Việt Nam tăng cường phòng ngừa các bệnh lây từ động vật sang người

Ngày 17/3, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Trung tâm Hợp tác Quốc tế về Nghiên cứu Phát triển Nông nghiệp của Pháp (CIRAD), Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam và các đối tác tổ chức Cuộc họp khởi động Dự án ASEACA trong khuôn khổ sáng kiến PREZODE của Chính phủ Pháp.

Đặt nền móng cho cách tiếp cận phòng ngừa từ sớm 

Dự án ASEACA được triển khai trong khuôn khổ sáng kiến PREZODE do Chính phủ Pháp khởi xướng, với mục tiêu chuyển dịch tư duy từ “ứng phó với dịch bệnh” sang “phòng ngừa từ gốc”.

Các hoạt động chính của dự án bao gồm khảo sát liên ngành để đánh giá nguy cơ; triển khai mô hình “Một sức khỏe” tại cộng đồng; thúc đẩy đối thoại công - tư về sử dụng kháng sinh; đồng thời tăng cường hệ thống giám sát tích hợp giữa sức khỏe con người, động vật và môi trường. Dữ liệu sẽ được kết nối và phân tích nhanh thông qua các nền tảng số, phục vụ cảnh báo sớm và ra quyết định chính sách.

Không chỉ dừng ở cấp quốc gia, ASEACA còn đặt trọng tâm vào việc kết nối Việt Nam với mạng lưới One Health trong khu vực ASEAN và toàn cầu. Các hoạt động xuyên suốt như đối thoại chính sách - khoa học - xã hội, đào tạo nguồn nhân lực và chia sẻ dữ liệu được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng cho quản trị y tế bền vững, thích ứng với các rủi ro dịch bệnh mới nổi.

Phát biểu tại Hội nghị, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế Phạm Ngọc Mậu khẳng định, trong quá trình xây dựng đề xuất dự án, theo phương pháp quản lý có sự tham gia của Khung Đối tác MSK - Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp chặt chẽ với CIRAD và các đối tác liên quan đã tham vấn với các bộ, ngành, viện nghiên cứu và địa phương cùng xác định các ưu tiên nghiên cứu, xây dựng quan hệ đối tác và hoàn thiện thiết kế dự án theo cách tiếp cận liên ngành, bảo đảm phù hợp với bối cảnh và nhu cầu của Việt Nam.

Theo ông Phạm Ngọc Mậu, điểm quan trọng của dự án là hỗ trợ trực tiếp Nhóm Công tác “Từ nghiên cứu tới chính sách” trong suốt quá trình triển khai tại Việt Nam. Nhóm Công tác này sẽ đóng vai trò là cầu nối giữa các nhà nghiên cứu, các cơ quan quản lý và các bên liên quan, nhằm truyền tải và chia sẻ kịp thời các kết quả nghiên cứu, kinh nghiệm và bài học thực tiễn. Thông qua đó, các bằng chứng khoa học từ dự án có thể được tổng hợp, phân tích và chuyển hóa thành các khuyến nghị chính sách phù hợp, góp phần hỗ trợ quá trình hoạch định và thực thi chính sách trong lĩnh vực Một sức khỏe.

Đại sứ Pháp tại Việt Nam Olivier Brochet cho biết, Việt Nam hiện được đánh giá là một trong những quốc gia đi đầu tại Đông Nam Á trong triển khai cách tiếp cận Một sức khỏe, với Khung Đối tác Một sức khỏe đóng vai trò như một cơ chế phối hợp tương đối bài bản, kết nối giữa nghiên cứu, giám sát và chính sách công. Theo ông, chính khuôn khổ này đã tạo điều kiện để các cơ quan trong nước và tổ chức quốc tế phối hợp xử lý các nguy cơ sức khỏe mới nổi theo hướng tích hợp. 

Trên nền tảng đó, dự án ASEACA được triển khai như một phần của nỗ lực quốc tế nhằm tăng cường nghiên cứu và hợp tác khoa học về bệnh lây truyền và kháng kháng sinh, đồng thời làm rõ mối liên hệ giữa hệ thống nông nghiệp, đa dạng sinh học và các rủi ro sức khỏe. Dự án cũng hướng tới thúc đẩy đối thoại giữa giới nghiên cứu, cộng đồng và cơ quan quản lý, qua đó tăng cường kết nối giữa khoa học và chính sách trong phòng ngừa và quản lý rủi ro.

Đưa mô hình “Một sức khỏe” tiếp cận với cộng đồng

Khác với nhiều dự án nghiên cứu thuần túy, ASEACA nhấn mạnh triển khai các can thiệp trực tiếp tại cơ sở. Mô hình “phòng khám Một sức khỏe” sẽ được thiết lập tại các khu vực nông nghiệp nguy cơ cao, cung cấp đồng thời các dịch vụ như tiêm phòng vật nuôi, quản lý thuốc bảo vệ thực vật và sàng lọc sức khỏe cho người dân. 

