Nếu Việt Nam bị áp dụng “thẻ đỏ”, toàn bộ sản phẩm thủy sản khai thác sẽ bị cấm xuất khẩu vào thị trường EU. Khi đó, tác động không chỉ dừng lại ở việc mất một thị trường xuất khẩu quan trọng, mà còn ảnh hưởng đến uy tín, vị thế của ngành thủy sản Việt Nam trên trường quốc tế. Vì vậy, câu chuyện chống khai thác IUU không đơn thuần là bài toán kinh tế, mà còn gắn với uy tín quốc gia và trách nhiệm của Việt Nam trong thực hiện các cam kết quốc tế về nghề cá có trách nhiệm.

Vì thế điều cần là ý thức, trách nhiệm và sự tự giác chấp hành của ngư dân, khi đó những quy định chống khai thác IUU mới thực sự đi vào cuộc sống. Đây cũng là nền tảng để Nghệ An từng bước xây dựng một nghề cá có trách nhiệm, bền vững.

Trước đây, không ít chủ tàu vẫn xem các quy định chống khai thác IUU như những thủ tục phải hoàn thành khi cơ quan chức năng kiểm tra. Tâm lý ấy nay đã thay đổi. Việc tuyên truyền thường xuyên, nhắc nhở trực tiếp trước mỗi chuyến biển và gắn trách nhiệm cụ thể với chủ tàu, thuyền trưởng đã khiến việc chấp hành không còn đơn thuần là để “đối phó” với kiểm tra, mà trở thành một phần trong quá trình tổ chức chuyến biển.

Tàu vừa cập cảng cá Quỳnh Phương sau chuyến biển dài ngày, ông Lê Văn Tám, thuyền trưởng con tàu mang biển hiệu NA-90368 ở khối Tân Hải, phường Quỳnh Mai, không giấu được niềm vui khi cá về đầy khoang.

Ông Tám chia sẻ, đi biển bây giờ khác trước nhiều. Ngày trước, ngư dân chủ yếu lo chuyện đánh bắt được bao nhiêu cá, bán được giá hay không. Còn nay, bên cạnh sản lượng, mỗi chuyến biển còn phải bảo đảm đúng quy định.

Với ông Tám, lắp thêm một thiết bị đồng nghĩa với phát sinh thêm chi phí. Nhưng đổi lại, đó là cách để hạn chế rủi ro trong quá trình đánh bắt. Quan trọng hơn, nó cho thấy quy định chống IUU đang dần được nhìn nhận không chỉ là yêu cầu từ cơ quan quản lý, mà là trách nhiệm của chính người đi biển.

Đang cùng nhóm thợ sửa chữa, gia cố lại mạn tàu, anh Hoàng Văn Cường, ngư dân ở khối Quyết Tiến, phường Quỳnh Mai, chỉ tay lên cabin con thuyền vừa được sơn sửa, gia cố.

“Tôi vừa thuê người sơn sửa, đánh dấu tàu theo đúng quy định. Cabin tàu cũng vừa được sơn lại từ hôm qua. Bây giờ ra khơi, mọi hoạt động đều phải làm đúng quy định”, anh Cường nói.

Theo anh Cường, việc chấp hành các quy định chống khai thác IUU giờ đây đã trở thành chuyện thường xuyên trước mỗi chuyến biển. Không chỉ chủ tàu phải chủ động thực hiện, các thuyền viên cũng nhắc nhở nhau trong quá trình đánh bắt, nhất là không vượt ranh giới vùng biển được phép khai thác và thường xuyên kiểm tra để tránh mất kết nối thiết bị giám sát hành trình (VMS).

“Anh em trên tàu đều nhắc nhau, đã đi biển thì phải làm đúng. Không được vượt ranh giới cho phép, mất kết nối cũng phải chú ý xử lý ngay”, anh Cường cho biết.

Để cuộc chiến chống khai thác IUU đi vào thực chất, ý thức của ngư dân là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Phía sau mỗi chuyến tàu ra khơi còn có cả một hệ thống quản lý, kiểm soát từ bờ đến tuần tra trên biển. Ở đó, trách nhiệm được chia sẻ giữa cơ quan chuyên môn, lực lượng Bộ đội Biên phòng, chính quyền địa phương và chính những người làm nghề biển.

Với vai trò là cơ quan chuyên môn, Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư Nghệ An xác định tuyên truyền, hướng dẫn phải đi trước một bước. Bởi với nhiều chủ tàu, thuyền trưởng, các quy định về chống khai thác IUU không chỉ nằm ở việc không xâm phạm vùng biển nước ngoài mà còn kéo theo hàng loạt yêu cầu về thiết bị giám sát hành trình, nhật ký khai thác, sản lượng, truy xuất nguồn gốc...

Từ năm 2025 đến nay, toàn tỉnh đã tổ chức 46 lớp tập huấn với hơn 4.500 lượt người tham gia; phát hơn 8.400 tờ rơi. Cùng với đó là 133 bài viết, 13 phóng sự, 108 tin và nhiều hoạt động truyền thông trực tiếp, phiên tòa giả định... được triển khai nhằm đưa các quy định đến gần hơn với ngư dân, chủ tàu, thuyền trưởng.

