Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, gia tăng nhu cầu sử dụng nước và suy giảm hệ sinh thái, việc bảo đảm an ninh nguồn nước và quản lý tổng hợp tài nguyên nước đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam nói chung và lưu vực sông Hồng - Thái Bình nói riêng.
Cục Quản lý Tài nguyên nước (Bộ NN&MT) vừa phối hợp với Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp quốc (FAO) và Trung tâm Quản lý Môi trường Quốc tế (ICEM) tổ chức khởi động dự án GEF - 8 “Nâng cao an ninh nguồn nước, đa dạng sinh học và sinh kế thích ứng thông qua quản lý tổng hợp tài nguyên nước (TNN) và phục hồi hệ sinh thái tại lưu vực sông (LVS) Hồng - Thái Bình” nhằm giới thiệu mục tiêu, định hướng và các hoạt động trọng tâm của dự án; đồng thời, tham vấn các bên liên quan về phương pháp tiếp cận, cơ chế phối hợp và chia sẻ kinh nghiệm trong quản lý tổng hợp TNN, phục hồi hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao sinh kế cộng đồng trên lưu vực.
Theo Cục trưởng Cục Quản lý Tài nguyên nước Châu Trần Vĩnh, LVS Hồng - Thái Bình là một trong những LVS quan trọng nhất của Việt Nam và khu vực, có tổng diện tích khoảng 169.020 km², trải rộng trên lãnh thổ Việt Nam, Trung Quốc và Lào. Trong đó, phần diện tích thuộc Việt Nam chiếm khoảng 51,3% diện tích toàn lưu vực.
Không chỉ giữ vai trò đặc biệt quan trọng về kinh tế, chính trị, văn hóa và môi trường đối với khu vực miền Bắc và cả nước, LVS Hồng - Thái Bình còn sở hữu giá trị đa dạng sinh học cao với nhiều hệ sinh thái đặc thù, trải dài từ vùng núi thượng nguồn đến vùng cửa sông ven biển. Toàn lưu vực hiện có 17 vườn quốc gia và 73 khu bảo tồn thiên nhiên với nhiều hệ sinh thái có ý nghĩa toàn cầu. Tuy nhiên, LVS Hồng - Thái Bình đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức như ô nhiễm nguồn nước, suy giảm rừng và hệ sinh thái, khai thác tài nguyên thiếu bền vững, gia tăng nguy cơ thiên tai, hạn hán, lũ lụt, cùng những hạn chế trong cơ chế phối hợp quản lý liên ngành và liên vùng. Theo đó, việc thúc đẩy các giải pháp quản lý tổng hợp TNN gắn với phục hồi hệ sinh thái và nâng cao khả năng chống chịu cho cộng đồng là yêu cầu cấp bách nhằm hướng tới phát triển bền vững.
Trong bối cảnh đó, Dự án GEF - 8 được xây dựng trong khuôn khổ Chương trình tích hợp phục hồi hệ sinh thái của GEF, do FAO hỗ trợ Chính phủ Việt Nam thông qua Bộ NN&MT, với nguồn vốn ủy thác từ Quỹ Môi trường toàn cầu. Trong đó, Cục Quản lý TNN là cơ quan chủ dự án, phối hợp thực hiện cùng ICEM. Dự án có thời gian triển khai 5 năm.
Mục tiêu tổng quát của dự án là áp dụng phương pháp tiếp cận quản lý tổng hợp TNN và phục hồi hệ sinh thái tại LVS Hồng - Thái Bình nhằm tăng cường an ninh nguồn nước, đảo ngược xu thế suy thoái hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao sinh kế thích ứng cho cộng đồng.
Dự án được thiết kế với bốn hợp phần chính. Thứ nhất, là hoàn thiện môi trường chính sách và công cụ hỗ trợ ra quyết định trong quản lý TNN. Thứ hai, là xây dựng và thúc đẩy các cơ chế khuyến khích phục hồi hệ sinh thái, bao gồm các mô hình tài chính bền vững. Thứ ba, là tăng cường năng lực thể chế, chia sẻ tri thức và thúc đẩy hợp tác đa ngành. Thứ tư, là thiết lập hệ thống giám sát, đánh giá và học tập thích ứng trên toàn lưu vực.
Trong triển khai thực tiễn, dự án sẽ tập trung vào các hoạt động như kiểm kê và đánh giá TNN, xây dựng nền tảng quản lý tích hợp đa ngành, thúc đẩy các giải pháp dựa vào tự nhiên (nature-based solutions), phát triển cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái, tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương và xây dựng mô hình thí điểm để nhân rộng.
