Ở thôn An Nhơn, xã Xuân Hải, có những thửa ruộng nằm ngay sát hồ Thành Sơn nhưng người dân vẫn chưa thể xuống giống vụ hè thu. Điều tưởng như nghịch lý ấy lại phản ánh rất rõ thực tế của mùa hạn năm nay: hạn hán không còn đơn thuần là chuyện hồ còn bao nhiêu nước, mà là bài toán nước được phân bổ ra sao, ưu tiên cho ai và diện tích nào thực sự đủ điều kiện sản xuất đến cuối vụ. Từ vụ hè thu 2026, nguyên tắc “sản xuất đến đâu, chắc nước đến đó” không còn là khuyến cáo kỹ thuật. Nó đang trở thành mệnh lệnh bắt buộc của một nền nông nghiệp ở Khánh Hòa phải thích ứng với khí hậu ngày càng cực đoan.
Bà Lương Thị Quỳnh Lưu, thôn An Nhơn, xã Xuân Hải, có 5.500m² đất trồng lúa nằm ngay sát hồ Thành Sơn. Những năm trước, vị trí gần hồ đồng nghĩa với việc yên tâm nước tưới. Nhưng vụ hè thu năm nay, gia đình bà đứng trước nguy cơ phải bỏ lúa. Theo bà Lưu, lịch xuống giống đã muộn gần 20 ngày, song do thiếu nước, cơ quan chức năng chưa cho bà con khu vực này sản xuất lúa.
“Vụ hè thu đã muộn gần 20 ngày nhưng do hạn hán nên nước được phân chia ra nhiều khu vực để phục vụ nhu cầu khác. Chúng tôi được khuyến cáo chuyển sang hoa màu trong giai đoạn này để đủ nước trồng trọt”, bà Lưu nói.
Cách ruộng bà Lưu không xa, ông Quang Minh cho biết, tuy việc được khuyến cáo không được xuống giống vụ hè thu có thể gây khó khăn cho những gia đình làm nông như tôi nhưng nghĩ lại nếu sau một thời gian chắm sóc mà thiếu nước cây lúa chết thì sẽ thiệt hại nặng hơn. “Hiện chúng tôi chỉ biết hy vọng có mưa sớm, để nước về hồ, đủ nước cho vụ hè thu”, ông Minh nói.
Có thể thấy, câu chuyện “ruộng sát hồ nhưng vẫn chưa thể làm lúa” đang trở thành hình ảnh rất điển hình của mùa hạn năm nay ở Khánh Hòa. Bởi trong điều kiện nguồn nước suy giảm, hồ chứa không chỉ phục vụ riêng một cánh đồng trước mắt. Nguồn Nước còn phải dành cho sinh hoạt, chăn nuôi, cây trồng khác, các vùng tưới phía hạ du và cả yêu cầu duy trì an toàn nguồn nước trong suốt mùa khô. Vì vậy, điều quan trọng không phải là ruộng gần hay xa hồ, mà là nguồn nước có đủ bảo đảm cho cả vụ sản xuất hay không.
Ông Nguyễn Đức Thuận - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Khánh Hòa cho biết, vụ hè thu 2026, toàn tỉnh dự kiến sản xuất khoảng 39.500 ha. Tuy nhiên, sau khi rà soát nguồn nước thực tế, khoảng 1.400 ha phải dừng cấp nước để ưu tiên phục vụ sinh hoạt và chăn nuôi. Các khu vực có nguy cơ cao tập trung ở những vùng phụ thuộc hồ chứa nhỏ, đập dâng, cuối kênh, vùng gò cao hoặc khu tưới bằng trạm bơm có chi phí vận hành lớn.
Với những hồ chứa dung tích thấp, khả năng bổ sung nước hạn chế, Sở NN&MT đã xác định chỉ đạo không bố trí cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp trong trường hợp nếu nguồn nước không bảo đảm. Nước sinh hoạt của người dân, nước uống cho gia súc và các nhu cầu thiết yếu được ưu tiên trước, sau đó mới đến sản xuất nông nghiệp.
