Kỳ 2: Sản phẩm OCOP Quảng Trị kể câu chuyện du lịch

LTS: Từ những triền đồi cà phê Khe Sanh trĩu quả, những bản làng Vân Kiều nép mình giữa đại ngàn Trường Sơn, ngôi làng vùng rốn lũ Tân Hóa đến những làng chài rộn ràng bên cánh sóng,… Quảng Trị đang từng bước viết nên một câu chuyện phát triển mới bằng chính những điều bình dị, mộc mạc nhất của nông thôn. Ở đó, đời sống nông nghiệp, văn hóa bản địa và lối sống làng quê trở thành nguồn lực để hình thành nên những sản phẩm du lịch mang đậm dấu ấn cộng đồng, góp phần tạo sinh kế, giảm nghèo và mở rộng không gian phát triển kinh tế nông thôn.

Trong bối cảnh tăng trưởng nông nghiệp không còn chỉ được đo bằng sản lượng mà bằng giá trị gia tăng từ trải nghiệm, bản sắc và sự tham gia của cộng đồng, du lịch nông nghiệp đang trở thành một hướng đi chiến lược. Hành trình ấy không chỉ đưa nông sản đến gần hơn với thị trường, mà còn gìn giữ di sản văn hóa, bảo vệ môi trường và khơi dậy nội lực của mỗi miền quê. Du lịch nông nghiệp Quảng Trị vì thế không phải là sự thay thế cho sản xuất nông nghiệp, mà là cách làm gia tăng giá trị cho nông nghiệp; không làm mất đi bản sắc làng quê mà giúp những giá trị ấy được lan tỏa rộng hơn. Và khi mỗi làng quê trở thành một điểm đến, mỗi người dân trở thành người gìn giữ tài nguyên, Quảng Trị sẽ từng bước hình thành một hành trình du lịch xanh – sạch – giàu bản sắc, nơi phát triển kinh tế luôn song hành cùng bảo tồn thiên nhiên và văn hóa.

Tuyến bài “Quảng Trị: Đánh thức “mỏ vàng xanh” từ nông nghiệp" gồm 3 kỳ, đi từ những mô hình thực tiễn giúp người dân đổi thay sinh kế, đến quá trình xây dựng sản phẩm du lịch gắn với OCOP và chuỗi giá trị nông nghiệp, đồng thời ghi nhận góc nhìn của các nhà quản lý, chuyên gia về định hướng phát triển du lịch nông nghiệp của tỉnh trong giai đoạn mới.

 Kỳ 1:  Khi làng quê trở thành điểm đến

Kỳ 2: Sản phẩm OCOP Quảng Trị kể câu chuyện du lịch

Kỳ 3: Quảng Trị đánh thức giá trị nông nghiệp để phát triển du lịch xanh

Từ nông sản đến trải nghiệm

Buổi sớm ở Khe Sanh, khi những dải sương còn lững lờ trôi trên triền đồi, hương cà phê Arabica đã lan nhẹ trong không gian se lạnh của vùng đất đỏ bazan. 

Ở đây, mỗi hạt cà phê không còn đơn thuần là nông sản. Nó trở thành một trải nghiệm, một câu chuyện về vùng đất và cũng là cách người nông dân kể với du khách về quê hương mình. Đó cũng là hướng đi mà Quảng Trị đang từng bước theo đuổi: đưa nông nghiệp vượt ra khỏi giá trị của sản xuất thuần túy để trở thành một phần của nền kinh tế trải nghiệm.

Khi mỗi sản phẩm địa phương được gắn với cảnh quan, văn hóa và đời sống bản địa, giá trị của nông sản không còn chỉ được tính bằng cân, bằng ký mà được cộng hưởng từ nhiều yếu tố khác, bao gồm dịch vụ, du lịch và những cảm xúc mà du khách mang theo sau mỗi chuyến đi.

Trong những năm gần đây, nhu cầu của du khách đã thay đổi rõ rệt. Thay vì chỉ tham quan danh lam thắng cảnh, ngày càng nhiều người tìm đến những vùng quê để trải nghiệm nhịp sống nông thôn, tự tay thu hoạch nông sản, chế biến món ăn địa phương hay lắng nghe câu chuyện của những người nông dân gắn bó cả đời với đồng đất. Chính sự thay đổi đó đã mở ra cơ hội để nông nghiệp và du lịch gặp nhau, tạo nên một chuỗi giá trị mới.

Theo ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch Châu Á, điều cốt lõi của du lịch nông nghiệp không nằm ở việc đưa khách đến thăm một trang trại hay cánh đồng, mà là biến người nông dân thành chủ thể của chuỗi giá trị. Khi người dân biết liên kết với nhau thông qua hợp tác xã, doanh nghiệp và cộng đồng, mỗi khu vườn, mỗi cánh đồng hay mỗi làng nghề đều có thể trở thành một điểm đến. Quan trọng hơn, người nông dân không chỉ bán nông sản mà còn bán tri thức, văn hóa và những trải nghiệm gắn với sản phẩm do chính mình tạo ra.

