Một tour cũng phải tính đến “dấu chân”

Du khách thường cảm nhận Phong Nha qua dòng sông Son, những cánh rừng, cửa hang, thạch nhũ hay một cung đường trekking giữa thiên nhiên. Nhưng để một hành trình như vậy diễn ra, phía sau nó là cả một chuỗi cung ứng và dịch vụ. Có phương tiện đưa đón khách, thực phẩm được vận chuyển tới nơi tổ chức tour, nước uống, thiết bị, ánh sáng và nơi lưu trú; đồng thời có lượng chất thải phải được thu gom, đưa ra khỏi rừng và hang động.

Tại văn phòng, cơ sở lưu trú hay khu cắm trại, điện năng và nước cũng được sử dụng mỗi ngày. Mỗi hoạt động đều tiêu thụ tài nguyên và ít nhiều tạo ra phát thải.

Từ thực tế đó, câu hỏi về du lịch xanh không còn chỉ là làm thế nào để giữ một cánh rừng nguyên vẹn hay một hang động không bị tổn thương. Vấn đề rộng hơn là làm sao tổ chức một chuyến đi tạo ra ít áp lực nhất có thể lên chính hệ sinh thái làm nên sức hấp dẫn của chuyến đi ấy. Tại Phong Nha - Kẻ Bàng, Oxalis Adventure đang tiếp cận bài toán này bằng một cách khá cụ thể: đo đếm trước khi tìm cách giảm.

Doanh nghiệp cho biết từ năm 2023 đã hợp tác với Intertek Vietnam để đo lường phát thải, xây dựng chiến lược giảm phát thải và hướng tới mục tiêu Net Zero vào năm 2030. Sau lần kiểm kê đầu tiên, Oxalis có được bức tranh về dấu chân carbon trong các hoạt động vận chuyển, sử dụng năng lượng, cung ứng dịch vụ, quản lý chất thải, văn phòng, lưu trú, ăn uống và các hoạt động hỗ trợ khác. Năm 2024 là năm đầu tiên doanh nghiệp triển khai mạnh các biện pháp giảm phát thải trên toàn hệ thống.

Việc kiểm kê vì thế đưa khái niệm “du lịch xanh” ra khỏi những tuyên bố chung để đặt trước những con số cụ thể: phát thải nằm ở đâu, khâu nào chiếm tỷ trọng lớn, giải pháp nào đang phát huy hiệu quả và những mắt xích nào vẫn còn dư địa để thay đổi. Sau khi hoàn thành kiểm kê năm 2024, Oxalis tiếp tục triển khai các giải pháp giảm phát thải trong năm 2025, tuy nhiên, đến nay doanh nghiệp chưa công bố công khai bộ số liệu kiểm kê khí nhà kính năm 2025 vì trong quá trình kiểm kê và rà soát lại.

Trên cơ sở kết quả kiểm kê năm 2024, Oxalis tiếp tục đẩy mạnh các giải pháp giảm phát thải, đồng thời duy trì việc đo đếm và hoàn thiện bộ dữ liệu khí nhà kính cho các giai đoạn tiếp theo. Năm 2024 ở mức 1.607 tấn CO₂ tương đương, giảm 26,4% so với năm cơ sở 2023. Năm 2024, lượng phát thải liên quan đến điện tăng 7%, nhưng số khách lưu trú tăng tới 133%. Oxalis cho biết việc kết hợp điện mặt trời với điện lưới, sử dụng thiết bị tiết kiệm năng lượng và đèn LED đã góp phần kiểm soát phát thải trong khi quy mô hoạt động tăng lên đáng kể. Điều đó cho thấy bài toán giảm phát thải không đơn thuần là cắt giảm lượng tiêu thụ, mà còn nằm ở việc nâng hiệu quả sử dụng năng lượng trên mỗi đơn vị hoạt động.

Tương tự, ở chuỗi cung ứng, lựa chọn nhà cung cấp địa phương được xem như một giải pháp đồng thời cho cả môi trường và kinh tế. Khi thực phẩm, vật tư và dịch vụ được cung ứng từ những địa bàn gần điểm du lịch hơn, quãng đường vận chuyển có thể được rút ngắn, trong khi một phần giá trị của dòng khách tiếp tục được giữ lại trong cộng đồng. Với cách tiếp cận này, mỗi quyết định trong vận hành không chỉ được nhìn qua chi phí hay sự thuận tiện, mà còn được đặt trong mối quan hệ giữa phát thải, hiệu quả sử dụng tài nguyên và giá trị tạo ra tại điểm đến.