Thế nhưng nếu chỉ một đơn vị chuyên môn vào cuộc thì chưa đủ. Một con tàu ra khơi phải đi qua nhiều khâu kiểm soát, từ lúc rời cảng, hoạt động trên biển đến khi cập bến. Vì thế, chống IUU cũng đòi hỏi sự phối hợp liên ngành, liên địa bàn và không có khoảng trống trong quản lý.

Để thấy rõ vai trò của các lực lượng chức năng trong kiểm soát khai thác IUU, có thể nhìn từ thực tế triển khai nhiệm vụ tại Đồn Biên phòng cửa khẩu cảng Cửa Lò - Bến Thủy. Hiện đơn vị đang quản lý, kiểm soát 573 tàu cá, gồm 250 tàu của phường Cửa Lò, 140 tàu của xã Trung Lộc, 115 tàu của xã Hải Lộc và 68 tàu của phường Vinh Lộc.

Trong công tác chống khai thác IUU, Đồn Biên phòng cửa khẩu cảng Cửa Lò - Bến Thủy tập trung vào 2 nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt: Tuyên truyền, vận động ngư dân chấp hành các quy định về khai thác thủy sản và tăng cường tuần tra, kiểm soát tàu cá xuất, nhập cảng.

Công tác tuyên truyền được thực hiện theo nhiều cách, từ tuyên truyền tập trung đến trực tiếp tại cảng, trên tàu. Cán bộ Biên phòng không chỉ phổ biến quy định pháp luật mà còn giải thích những hành vi có thể dẫn tới vi phạm, các chế tài xử lý của Việt Nam và những quy định liên quan của các nước.

Một nội dung được chú trọng là vận động ngư dân tham gia phát hiện, tố giác các hành vi vi phạm IUU, đồng thời hướng dẫn sử dụng các ứng dụng phục vụ quản lý nghề cá. Khi những thao tác tưởng như nhỏ, như khai báo xuất nhập bến hay ghi nhật ký điện tử, được thực hiện đúng từ đầu, công tác kiểm soát phía sau cũng thuận lợi hơn.

Có mặt tại Trạm kiểm soát Biên phòng Cửa Lò, không khó để cảm nhận nhịp làm việc liên tục của cán bộ, chiến sĩ. Tàu vào, tàu ra; ngư dân khai báo, cán bộ kiểm tra, hướng dẫn. Những thủ tục trước đây có thể khiến ngư dân bỡ ngỡ thì nay đã dần trở thành một phần của mỗi chuyến biển.

Theo Đại úy Phan Đình Chiến, Trạm trưởng Trạm kiểm soát Biên phòng Cửa Lò, thực hiện Kế hoạch số 92/KH-ĐBP ngày 20/8/2026 của Đồn Biên phòng cửa khẩu cảng Cửa Lò - Bến Thủy, Trạm đã xây dựng kế hoạch triển khai công tác chống khai thác IUU phù hợp với tình hình thực tế tại địa bàn.

Trong đó, tập trung vào 6 nhiệm vụ trọng tâm: Phối hợp xử lý dứt điểm tàu không đăng ký, không đăng kiểm, không có giấy phép; không cho tàu xuất bến khi chưa đủ điều kiện; kiểm tra việc đánh dấu, viết số đăng ký đối với tàu cá, kể cả tàu tạm ngừng hoạt động; quản lý chặt những tàu có nguy cơ cao vi phạm.

Cùng với đó là kiểm tra, niêm phong số sê-ri, tín hiệu VMS khi tàu xuất, nhập bến; kiểm soát chặt tàu cá theo quy định, xử lý nghiêm các trường hợp VMS không hoạt động, mất niêm phong, sai số sê-ri hoặc có dấu hiệu bị can thiệp; Lực lượng cũng tăng cường tuần tra, kiểm soát, chủ động ngăn chặn nguy cơ tàu cá vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài.

Dù công việc có phần bận bịu nhưng cán bộ tại Trạm không giấu được kỉ niệm mà họ cho đó là niềm vui qua lời tâm sự của Đại úy Phan Đình Chiến: "Điều khiến cán bộ làm nhiệm vụ chống IUU vui nhất là nhìn thấy những con tàu trở về đầy cá, nét mặt lao động của ngư dân phấn khởi sau một chuyến biển thuận lợi, bội thu. Hòa cùng niềm vui ấy, cán bộ, chiến sĩ tại Trạm trao tặng cờ Tổ quốc cho ngư dân. Lá cờ theo những con tàu vươn khơi, vừa là hình ảnh của chủ quyền biển đảo, vừa nhắc nhở người đi biển về trách nhiệm của mình trong mỗi chuyến đánh bắt".

Anh Hồ Văn Sinh (SN 1982), ở phường Quỳnh Mai, vừa đến Trạm kiểm soát Biên phòng Cửa Lò chia sẻ: “Ngày nay, mỗi lần đi biển đều phải qua trạm để kiểm tra. Ở đây kiểm soát chặt chẽ lắm. Tàu ra, vào cảng đều phải tuân thủ quy trình. Được cán bộ hướng dẫn nên mọi việc cũng thuận lợi hơn”.

Bài cuối: Chống IUU - Sát thực tế để gỡ đúng điểm nghẽn