Thúc đẩy sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và hỗ trợ phát triển kinh tế tuần hoàn

Phát hiểu tại hội thảo, ông Mai Thanh Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cho biết, trong những năm qua, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện khung chính sách và pháp luật nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, và đặc biệt Quyết định số 222/QĐ-TTg ngày 23 tháng 01 năm 2025 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035 đã tạo nền tảng quan trọng cho việc chuyển đổi từ mô hình kinh tế tuyến tính “khai thác – sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ” sang mô hình trong đó tài nguyên được sử dụng hiệu quả hơn, sản phẩm và vật liệu được duy trì trong nền kinh tế lâu nhất có thể, đồng thời chất thải và tác động tiêu cực đến môi trường được giảm thiểu.

Trong lĩnh vực giao thông vận tải, đặc biệt là sự phát triển nhanh chóng của phương tiện sử dụng điện đang đặt ra những cơ hội cũng như những yêu cầu mới đối với kinh tế tuần hoàn. Số lượng phương tiện giao thông tại Việt Nam tiếp tục gia tăng, trong khi quá trình chuyển dịch sang phương tiện giao thông điện đang diễn ra ngày càng rõ nét. Sự phát triển này không chỉ góp phần thúc đẩy chuyển đổi năng lượng và giảm phát thải trong lĩnh vực giao thông, mà đồng thời cũng đặt ra những vấn đề cần được nghiên cứu về thu hồi, tái sử dụng, tái sản xuất, tái chế và xử lý phương tiện khi hết niên hạn sử dụng; cũng như quản lý vòng đời của pin xe điện.

Đây là những dòng vật liệu và sản phẩm có giá trị tài nguyên đáng kể, đồng thời có tính phức tạp về công nghệ, an toàn và môi trường. Nếu được thu hồi và quản lý phù hợp, nhiều bộ phận, linh kiện và vật liệu từ phương tiện hết niên hạn có thể tiếp tục được sử dụng hoặc tái chế; pin xe điện sau giai đoạn sử dụng ban đầu cũng có thể được xem xét cho các mục đích tái sử dụng hoặc sử dụng cho các ứng dụng khác trước khi tái chế, qua đó kéo dài vòng đời sản phẩm và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Vì vậy, nghiên cứu và xây dựng các mô hình kinh tế tuần hoàn cho phương tiện giao thông hết niên hạn sử dụng và pin xe điện không chỉ là vấn đề môi trường, mà còn gắn với sử dụng hiệu quả tài nguyên, phát triển công nghiệp tái chế, hình thành thị trường nguyên liệu thứ cấp, đổi mới công nghệ và phát triển các mô hình kinh doanh mới.

Tại hội thảo, ông Fusanori Iwasaki, đại diện ERIA cho biết, trong những năm gần đây kinh tế Việt Nam đã có những bước phát triển vượt bậc, tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh. Cùng với đó là các phương tiện tham gia giao thông sử dụng động cơ đốt trong, động cơ điện tăng theo từng năm. Điều này tác động lớn đến môi trường, đặc biệt là những phương tiện giao thông sử dụng động cơ đốt trong.

Việt Nam đang hướng tới nền kinh tế xanh, tuần hoàn, phát thải thấp nên việc sử dụng phương tiện giao thông động cơ điện đang được ưu tiên. Tuy nhiên, việc đánh giá tác động môi trường từ pin xe điện khi hết niên hạn sử dụng phải được thực hiện một cách nghiêm túc. Do đó, việc nghiên cứu các mô hình kinh tế tuần hoàn thông qua thu hồi, tái sử dụng và tái chế đối với phương tiện giao thông hết niên hạn sử dụng, pin xe điện đặc biệt có ý nghĩa, góp phần nhận diện các cơ hội cũng như thách thức nhằm đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm thúc đẩy sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát sinh chất thải và hỗ trợ phát triển kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam.

Trình bày tại hội thảo, TS. Nguyễn Thế Thông, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cho biết, Việt Nam hiện có khoảng trên 7 triệu ô tô và khoảng trên 70 triệu xe gắn máy, mô tô, xe điện. Trong số các xe đang lưu thông, xe điện chiếm một tỷ lệ rất thấp, khoảng hơn 700 nghìn chiếc. Những xe hết niên hạn sử dụng khoảng 16.000 chiếc, tập trung chủ yếu trong nhóm ô tô chở người trên 9 chỗ và ô tô chở hàng. Hiện nay, việc tái chế lượng xe này phần lớn là các doanh nghiệp tư nhân đảm nhận.