Theo ông Nguyễn Châu Á, bước đầu tiên là kiểm kê để có được con số phát thải cụ thể; tiếp đó là tìm giải pháp giảm phát thải ngay trong nội bộ doanh nghiệp, sau đó mở rộng sang đối tác và nhà cung ứng. Chỉ sau khi đã giảm tối đa trong khả năng của mình mới tính đến việc bù đắp phần phát thải còn lại bằng các dự án giảm phát thải hoặc trồng rừng. Đây cũng là cách Oxalis xây dựng lộ trình Net Zero, với mục tiêu giảm tối đa phát thải ở phạm vi 1 và 2, tiến tới Net Zero trên cả ba phạm vi vào năm 2030.

Từ đây, câu chuyện Net Zero hiện ra không phải qua một thiết bị riêng lẻ mà qua hàng loạt quyết định trong quá trình vận hành. Một bữa ăn được tính toán hợp lý giúp giảm thực phẩm bỏ đi; một nhà cung cấp ở gần có thể rút ngắn quãng đường vận chuyển; một chuyến xe được tổ chức hiệu quả hơn có thể giảm nhiên liệu; một chai nước được sử dụng nhiều lần có thể giảm lượng nhựa dùng một lần. Khi các quyết định ấy được nhìn trong cùng một hệ thống, “xanh” trở thành một chuỗi lựa chọn liên tục trong quá trình tạo ra sản phẩm du lịch.

Trong những tour khám phá thiên nhiên, mối quan hệ ấy càng rõ hơn, một nhóm khách vào rừng không chỉ mang theo ba lô mà còn cần thực phẩm, nước uống, thiết bị, phương tiện hỗ trợ và nhiều vật tư khác. Tất cả những gì được đưa vào rừng đều phải được tính toán, bởi sau hành trình, lượng chất thải phát sinh cũng cần được đưa ra ngoài.

Theo Oxalis, rác từ các tour được phân thành các nhóm hữu cơ, vô cơ, tái chế và nguy hại; sau đó được thu gom và đưa ra khỏi khu vực rừng, hang động. Thực phẩm thừa tại khu cắm trại và cơ sở lưu trú được chuyển cho các hộ dân địa phương sử dụng làm thức ăn chăn nuôi…

Những cách làm này cho thấy giảm phát thải trong du lịch không nhất thiết bắt đầu từ những khoản đầu tư lớn. Nó có thể bắt đầu ngay từ khâu thiết kế sản phẩm: tổ chức nhóm khách ở quy mô phù hợp, kiểm soát việc tiếp cận những khu vực nhạy cảm, tính toán lượng thiết bị và hậu cần cần thiết, hạn chế vật tư dùng một lần và bảo đảm những gì được đưa vào rừng đều được đưa ra ngoài sau hành trình.

Khi đó, một tour không chỉ được nhìn qua giá bán hay số lượng khách. Hiệu quả của sản phẩm còn liên quan tới lượng tài nguyên được sử dụng để tạo ra trải nghiệm, lượng chất thải phát sinh, tác động tới hệ sinh thái và phần giá trị được tạo ra cho cộng đồng địa phương. Đây cũng là nơi câu chuyện Net Zero gặp trực tiếp với bài toán chất lượng của sản phẩm du lịch. Oxalis đã cho thấy Net Zero có thể bắt đầu bằng việc đo đếm để biết doanh nghiệp đang phát thải ở đâu.

Từ thiết kế tour đến sinh kế cộng đồng

Jungle Boss đơn vị tour trên địa bàn lại một hướng tiếp cận, giảm tác động ngay từ cách thiết kế và tổ chức một hành trình. Với các tour trekking, khám phá rừng và hang động, mỗi quyết định vận hành đều liên quan đến môi trường, từ phương tiện, vật dụng, lượng rác, khu nghỉ chân đến nguồn thực phẩm, nước, nhiên liệu và nhân lực địa phương.

