Doanh nghiệp nhỏ và vừa là trụ cột của nền kinh tế

Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) hiện chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam, đóng góp khoảng 45% GDP, tạo việc làm cho hơn 85% lực lượng lao động và là nền tảng quan trọng của nền kinh tế. 

Khác với các doanh nghiệp lớn, DNNVV có khả năng thích ứng nhanh với thị trường, linh hoạt trong sản xuất, kinh doanh và dễ dàng tham gia vào các chuỗi cung ứng mới. Đây cũng là lực lượng tiên phong trong nhiều lĩnh vực dịch vụ, công nghệ, thương mại điện tử và kinh tế số.

Tuy nhiên, quy mô nhỏ cũng khiến phần lớn doanh nghiệp phải đối mặt với những hạn chế về năng lực tài chính, công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và khả năng tiếp cận thị trường. Chỉ cần một biến động của nền kinh tế cũng có thể khiến doanh nghiệp mất khả năng cạnh tranh hoặc phải thu hẹp sản xuất.

Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức cao trong những năm tới, việc tạo điều kiện để DNNVV phát triển không chỉ là chính sách hỗ trợ doanh nghiệp mà còn là giải pháp quan trọng nhằm mở rộng năng lực sản xuất, tạo việc làm và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế.

Ông Nguyễn Văn Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu pháp luật phía Nam (Bộ Tư pháp) cho biết, thời gian qua, chúng ta đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ DNNVV thông qua Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng nhiều nghị định, chương trình hỗ trợ về tín dụng, đào tạo, chuyển đổi số và đổi mới công nghệ. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít doanh nghiệp vẫn cho rằng việc tiếp cận các chính sách ưu đãi còn gặp nhiều khó khăn.

Một trong những rào cản lớn nhất là thủ tục hành chính còn phức tạp. Muốn được hưởng ưu đãi về thuế, đất đai hay tín dụng, doanh nghiệp phải hoàn thiện nhiều loại hồ sơ, chứng minh nhiều điều kiện khác nhau và trải qua quy trình xét duyệt kéo dài.

Đối với các DNNVV có bộ máy quản trị tinh gọn, việc bố trí nhân lực để hoàn thiện thủ tục nhiều khi còn tốn kém hơn giá trị ưu đãi nhận được. Chính điều này khiến nhiều doanh nghiệp chấp nhận từ bỏ quyền lợi thay vì theo đuổi các quy trình hành chính kéo dài.

Bên cạnh đó, việc triển khai chính sách giữa các địa phương còn thiếu thống nhất. Có nơi thực hiện khá hiệu quả nhưng cũng có nơi doanh nghiệp gần như không tiếp cận được các chương trình hỗ trợ do thiếu hướng dẫn cụ thể hoặc nguồn lực thực hiện.

Đặc biệt, việc thiếu vốn vẫn là khó khăn phổ biến của DNNVV. Mặc dù có nhiều chương trình tín dụng ưu đãi nhưng điều kiện vay vốn vẫn chủ yếu dựa trên tài sản bảo đảm. Trong khi đó, phần lớn DNNVV có quy mô tài sản nhỏ, thiếu bất động sản đủ điều kiện thế chấp hoặc chưa xây dựng được hệ thống tài chính minh bạch theo yêu cầu của các tổ chức tín dụng.

Điều này dẫn đến nghịch lý là nguồn vốn ưu đãi vẫn còn nhưng nhiều doanh nghiệp lại không thể tiếp cận. Theo ông Nam, đã đến lúc chúng ta cần thay đổi tư duy từ cho vay dựa trên tài sản sang đánh giá năng lực doanh nghiệp thông qua phương án kinh doanh, dòng tiền và hợp đồng thương mại. Đây là xu hướng mà nhiều quốc gia đang áp dụng nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo phát triển. Cùng với đó, cần mở rộng vai trò của các quỹ bảo lãnh tín dụng để giảm bớt rủi ro cho các ngân hàng khi cho DNNVV vay vốn.

Chính sách ưu đãi cần đi vào thực chất

Theo ông Nguyên Văn Nam, một trong những hạn chế hiện nay là nhiều chính sách mới dừng ở mức khuyến khích, chưa tạo ra động lực kinh tế đủ mạnh. Do vậy các chính sách ưu đãi cần được thiết kế theo hướng doanh nghiệp có thể tiếp cận nhanh, minh bạch và tự động hơn.

Bên cạnh đó việc tăng cường kết nối dữ liệu giữa cơ quan thuế, bảo hiểm xã hội, đăng ký doanh nghiệp và các cơ sở dữ liệu quốc gia sẽ giúp xác định doanh nghiệp đủ điều kiện hưởng ưu đãi mà không cần phải nộp nhiều hồ sơ giấy như hiện nay.