“Quyết định giảm hoặc dừng diện tích lúa không hề dễ dàng, bởi nó tác động trực tiếp đến sinh kế, tập quán canh tác và tâm lý của nông dân. Nhưng nếu xuống giống trên vùng không chắc nước, rủi ro sẽ lớn hơn rất nhiều. Khi thiếu nước giữa vụ, người dân không chỉ mất mùa mà còn mất cả chi phí giống, phân bón, công làm đất, công chăm sóc và bơm tưới. Khi đó, chống hạn không còn là phòng ngừa rủi ro mà trở thành xử lý hậu quả. Chính vì vậy, nguyên tắc “sản xuất đến đâu, chắc nước đến đó” hiện không còn là khẩu hiệu điều hành, mà đã trở thành tiêu chí để quyết định từng cánh đồng, từng ruộng lúa, từng diện tích có được gieo sạ hay không”, ông Nguyễn Đức Thuận cho biết.
Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Khánh Hòa, nguyên tắc “sản xuất đến đâu, chắc nước đến đó” là giải pháp xuyên suốt trong điều hành chỉ đạo vụ hè thu 2026 năm nay. Để thực hiện, ngành nông nghiệp chỉ đạo các đơn vị trực chuyên ngành trực thuộc (Chi cục Thủy lợi, Chi cục Trồng trọt bảo vệ thực vật) phối hợp đơn vị khai thác công trình và chính quyền cơ sở để thực hiện rà soát từng vùng tưới, từng xứ đồng nhằm xác định chính xác diện tích đủ điều kiện cấp nước.
Những khu vực chủ động và an toàn về nguồn nước sẽ được gieo sạ tập trung theo đợt chính vụ, đầu tư thâm canh và sử dụng giống năng suất, chất lượng cao. Những vùng có nguy cơ thiếu nước cuối vụ phải sử dụng giống ngắn ngày, gieo sớm, áp dụng tưới tiết kiệm hoặc chuyển sang cây trồng cạn phù hợp với điều kiện từng địa phương. Riêng các khu vực không có khả năng bảo đảm nguồn nước ổn định sẽ phải chuyển mùa vụ hoặc tạm dừng sản xuất để tránh thiệt hại.
“Điểm thay đổi lớn nhất hiện nay là mùa vụ không còn được quyết định đơn thuần theo lịch nông vụ, mà phải dựa trên khả năng cấp nước thực tế. Những diện tích ngoài kế hoạch hoặc không bảo đảm nguồn nước sẽ không được bố trí sản xuất. Đây là giải pháp quan trọng để tránh tình trạng gieo sạ vượt khả năng cấp nước của công trình thủy lợi”, ông Nguyễn Duy Quang – Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Khánh Hòa chia sẻ.
Từ thực tế vận hành thủy lợi tại khu vực phía Nam tỉnh, ông Nguyễn Công Xưng cho rằng với đặc thù khu vực phía Nam tỉnh thường xuyên khô hạn, nguồn nước phân bố không đều và phần lớn hồ chứa có dung tích nhỏ, nguyên tắc “sản xuất đến đâu, chắc nước đến đó” là yêu cầu bắt buộc chứ không còn là lựa chọn. Đơn vị thủy lợi phải kiểm kê nguồn nước ngay từ đầu vụ; căn cứ dung tích thực tế của hồ chứa, khả năng cấp nước của từng công trình, dự báo khí tượng thủy văn và nhu cầu sử dụng nước của từng khu vực để khoanh vùng diện tích đủ điều kiện sản xuất.