Jungle Boss cho biết trong các tour trekking, du khách được phát bình nước cá nhân thay cho chai nhựa dùng một lần và có thể tiếp nước tại bãi cắm trại. Doanh nghiệp hạn chế đồ dùng bằng giấy, nhựa dùng một lần; sử dụng nhà vệ sinh sinh học và cung cấp các sản phẩm sinh học, thân thiện với môi trường thay cho dầu gội, sữa tắm có thành phần hóa học.

Đáng chú ý, thay vì chặt cây trong rừng để lấy củi, doanh nghiệp sử dụng bình gas vận chuyển từ bên ngoài vào phục vụ nấu nướng. Các khu lều trại được dựng tạm thời rồi tháo dỡ sau chuyến đi, hạn chế việc tạo ra những công trình cố định trong không gian tự nhiên.

Ông Lê Lưu Dũng, Giám đốc Jungle Boss, nhìn câu chuyện du lịch xanh từ chính những công việc diễn ra trên đường tour. Làm du lịch trong một không gian tự nhiên đặc biệt như Phong Nha - Kẻ Bàng, theo ông, không thể chỉ tính đến trải nghiệm của du khách, mà phải tính cả tác động của hoạt động du lịch đối với rừng, nguồn nước và cộng đồng. Mỗi đoàn khách đi qua rừng đều để lại một dấu chân về môi trường, vì vậy doanh nghiệp phải chủ động giảm những tác động đó ngay từ cách tổ chức tour, sử dụng vật dụng, xử lý chất thải cho đến việc bảo đảm an toàn cho hệ sinh thái.

Theo ông Dũng, du lịch bền vững trước hết là khai thác tài nguyên trong giới hạn mà tự nhiên có thể chịu đựng và phục hồi. Rừng không phải nguồn tài nguyên để khai thác một lần, mà là nền tảng để tạo ra sinh kế và giá trị kinh tế trong thời gian dài. Khi rừng được bảo vệ, cảnh quan được giữ gìn, nguồn nước được bảo đảm và cộng đồng địa phương có thêm việc làm từ du lịch, điểm đến mới có thể phát triển lâu dài. Vì thế, doanh nghiệp không thể chỉ tính số khách tăng bao nhiêu hay doanh thu đạt được bao nhiêu, mà phải tính cả những gì mình đã làm để giữ lại tài nguyên cho những mùa du lịch tiếp theo. “Du lịch xanh, suy cho cùng, không phải là đưa khách vào rừng rồi lấy tài nguyên của rừng để phục vụ du khách. Điều quan trọng là làm sao để sau mỗi mùa du lịch, rừng vẫn được giữ nguyên, cộng đồng có thêm sinh kế và những giá trị tự nhiên của Phong Nha - Kẻ Bàng tiếp tục được bảo vệ”, ông Dũng chia sẻ.

Cũng từ cách nhìn ấy, câu chuyện tại Phong Nha Farmstay và Victory Road Villas cho thấy một hướng đi khác của giảm tác động môi trường, bắt đầu ngay trong hoạt động lưu trú. Hơn 15 năm qua, Công ty TNHH Lê Mitchell Phong Nha Farmstay từng bước thay đổi những thói quen trong quá trình vận hành. Tại các khu vực trong làng, doanh nghiệp đặt thêm thùng rác nhằm góp phần giữ gìn cảnh quan chung và khuyến khích người dân, du khách bỏ rác đúng nơi quy định.

Trong cơ sở lưu trú, chai nước nhựa được thay thế từng bước bằng chai thủy tinh; túi giấy được sử dụng thay túi nhựa khi có thể; hộp nhựa đựng thức ăn được thay bằng các loại bao bì thân thiện hơn với môi trường, trong đó có sản phẩm làm từ bã mía. Ống hút inox và những vật dụng có thể tái sử dụng cũng được đưa vào sử dụng nhằm hạn chế đồ nhựa dùng một lần.