Ông Thông cho biết, theo khảo sát, việc tái chế từ các phương tiện này đạt khoảng trên 80%, nghĩa là kinh tế tuần hoàn đã được tận dụng tối đa…

Đối với pin xe điện, ông Thông cho biết, Việt Nam phát triển xe điện trong mấy năm gần đây nên chúng ta chưa có quy chuẩn kỹ thuật riêng cho thu gom, vận chuyển và lưu giữ pin lithium đã qua sử dụng, chưa có quy định về ngưỡng dung lượng còn lại để phân định pin tái sử dụng, tái mục đích hay tái chế, chưa có cơ chế trách nhiệm rõ ràng khi pin rời khỏi hệ thống bảo hành của nhà sản xuất… do đó cần xây dựng lộ trình, khung pháp lý để thực hiện mô hình kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực này đạt hiệu quả cao nhất.

Cần sự tham gia và trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi giá trị tuần hoàn

Dưới góc độ khoa học, ông Đinh Nam Vinh, Vụ Đánh giá và Thẩm định công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng, hiện nay, mô hình kinh tế tuần hoàn đối với pin của phương tiện giao thông gồm năm cấu phần nối tiếp, đó là: thiết kế sản phẩm theo hướng dễ tháo dỡ và gắn hộ chiếu pin; thu hồi có truy xuất nguồn gốc; đánh giá và phân loại theo tiêu chuẩn quốc gia; tái sử dụng bậc hai cho hệ thống lưu trữ điện và tái chế vật liệu và đưa muối kim loại trở lại sản xuất pin mới. Nhiều nước trên thế giới quy định rất cụ thể về tái chế pin xe điện, trong đó có Trung Quốc. Để quản lý, quốc gia này đã yêu cầu sáu cơ quan gồm Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin, Ủy ban Cải cách và Phát triển quốc gia, Bộ Sinh thái và Môi trường, Bộ Giao thông vận tải, Bộ Thương mại và Tổng cục Quản lý thị trường ban hành Biện pháp tạm thời về quản lý thu hồi và sử dụng tổng hợp pin động lực phế thải của xe năng lượng mới. Trong đó nêu bật một số yêu cầu như trách nhiệm của nhà sản xuất; định danh và truy xuất pin; cơ chế thải bỏ đồng thời xe và pin, điều kiện hành nghề…

Đối với Việt Nam ông Vinh cho rằng, không nằm ở việc áp dụng cùng một tỷ lệ tái chế, mà cần tập trung vào: gắn nghĩa vụ tiếp nhận khối pin cho nhà sản xuất; xây dựng mã định danh pin liên thông giữa sản xuất, đăng kiểm và quản lý môi trường; thực hiện tháo khối pin ngay tại cơ sở xử lý phương tiện hết niên hạn. Chúng ta hiện không thiếu khung pháp lý, mà thiếu hạ tầng xử lý, dữ liệu quản lý, quy chuẩn an toàn và thị trường đầu ra. Việc Nghị định số 110/2026/NĐ-CP đưa tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với pin xe điện về 0% đến năm 2029 phản ánh đúng thực tế tuổi thọ pin. Tuy nhiên, nếu quy định này được hiểu là chưa cần chuẩn bị hệ thống, đến đầu thập niên 2030 Việt Nam sẽ đồng thời thiếu năng lực xử lý và thiếu công cụ kiểm soát rủi ro cháy nổ cũng như dòng bột đen…

Tại hội thảo nhiều ý kiến cho rằng, chúng ta cần xác định đâu là những mô hình kinh tế tuần hoàn phù hợp với điều kiện Việt Nam; cơ chế thu hồi phương tiện và pin sau sử dụng nên được thiết kế như thế nào? làm thế nào để thúc đẩy tái sử dụng và tái chế an toàn?; cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất nên được áp dụng và hoàn thiện ra sao; các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật nào nên được xây dựng; và làm thế nào để tạo dựng một chuỗi giá trị tuần hoàn có khả năng vận hành trên thực tế và có tính khả thi về kinh tế?,…

Kết luận hội thảo, ông Mai Thanh Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường nhấn mạnh, để mô hình kinh tế tuần hoàn đối với phương tiện giao thông hết niên hạn sử dụng và pin xe điện tại Việt Nam đạt hiệu quả, cần nghiên cứu sự tham gia và trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi giá trị, bao gồm nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ giao thông, người sử dụng, đơn vị thu gom, tháo dỡ, tái chế, các cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức nghiên cứu.