Song song, dự án tổ chức các diễn đàn đối thoại công - tư về sử dụng kháng sinh với sự tham gia của hợp tác xã và người chăn nuôi, nhằm thay đổi hành vi sản xuất và kiểm soát AMR từ gốc. Đây được xem là mắt xích quan trọng trong việc giảm thiểu nguy cơ kháng thuốc, một trong những thách thức y tế toàn cầu hiện nay.

Tại Hội thảo, đại diện Chi cục Chăn nuôi và Thú y Đồng Tháp thông tin, toàn tỉnh hiện có hơn 22,9 triệu gia cầm và 460,9 nghìn con heo, với nhiều sản phẩm đặc sản như gà ác, chim cút, vịt chạy đồng phục vụ cả thị trường trong nước và xuất khẩu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nguy cơ dịch bệnh vẫn hiện hữu, khi chỉ riêng năm 2025 đã ghi nhận hàng chục ổ dịch như cúm gia cầm, dịch tả heo châu Phi, lở mồm long móng. Đáng chú ý, tình trạng kháng kháng sinh ở các chủng vi khuẩn như E.coli và Salmonella ở vật nuôi đang ở mức cao, với 100% mẫu phân lập có biểu hiện kháng từ 1 đến nhiều loại kháng sinh, phản ánh áp lực lớn trong quản lý sử dụng thuốc và an toàn sinh học. 

Tham gia dự án ASEACA, Đồng Tháp đang từng bước chuyển đổi cách tiếp cận sang mô hình “Một sức khỏe”, tích hợp giám sát giữa con người - động vật - môi trường. Đại diện Chi cục Chăn nuôi và Thú y cho biết, tỉnh tập trung vào các hoạt động nghiên cứu đánh giá vi sinh, xây dựng bản đồ nguy cơ, triển khai giám sát cộng đồng và nâng cao năng lực cán bộ thú y. Đồng thời, việc phát triển các mô hình phòng khám “Một sức khỏe”, tăng cường truyền thông và kiểm soát sử dụng kháng sinh được kỳ vọng sẽ tạo ra bằng chứng khoa học phục vụ hoạch định chính sách. Với định hướng này, Đồng Tháp đặt mục tiêu hình thành hệ thống giám sát tích hợp, có khả năng cảnh báo sớm và nhân rộng trong toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long. 

Cùng với đó, tỉnh Thái Nguyên định hướng chuyển mạnh sang mô hình “Một sức khỏe”, tích hợp giám sát giữa con người - động vật - môi trường, coi đây là giải pháp căn cơ để kiểm soát dịch bệnh và kháng kháng sinh. Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Thái Nguyên cho biết, địa phương đang triển khai đồng bộ các hoạt động nghiên cứu như đánh giá vi sinh và môi trường dọc chuỗi giá trị gia cầm, phân tích tình trạng kháng kháng sinh ở các vi khuẩn chỉ thị như E.coli, Salmonella, đồng thời xác định các điểm kiểm soát nguy cơ. 

Việc xây dựng bản đồ rủi ro, thiết lập trung tâm tư vấn “Một sức khỏe” cộng đồng và đẩy mạnh truyền thông, tập huấn cho người chăn nuôi được kỳ vọng sẽ thay đổi hành vi sử dụng kháng sinh, nâng cao an toàn sinh học. Dự án không chỉ cung cấp bằng chứng khoa học phục vụ hoạch định chính sách, mà còn góp phần xây dựng hệ thống giám sát tích hợp, có khả năng cảnh báo sớm và ứng phó hiệu quả với dịch bệnh. Thái Nguyên kỳ vọng hình thành mô hình giám sát “Một sức khỏe” có thể nhân rộng, tạo nền tảng cho phát triển chăn nuôi bền vững và an toàn thực phẩm trong dài hạn. 

Với cách tiếp cận đồng thiết kế, lấy cộng đồng làm trung tâm và dựa trên bằng chứng khoa học, ASEACA được kỳ vọng không chỉ dừng lại ở các mô hình thí điểm mà còn đóng góp trực tiếp vào quá trình xây dựng chính sách. Các nền tảng đối thoại giữa nhà nước - khoa học - xã hội sẽ đóng vai trò chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành khuyến nghị chính sách cụ thể.

Việc khởi động ASEACA tại Việt Nam cho thấy nỗ lực chủ động hội nhập và nâng cao năng lực phòng ngừa dịch bệnh của quốc gia, trong bối cảnh các nguy cơ y tế ngày càng phức tạp, đa chiều. Đây không chỉ là một dự án hợp tác quốc tế, mà còn là bước thử nghiệm quan trọng để định hình mô hình quản trị y tế mới, nơi phòng ngừa được đặt ở vị trí trung tâm của phát triển bền vững.