Theo đồng sáng lập Benjamin Joseph Mitchell (Ben) và bà Lê Thị Bích: Nếu nhìn riêng từng việc, đó chỉ là những thay đổi nhỏ, nhưng trong toàn bộ quá trình vận hành một cơ sở lưu trú, mỗi lựa chọn đều liên quan đến cách sử dụng tài nguyên và lượng chất thải phát sinh. Một khách đến Phong Nha không chỉ tạo ra nhu cầu về một phòng ngủ. Phía sau căn phòng là điện năng cho chiếu sáng và điều hòa, nước cho sinh hoạt, thực phẩm cho bữa ăn, phương tiện đưa đón, vật tư phục vụ lưu trú và lượng chất thải phát sinh sau mỗi ngày. Doanh nghiệp cho một cơ sở nhỏ không thể tự mình thay đổi tất cả, nhưng những thay đổi được duy trì trong thời gian dài sẽ tạo ra tác động tích lũy, nhất là khi có sự tham gia của nhân viên, đối tác, người dân địa phương và du khách. Khi du khách cùng giảm sử dụng đồ dùng một lần, sử dụng lại những vật dụng có thể tái sử dụng và hình thành thói quen tiêu dùng có trách nhiệm hơn, họ cũng trở thành một phần của quá trình vận hành xanh tại điểm đến.

Từ một cơ sở lưu trú, câu chuyện vì thế mở rộng thành câu chuyện của cả chuỗi du lịch. Càng nhiều người đến Phong Nha, nhu cầu về năng lượng, nước, thực phẩm, vận chuyển và xử lý chất thải càng tăng. Nếu những nhu cầu ấy không được tính toán cùng với sức chịu tải của hệ sinh thái, tăng trưởng về lượng khách có thể đồng thời tạo thêm áp lực lên tài nguyên. Ngược lại, nếu từng mắt xích được điều chỉnh theo hướng sử dụng hiệu quả hơn, dòng khách có thể tạo ra giá trị kinh tế mà không kéo theo mức tiêu hao tương ứng về tài nguyên.

 Anh Nguyễn Ngọc Hải, hướng dẫn viên du lịch tự do ở Quảng Trị cho rằng, bảo vệ môi trường trong du lịch trước hết bắt đầu từ việc thay đổi cách ứng xử của mỗi du khách với thiên nhiên. Trong mỗi chuyến đưa khách tham quan hang động, anh luôn nhắc mọi người giữ gìn từng nhành cây, ngọn cỏ, không xả rác và đặc biệt không chạm tay, bẻ hay tác động vào những khối thạch nhũ đã mất hàng nghìn, hàng triệu năm để hình thành.

“Đi vào rừng hay vào hang, mình phải xác định đó là không gian tự nhiên cần được tôn trọng, chứ không phải nơi muốn làm gì cũng được. Tôi thường nhắc du khách đi đến đâu thì giữ nguyên cảnh quan ở đó, không lấy gì của tự nhiên mang về và cũng không để lại gì ngoài những dấu chân của mình”, anh Hải chia sẻ.

Theo anh, một chuyến du lịch chỉ thực sự có ý nghĩa khi sau khi đón khách, thiên nhiên vẫn được giữ nguyên hoặc được bảo vệ tốt hơn. Từ việc không vứt một mẩu rác, không bẻ một cành cây đến việc không chạm vào thạch nhũ trong hang động đều là những hành động nhỏ, nhưng nếu được thực hiện bởi hàng nghìn lượt khách sẽ tạo thành một cách làm du lịch có trách nhiệm.

“Du lịch xanh, nói cho cùng, là bảo vệ môi trường. Muốn có những cánh rừng xanh, những dòng sông sạch, những hang động nguyên sơ để đón khách lâu dài thì trước hết phải giữ được những gì mình đang có. Người làm du lịch phải nhắc du khách, còn du khách cũng phải có ý thức tự bảo vệ nơi mình đến”, anh Hải nói.

Bảo tồn rừng đến tạo sinh kế…

Ở Phong Nha - Kẻ Bàng, sinh kế cộng đồng làm rõ hơn mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển xanh. Một khu rừng được bảo vệ không chỉ là một giá trị sinh thái mà còn là nền tảng tạo nên sản phẩm du lịch. Tuy nhiên, để cộng đồng trở thành lực lượng đồng hành với bảo tồn, người dân cần có những sinh kế gắn với giá trị của tài nguyên được bảo vệ.

Những mô hình trên cho thấy giới hạn của cách tiếp cận chỉ dựa vào nỗ lực của từng doanh nghiệp. Một cơ sở lưu trú có thể tiết kiệm điện, nhưng nếu phần lớn hành trình của du khách vẫn phụ thuộc vào phương tiện phát thải cao, dấu chân carbon của chuyến đi vẫn còn đó. Một nhà hàng có thể giảm đồ nhựa dùng một lần, nhưng nếu hệ thống thu gom và xử lý rác của điểm đến chưa đồng bộ, hiệu quả môi trường cũng bị hạn chế.

