Bài 3: Môi trường - Ưu tiên chiến lược

LTS: Loạt bài “Cồn Cỏ – Hành trình giữ màu xanh và phát triển du lịch bền vững giữa trùng khơi” là hành trình đi tìm những chuyển động mới trên hòn đảo nhỏ giữa biển khơi. Từ một “tọa độ lửa” trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, Đặc khu Cồn Cỏ hôm nay đang dần hồi sinh với màu xanh của rừng, biển và những khát vọng phát triển mới.

Nhưng cùng với cơ hội là những câu hỏi không dễ trả lời: Làm thế nào để phát triển du lịch mà không đánh đổi môi trường? Làm thế nào để giữ được sự nguyên sơ, giá trị lịch sử và sức sống của một hòn đảo nhỏ giàu ý nghĩa chiến lược?

Qua nhiều lát cắt về lịch sử, sinh thái, con người và những lựa chọn phát triển, loạt bài mong muốn khắc họa hành trình gìn giữ màu xanh của Cồn Cỏ – nơi phát triển không chỉ là tăng trưởng, mà còn là trách nhiệm với thiên nhiên và tương lai.

Đó cũng là câu chuyện về một lựa chọn phát triển khác: đi chậm để đi xa, giữ lại để phát triển lâu dài, coi thiên nhiên không phải là tài nguyên để khai thác bằng mọi giá, mà là nền tảng để tồn tại và phát triển bền vững.

Đảo xanh chuyển mình

Chiều muộn trên biển, mặt trời dần khuất sau đường chân trời, ánh sáng cuối ngày trải dài rồi lặng lẽ tan vào màu xanh thẳm của đại dương. Từ con tàu rời đảo, Cồn Cỏ nhỏ dần phía sau... trầm mặc, tĩnh lặng nhưng không hề đứng yên.

Ở Đặc khu Cồn Cỏ, phát triển không diễn ra theo cách ồn ào. Không có những công trình đồ sộ mọc lên dồn dập, không có áp lực tăng trưởng nóng hay sự mở rộng bằng mọi giá. Mọi bước đi đều diễn ra chậm rãi, trong sự tính toán và kiểm soát chặt chẽ.

Bởi câu hỏi lớn nhất với hòn đảo này không phải làm sao phát triển nhanh hơn, mà là phát triển như thế nào để không đánh mất những giá trị đang hiện hữu, từ môi trường, hệ sinh thái biển đến sự nguyên sơ và cân bằng vốn có của đảo.

Du lịch ở Đặc khu Cồn Cỏ không chỉ là một quá trình phát triển được tính toán và cân nhắc kỹ lưỡng. Ngay từ năm 2010, tỉnh Quảng Trị đã phê duyệt đề án phát triển đảo Cồn Cỏ thành điểm du lịch sinh thái biển đảo, với kỳ vọng tạo động lực mới cho kinh tế biển.

Tuy nhiên, phải đến năm 2017, tuyến vận tải du lịch ra đảo mới chính thức hoạt động. Chuyến tàu đầu tiên không chỉ mở ra hành trình du lịch, mà còn đánh dấu bước chuyển quan trọng của Cồn Cỏ, từ không gian chủ yếu phục vụ quốc phòng sang mô hình phát triển đa mục tiêu.

Từ đó đến nay, hạ tầng từng bước được hoàn thiện, dịch vụ bắt đầu hình thành, người dân dần tham gia vào hoạt động du lịch. Nhưng nhịp độ phát triển vẫn được giữ ở mức thận trọng. Không có sự phát triển "nóng", không có sự bùng nổ xây dựng và những dự án quy mô lớn mọc lên ồ ạt.

Các bước diễn ra chậm rãi... tuy nhiên, sự chậm rãi đó không phải là trì trệ mà là một lựa chọn có chủ đích của Đặc khu Cồn Cỏ, phát triển trong kiểm soát để giữ lại những giá trị cốt lõi.

Ngày 1/7/2025, huyện đảo Cồn Cỏ, hòn đảo duy nhất của tỉnh Quảng Trị, chính thức trở thành Đặc khu Cồn Cỏ theo quyết định của Chính phủ sau khi sáp nhập hai tỉnh Quảng Trị và Quảng Bình.

Đảo có diện tích khoảng 2,3 km² với gần 500 người sinh sống, trong đó có 24 hộ dân cùng hơn 80 nhân khẩu định cư lâu dài. Việc chuyển đổi mô hình từ huyện đảo sang đặc khu được xem là dấu mốc quan trọng, mở ra kỳ vọng mới cho phát triển kinh tế biển, du lịch và tăng cường vai trò tiền tiêu trong bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Không giống các khu du lịch ven biển có thể mở rộng theo chiều ngang, Đặc khu Cồn Cỏ không có dư địa để phát triển ồ ạt. Một sai lầm trong quy hoạch cũng đủ gây tổn thương cho rừng, biển và cấu trúc sinh thái vốn rất mong manh của đảo.

Quan trọng hơn, đây là đảo tiền tiêu có vị trí chiến lược về quốc phòng - an ninh và chủ quyền biển đảo. Vì vậy, mọi hoạt động phát triển ở Đặc khu Cồn Cỏ không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn gắn trực tiếp với yêu cầu bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Nguyên tắc xuyên suốt

Đặc khu Cồn Cỏ dựa trên ba trụ cột không thể tách rời, kinh tế, sinh thái và xã hội. Ba yếu tố này không tồn tại độc lập mà phụ thuộc lẫn nhau trong toàn bộ tiến trình phát triển của Đặc khu. Khi du lịch tại Cồn Cỏ bắt đầu phát triển, bài toán sức chứa lập tức xuất hiện.

