra cơ hội để ngành trồng trọt chuyển mình theo hướng xanh hơn, bền vững hơn và nâng cao giá trị gia tăng trong chuỗi sản xuất nông nghiệp.
Hàng năm, quá trình sản xuất nông nghiệp liên tục khai thác dinh dưỡng từ đất để tạo năng suất cây trồng nhưng chưa được bổ sung trở lại một cách tương xứng, đây là hạn chế cần sớm thay đổi. Thay vì để phụ phẩm nông nghiệp phát thải ra môi trường gây ô nhiễm, việc chuyển hóa thành than sinh học và đưa trở lại đất không chỉ giúp cải thiện độ phì nhiêu mà còn tăng khả năng lưu trữ carbon trong đất, góp phần giảm tác động của biến đổi khí hậu. Theo tính toán, mỗi tấn phụ phẩm trồng trọt có thể tạo ra khoảng 300 kg than sinh học, đồng thời giúp hấp thụ tương đương khoảng 9 tấn CO₂, mang lại lợi ích môi trường và kinh tế rất lớn.
Có thể thấy, giảm phát thải trong trồng trọt là một giải pháp mang tính đồng bộ, đòi hỏi sự vào cuộc của toàn bộ hệ thống. Nhà nước cần sớm hoàn thiện cơ chế, chính sách, đặc biệt là cơ chế tài chính nhằm hỗ trợ nông dân và doanh nghiệp, đồng thời khuyến khích tham gia thị trường tín chỉ carbon. Doanh nghiệp giữ vai trò đầu tàu trong đổi mới công nghệ, xây dựng các chuỗi sản xuất nông sản phát thải thấp. Người nông dân – chủ thể trực tiếp trên đồng ruộng – cần từng bước thay đổi tập quán canh tác, mạnh dạn tiếp cận kỹ thuật mới. Cùng với đó, các viện nghiên cứu và trường đại học tiếp tục đồng hành, cung cấp cơ sở khoa học và các giải pháp thực tiễn. Khi các mắt xích này được kết nối chặt chẽ, ngành trồng trọt Việt Nam hoàn toàn có thể biến thách thức thành cơ hội, tạo dựng lợi thế cạnh tranh cho một nền nông nghiệp xanh và phát triển bền vững.