Đối với vùng cuối kênh, vùng gò cao, khu tưới bằng trạm bơm hoặc nơi có nguy cơ thiếu nước, đơn vị thủy lợi phối hợp với ngành nông nghiệp và địa phương hướng dẫn người dân giảm diện tích lúa, chuyển sang cây trồng cạn, cây sử dụng ít nước nhưng có giá trị kinh tế cao hơn. Đối với khu vực không bảo đảm nguồn nước ổn định trong suốt vụ, cần chủ động khoanh vùng tạm dừng sản xuất hoặc không bố trí gieo trồng.
Một yêu cầu quan trọng khác là tổ chức xuống giống tập trung, đồng loạt theo từng khu vực, từng cánh đồng. Khi lịch gieo sạ phân tán, việc điều tiết nước khó hơn, thất thoát lớn hơn và nguy cơ thiếu nước giữa vụ cao hơn. Ngược lại, xuống giống tập trung giúp rút ngắn thời gian cấp nước, thuận lợi chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, cơ giới hóa thu hoạch và tiết kiệm nước tưới.
Tuy nhiên, để nguyên tắc này thực sự đi vào đồng ruộng, khâu truyền thông với người dân rất quan trọng. Theo các cán bộ thủy lợi khu vực Nam Khánh Hòa, khó nhất không phải chỉ là tính toán nước trong hồ, mà là thuyết phục người dân không xuống giống khi còn tâm lý “cố làm một vụ”. Một lãnh đạo xã vùng phải cắt giảm diện tích có thể nói rõ hơn áp lực vận động dân, bởi dừng sản xuất không phải là quyết định hành chính đơn giản, mà là một lựa chọn sinh kế.
Trong bối cảnh đó, câu chuyện người nông dân quanh hồ Thành Sơn cần được nhìn như một chỉ dấu đáng suy ngẫm. Nếu trước đây, ruộng sát hồ thường được hiểu là có lợi thế nước tưới, thì nay ngay cả lợi thế ấy cũng phải đặt trong bài toán điều tiết tổng thể. Hồ còn nước không có nghĩa là mọi diện tích quanh hồ đều được làm lúa. Có nước trước mắt không có nghĩa là chắc nước đến cuối vụ.
Vụ hè thu 2026 vì vậy đánh dấu một chuyển động quan trọng trong quản trị mùa vụ tại Khánh Hòa. Đó là dám nói không với diện tích không chắc nước, dám giảm lúa ở vùng rủi ro, dám khuyến cáo chuyển cây trồng hoặc dừng sản xuất để tránh thiệt hại lớn hơn. Trong điều kiện khí hậu cực đoan, sản xuất ít hơn nhưng chắc nước, chắc hiệu quả có thể là lựa chọn bền vững hơn việc giữ diện tích bằng mọi giá.
Bài 3: Hồi sinh vùng tâm hạn: Từ hồ Ông Kinh đến quản trị nước bằng dữ liệu
Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 (xã Phước Dinh), và Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2 (xã Vĩnh Hải), tiếp tục được được đẩy nhanh tiến độ triển khai theo từng khâu, từ xác định nguồn gốc đất, lập phương án, niêm yết, thẩm định đến phê duyệt và chi trả…
Trước tình trạng khan hiếm cục bộ đất san lấp, cát xây dựng và giá vật liệu xây dựng tăng bất thường, UBND tỉnh Khánh Hòa yêu cầu các sở, ngành, địa phương tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm hành vi đầu cơ, găm hàng, nâng giá, khai thác và kinh doanh khoáng sản trái phép.
Trước tình hình nắng nóng kéo dài, nhiệt độ môi trường và nước biển biến động mạnh, các vùng nuôi tôm, cá biển, tôm hùm, nhuyễn thể và lồng bè ven biển đang đứng trước nguy cơ sốc môi trường, giảm sức đề kháng, phát sinh dịch bệnh. Phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã có buổi trò chuyện cùng ông Lê Đình Khiêm – Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Biển đảo tỉnh Khánh Hòa về tình hình nuôi trồng và khuyến cáo mùa nắng nóng.