Vào mùa cao điểm từ tháng 4 đến tháng 7, lượng khách tăng nhanh tạo áp lực rõ rệt lên hạ tầng vốn còn hạn chế của Đặc khu. Cơ sở lưu trú có thời điểm quá tải, nguồn nước ngọt bị khai thác mạnh, rác thải tăng nhanh, hệ thống xử lý chịu áp lực lớn.

Sức chứa của một điểm đến như Đặc khu Cồn Cỏ không chỉ là diện tích, mà là khả năng chịu đựng của hệ sinh thái, năng lực hạ tầng và mức độ chấp nhận của cộng đồng.

Theo các chuyên gia, nếu vượt ngưỡng, hệ sinh thái Đặc khu Cồn Cỏ bắt đầu suy giảm và du lịch mất đi nền tảng tồn tại. Trong điều kiện không thể mở rộng đất liền của Đặc khu Cồn Cỏ, một hướng đi mới được đặt ra là mở rộng không gian du lịch ra biển.

Theo ông Hồ Văn Hoan, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, khu bảo tồn biển quanh Đặc khu Cồn Cỏ rộng hơn 4.500 ha là không gian tài nguyên đặc biệt quan trọng. Không gian này không chỉ để bảo vệ mà còn có thể khai thác có kiểm soát cho du lịch sinh thái, lặn biển, nghiên cứu khoa học và trải nghiệm hệ sinh thái san hô của Đặc khu Cồn Cỏ.

Cách tiếp cận này giúp giảm áp lực lên đất liền của Đặc khu Cồn Cỏ, đồng thời mở ra giá trị gia tăng mới từ tài nguyên biển. Đặc khu Cồn Cỏ không theo đuổi mô hình du lịch đại trà. Định hướng phát triển là du lịch quy mô nhỏ, chất lượng cao và có kiểm soát.

Mục tiêu của Đặc khu Cồn Cỏ không nằm ở việc tăng số lượng du khách bằng mọi giá, mà là nâng cao chất lượng trải nghiệm và giá trị kinh tế trên mỗi lượt khách đến đảo.

Điều đó đặt ra yêu cầu phải từng bước nâng cấp hệ thống dịch vụ, từ lưu trú, vận chuyển đến chất lượng nguồn nhân lực phục vụ du lịch. Song song với đó là phát triển các sản phẩm mang dấu ấn riêng như trải nghiệm rừng nguyên sinh, thảo dược bản địa hay khai thác giá trị sinh học biển ở mức hợp lý.

Không cần quá nhiều sản phẩm hay hoạt động quy mô lớn, điều Cồn Cỏ hướng tới là những trải nghiệm vừa đủ nhưng đủ khác biệt để tạo nên dấu ấn riêng cho một hòn đảo nhỏ giữa biển khơi.

Theo ông Nguyễn Hữu Vinh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị, bảo tồn biển tại Đặc khu Cồn Cỏ không chỉ là nhiệm vụ môi trường mà là nền tảng của phát triển kinh tế biển bền vững. Các giải pháp trọng tâm đang được triển khai gồm tổ chức lại không gian khu bảo tồn Đặc khu Cồn Cỏ, kiểm soát hoạt động du lịch và khai thác, tăng cường tuần tra liên ngành, phục hồi rạn san hô và ứng dụng công nghệ giám sát hệ sinh thái. Bảo tồn không phải là hạn chế phát triển, mà là điều kiện để đảo Cồn Cỏ phát triển và không tự phá hủy chính mình.

Ở góc độ doanh nghiệp, mô hình du lịch có trách nhiệm tại Đặc khu Cồn Cỏ đang được xem là hướng đi tất yếu. Ông Phạm Hoàng Phương, Giám đốc Phương Ken Travel - Quảng Trị nhấn mạnh, doanh nghiệp không chỉ bán dịch vụ mà còn phải đóng vai trò “người gác cổng môi trường” của đảo Cồn Cỏ.

Giải pháp được đề xuất là giảm tối đa nhựa dùng một lần, giới hạn quy mô đoàn khách, nâng cao ý thức của du khách về hành vi ứng xử với thiên nhiên, tổ chức hoạt động làm sạch biển và ưu tiên sử dụng lao động địa phương tại Đặc khu.

Thông điệp được nhấn mạnh rất rõ: bảo vệ môi trường cũng chính là bảo vệ sinh kế lâu dài của Đặc khu Cồn Cỏ.

Đặc khu đang đứng trước một lựa chọn rõ ràng: phát triển nhanh để tăng trưởng ngắn hạn hoặc phát triển chậm để giữ giá trị dài hạn. Và Đặc khu Cồn Cỏ đã chọn con đường thứ hai. Không chạy theo số lượng. Không đánh đổi môi trường. Không phát triển bằng mọi giá.

Từ một vùng đất từng là "tọa độ lửa" trong thời kỳ chiến tranh, Đặc khu Cồn Cỏ hôm nay đang bước vào một hành trình mới, hành trình của phát triển bền vững.

Và có lẽ, giá trị lớn nhất của Đặc khu Cồn Cỏ không nằm ở những con số tăng trưởng du lịch, mà nằm ở cách hòn đảo này được gìn giữ ngay từ hôm nay. 

Tôi vẫn nhớ câu nói của một lãnh đạo ngành du lịch Quảng Trị: “Du lịch có thể tạo ra ở nhiều nơi, nhưng Cồn Cỏ chỉ có một. Nếu đánh mất màu xanh ấy, mọi tăng trưởng rồi cũng trở nên vô nghĩa”.