Theo ông Phạm Hồng Thái, Giám đốc Ban Quản lý Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, du lịch xanh và hướng tới Net Zero không thể chỉ được nhìn ở những sản phẩm mang tên “xanh”, mà phải trở thành cách thức tổ chức và vận hành hoạt động du lịch. Khi người làm du lịch tiếp cận đầy đủ các chủ trương, chính sách về giảm phát thải, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững, việc chuyển hóa thành những hành động cụ thể tại điểm đến sẽ thuận lợi và hiệu quả hơn. Với Phong Nha – Kẻ Bàng, phát triển du lịch phải đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn các giá trị tự nhiên, nâng cao chất lượng trải nghiệm và tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Net Zero vì vậy cần được nhìn ở cấp độ điểm đến, nơi giao nhau của giao thông, điện, nước, chất thải, quy hoạch, cơ sở lưu trú, sản phẩm du lịch, logistics và sinh kế cộng đồng. Với Quảng Trị, điều này càng có ý nghĩa khi không gian du lịch trải rộng từ rừng, di sản, sông suối đến biển, đảo, làng quê và những vùng sản xuất nông nghiệp.

Để Net Zero trở thành một phương thức vận hành phổ biến, những doanh nghiệp tiên phong mới chỉ là bước khởi đầu. Thách thức trước hết nằm ở nguồn lực cho điện mặt trời, thiết bị tiết kiệm năng lượng, phương tiện phát thải thấp, xử lý nước thải hay phân loại chất thải. Cùng với đó là yêu cầu về công nghệ, nhân lực và đặc biệt là dữ liệu. Một cơ sở kinh doanh muốn giảm phát thải phải biết mình đang tiêu thụ bao nhiêu điện, nước và nhiên liệu, phát sinh bao nhiêu chất thải, nguồn phát thải lớn nhất nằm ở đâu và giải pháp nào có thể tạo ra hiệu quả rõ nhất.

Với doanh nghiệp nhỏ, bước đầu tiên vì thế chưa nhất thiết phải là một dự án đầu tư lớn. Việc theo dõi điện, nước, nhiên liệu và chất thải có thể tạo ra dữ liệu ban đầu để xác định những khâu cần ưu tiên thay đổi. Từ dữ liệu mới hình thành được mục tiêu; từ mục tiêu mới xây dựng được lộ trình; và khi có lộ trình, cam kết Net Zero mới có cơ sở để chuyển thành kết quả thực tế, những khái niệm lớn để bước vào những công việc rất cụ thể của ngành du lịch: một kilowatt điện được tiết kiệm, một chuyến xe được tối ưu, một chai nhựa được thay thế, một túi rác được đưa ra khỏi rừng, một bữa ăn sử dụng nguyên liệu tại chỗ, một lao động địa phương có thêm việc làm. Và khi phương thức ấy được nhân lên từ từng cơ sở lưu trú, từng tour, từng nhà hàng, từng phương tiện vận chuyển đến toàn bộ điểm đến, Net Zero mới có thể trở thành một phần của năng lực phát triển du lịch.

Quảng Trị đang đứng trước một không gian phát triển mới, với những vùng rừng, biển, đảo, sông nước, di sản và làng quê cùng tạo nên một hệ sinh thái du lịch rộng lớn. Giữ được những giá trị ấy không chỉ là giữ tài nguyên cho hôm nay, mà còn là giữ nền tảng để những giá trị kinh tế, văn hóa và sinh kế tiếp tục được tạo ra trong tương lai.

Vì vậy, câu chuyện của Net Zero, xét đến cùng, không chỉ là câu chuyện giảm bao nhiêu tấn carbon. Đó là câu chuyện một điểm đến lựa chọn cách phát triển như thế nào trên chính nền tài nguyên của mình. Từ Phong Nha, những thay đổi ấy đã bắt đầu bằng những việc rất cụ thể. Chặng đường tiếp theo là làm sao để màu xanh không chỉ được nhìn thấy trong cảnh quan, mà được chuyển hóa thành giá trị, thành sản phẩm, thành sinh kế và thành lợi thế lâu dài của cả điểm đến.