Theo kế hoạch, sau 5 năm triển khai, dự án kỳ vọng đạt được nhiều kết quả có ý nghĩa thực tiễn và lan tỏa rộng. Khoảng hơn 31.000 ha đất sẽ được quản lý bền vững và hiệu quả hơn; khoảng 200.000 ha hệ sinh thái bao gồm rừng, đất ngập nước và đất nông nghiệp được phục hồi hoặc cải thiện chất lượng. Bên cạnh đó, hệ thống quản lý tổng hợp TNN sẽ được tăng cường trên khoảng 700.000 ha cảnh quan lưu vực. Dự án dự kiến mang lại lợi ích trực tiếp cho khoảng 40.000 người dân, trong đó ít nhất 50% là phụ nữ - nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trước các tác động của biến đổi khí hậu và suy thoái tài nguyên. Ngoài ra, khoảng 3,3 triệu người dân trong lưu vực được hưởng lợi gián tiếp từ việc cải thiện chất lượng môi trường và an ninh nguồn nước. Dự án cũng hướng tới đóng góp giảm phát thải khoảng 10 triệu tấn carbon mỗi năm thông qua phục hồi hệ sinh thái và tăng cường hấp thụ carbon của rừng và đất ngập nước.
Tiến sĩ Vinod Ahuja, Trưởng đại diện FAO tại Việt Nam cho rằng, nước đang trở thành một trong những thách thức phát triển mang tính quyết định trên phạm vi toàn cầu. Nước không chỉ liên quan đến vấn đề tài nguyên mà còn gắn chặt với an ninh lương thực, đa dạng sinh học, năng lượng, sinh kế, khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu và phúc lợi con người. Những vấn đề thế giới đang đối mặt hiện nay không chỉ là áp lực lên TNN, mà còn là áp lực lên toàn bộ mối quan hệ giữa hệ sinh thái và các hệ thống phát triển kinh tế - xã hội. Các LVS hiện nay cần được nhìn nhận như những “hệ thống sống”, nơi kết nối rừng, đất ngập nước, đất nông nghiệp, đô thị, nền kinh tế và cộng đồng dân cư qua nhiều thế hệ.
Trong bối cảnh đó, an ninh nguồn nước, an ninh sinh thái và an ninh sinh kế không còn là những vấn đề tách biệt mà cần được tiếp cận trong cùng một chiến lược phát triển bền vững.
Thời gian qua, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng về phát triển kinh tế, nông nghiệp, giảm nghèo và bảo đảm an ninh lương thực. Tuy nhiên, giai đoạn phát triển tiếp theo đòi hỏi những cách tiếp cận mới nhằm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường và duy trì tính toàn vẹn của hệ sinh thái. Các thách thức như lũ lụt, hạn hán, suy thoái đất, mất đa dạng sinh học hay căng thẳng nguồn nước đều có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Vì vậy, các giải pháp đơn ngành sẽ khó mang lại hiệu quả bền vững nếu thiếu tư duy tích hợp và phối hợp liên ngành.
Đánh giá về dự án, Trưởng đại diện FAO tại Việt Nam khẳng định, đây là sáng kiến phù hợp với các ưu tiên quốc gia của Việt Nam cũng như các cam kết quốc tế về ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng trưởng xanh, giảm phát thải carbon, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nông thôn bền vững. Đồng thời, FAO mong muốn tiếp tục hợp tác chặt chẽ với Cục Quản lý TNN và các đối tác nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước, bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao khả năng chống chịu cho cộng đồng trên LVS Hồng - Thái Bình.
Với sự hỗ trợ của Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF), sự đồng hành của FAO, ICEM cùng sự phối hợp chặt chẽ của các bộ, ngành, địa phương và các đối tác phát triển, Dự án được kỳ vọng sẽ góp phần quan trọng trong nâng cao an ninh nguồn nước, phục hồi hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện sinh kế cho người dân trên LVS Hồng - Thái Bình trong thời gian tới.
Nguồn nước máy thường xuyên bị đục, nhiễm phèn khiến hàng trăm hộ dân tại xã Bình Sơn (tỉnh Quảng Ngãi) phải mua nước đóng bình và lắp đặt thêm thiết bị lọc để sử dụng. Sau hơn 20 năm vận hành, hệ thống cấp nước tập trung đã xuống cấp, không còn đáp ứng yêu cầu xử lý nguồn nước ngầm nhiễm phèn, đòi hỏi sớm được đầu tư nâng cấp.
Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV không chỉ đặt ra yêu cầu phát triển các ngành kinh tế biển, mà xác lập một bước chuyển có tính chiến lược: Từ "khai thác biển" sang "quản trị biển hiện đại"; từ "phát triển kinh tế ven biển" sang "xây dựng quốc gia biển mạnh". Trong bước chuyển ấy, ngành Nông nghiệp và Môi trường giữ vai trò đặc biệt quan trọng, từ hoàn thiện thể chế, quy hoạch không gian biển, quản lý tài nguyên đến bảo vệ môi trường, phục hồi hệ sinh thái và kiến tạo sinh kế bền vững cho người dân ven biển, hải đảo.