Khi dữ liệu được liên thông, cơ quan quản lý có thể tự động xác định doanh nghiệp thuộc diện được giảm thuế, miễn tiền thuê đất hoặc hỗ trợ tín dụng. Điều này vừa giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp vừa nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Đây cũng là xu hướng quản trị hiện đại, chuyển từ mô hình "doanh nghiệp đi xin ưu đãi" sang "Nhà nước chủ động thực thi chính sách dựa trên dữ liệu số".

Ông Nam cho rằng, một trong nhiều giải pháp được nhiều chuyên gia đánh giá cao là tăng cường sự tham gia của DNNVV trong hoạt động mua sắm công. Hằng năm, ngân sách nhà nước dành nguồn kinh phí rất lớn cho mua sắm hàng hóa và dịch vụ. Nếu có cơ chế ưu tiên hợp lý, đây sẽ là thị trường quan trọng giúp DNNVV mở rộng sản xuất.

Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều doanh nghiệp nhỏ rất khó cạnh tranh với các doanh nghiệp lớn do tiêu chí đấu thầu chủ yếu vẫn dựa vào giá thấp nhất. Do đó, cần nghiên cứu bổ sung các tiêu chí đánh giá phù hợp hơn, tạo điều kiện cho DNNVV có cơ hội tham gia nhiều hơn vào các gói thầu công, đặc biệt là các gói thầu có quy mô nhỏ và vừa.

Đồng thời, việc ưu tiên sản phẩm đổi mới sáng tạo, sản phẩm xanh, sản phẩm do doanh nghiệp ứng dụng công nghệ số cũng sẽ tạo thêm động lực để doanh nghiệp đầu tư nâng cao năng lực cạnh tranh.

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra cơ hội lớn cho DNNVV nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức. Trong khi các doanh nghiệp lớn có đủ nguồn lực tài chính, con người để đầu tư công nghệ thì phần lớn DNNVV vẫn gặp khó khăn về tài chính và nhân lực.

Nhiều doanh nghiệp mong muốn chuyển đổi số nhưng không đủ kinh phí đầu tư phần mềm quản trị, thương mại điện tử, trí tuệ nhân tạo hay các nền tảng dữ liệu.

Theo ông Nam, chúng ta cần xây dựng các nền tảng số dùng chung, hỗ trợ doanh nghiệp sử dụng miễn phí hoặc với chi phí thấp các phần mềm quản trị, kế toán, hóa đơn điện tử, chữ ký số và các công cụ AI. Cùng với đó là các chương trình đào tạo kỹ năng số, quản trị số và thương mại điện tử nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp.

Hoàn thiện thể chế để tạo động lực phát triển

Để DNNVV thực sự trở thành động lực tăng trưởng, điều quan trọng nhất vẫn là hoàn thiện thể chế. Do đó Nhà nước cần rà soát toàn diện các quy định liên quan đến đầu tư, thuế, đất đai, tín dụng và đấu thầu để loại bỏ những quy định chồng chéo, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ cần được xây dựng theo hướng ổn định, có tính dài hạn thay vì thay đổi liên tục khiến doanh nghiệp khó xây dựng chiến lược đầu tư.

Việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý nhà nước cũng cần được đẩy mạnh nhằm rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, nâng cao tính minh bạch và giảm tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp với cơ quan quản lý. Đồng thời, các cơ chế hỗ trợ cần lấy doanh nghiệp làm trung tâm, hướng đến mục tiêu giảm tối đa chi phí hành chính, tạo điều kiện để doanh nghiệp tập trung nguồn lực cho sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh các ưu đãi về tài chính, điều mà doanh nghiệp mong muốn hơn cả là một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và dễ dự đoán. Một hệ thống chính sách rõ ràng, nhất quán sẽ giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn, mạnh dạn mở rộng sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Nền kinh tế đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng nhanh nhưng bền vững, việc xây dựng các cơ chế ưu đãi phù hợp cho DNNVV không chỉ là giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp mà còn là đầu tư cho tương lai của nền kinh tế.

Theo Viện trưởng Viện Nghiên cứu pháp luật phía Nam (Bộ Tư pháp), nếu những điểm nghẽn về thủ tục hành chính, tín dụng, thị trường và chuyển đổi số được tháo gỡ đồng bộ, hàng triệu doanh nghiệp sẽ có thêm cơ hội phát triển, qua đó tạo thêm việc làm, gia tăng năng suất lao động, nâng cao sức cạnh tranh quốc gia và đóng góp tích cực vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong những năm tới.