Tại Quảng Trị, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) không chỉ góp phần chuẩn hóa chất lượng nông sản mà còn mở ra hướng phát triển mới cho du lịch nông thôn. Những sản phẩm như cà phê Arabica Khe Sanh, hồ tiêu Cùa, gạo hữu cơ Hải Lăng, nước mắm làng biển, tinh dầu tràm, mật ong, ném hay các loại trái cây vùng gò đồi,... không còn xuất hiện đơn lẻ trên các quầy hàng. Những đặc sản này đang được đưa vào các tour trải nghiệm, trở thành món quà mang đậm dấu ấn địa phương và là cầu nối để du khách hiểu hơn về văn hóa của từng vùng đất.

Khi người nông dân không còn chỉ là người sản xuất mà trở thành người kể chuyện, người hướng dẫn và người gìn giữ bản sắc địa phương, mỗi sản phẩm OCOP sẽ mang trong mình nhiều tầng giá trị hơn: giá trị kinh tế, giá trị văn hóa và cả giá trị của một vùng đất.

Trong nền kinh tế trải nghiệm, người tiêu dùng "không chỉ mua sản phẩm/dịch vụ, mà mua trải nghiệm từ chính sản phẩm/dịch vụ đó. Giá trị kinh tế vì thế được tạo ra ở nhiều khâu khác nhau, từ sản xuất, chế biến, lưu trú, ẩm thực đến thương mại. 

Khi hạt cà phê kể câu chuyện vùng đất

Không phải ngẫu nhiên cà phê Khe Sanh được xem là một trong những sản phẩm tiêu biểu cho hướng phát triển du lịch nông nghiệp của Quảng Trị. Đằng sau mỗi hạt cà phê Arabica là câu chuyện về vùng đất đỏ bazan bên dãy Trường Sơn, nơi khí hậu, thổ nhưỡng và bàn tay cần mẫn của người nông dân đã tạo nên một sản phẩm mang bản sắc riêng.

Hiện nay, tỉnh Quảng Trị có gần 4.700 ha cà phê, tập trung chủ yếu tại vùng Hướng Hóa. Trong đó, cây cà phê không chỉ là sinh kế của hơn 8.000 hộ dân mà còn gắn với đời sống của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô ở miền Tây của tỉnh. Với điều kiện tự nhiên đặc thù, vùng đất này đã hình thành nên sản phẩm cà phê chè Khe Sanh có chất lượng cao, được thị trường trong nước và quốc tế ưa chuộng.

Thương hiệu cà phê Khe Sanh đã được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể, tạo nền tảng quan trọng để sản phẩm địa phương nâng cao giá trị và khẳng định vị thế trên thị trường.

Từ những hạt cà phê nguyên liệu, các hợp tác xã, doanh nghiệp địa phương đang từng bước xây dựng chuỗi sản xuất khép kín, từ chế biến, rang xay đến phát triển các sản phẩm cà phê chất lượng cao. Trong đó, HTX Nông sản Khe Sanh là một trong những đơn vị tiên phong phát triển thương hiệu cà phê địa phương với nhiều sản phẩm đạt các chứng nhận quan trọng như OCOP 5 sao quốc gia năm 2025, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia và cà phê đặc sản Việt Nam.

Theo anh Trần Thiên, CEO Liên hiệp Hợp tác xã sinh thái SVN – Khe Sanh, lợi thế lớn nhất của cà phê Khe Sanh đến từ sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên và kinh nghiệm canh tác của người dân bản địa.

“Chính vùng đất đỏ bazan lâu đời dưới chân dãy Trường Sơn, giàu khoáng chất, có khả năng thoát nước tốt cùng khí hậu đặc trưng đã tạo nên những hạt cà phê Arabica có độ sánh, hậu vị ngọt và chiều sâu hương vị riêng biệt”, anh Thiên chia sẻ.

Không chỉ dừng lại ở sản xuất và thương mại, cà phê Khe Sanh đang mở ra một hướng phát triển mới khi kết nối với du lịch trải nghiệm. Du khách đến Hướng Hóa không chỉ thưởng thức một ly cà phê, mà còn có thể bước vào hành trình khám phá vùng nguyên liệu, tìm hiểu quy trình chăm sóc, thu hái, chế biến và gặp gỡ những người nông dân đã gắn bó với cây cà phê qua nhiều thế hệ.

Đặc biệt, sản phẩm cà phê Khe Sanh đã từng bước tiếp cận các thị trường quốc tế. Từ năm 2022 đến nay, HTX Nông sản Khe Sanh đã xuất khẩu cà phê thóc sang Lào và Đan Mạch với sản lượng ổn định. Năm 2024, đơn vị tiếp tục xuất khẩu thành công lô cà phê đặc sản sang Mỹ, đánh dấu bước tiến quan trọng trong hành trình đưa thương hiệu cà phê Khe Sanh vươn ra thị trường quốc tế.

Theo ngành Nông nghiệp và Môi trường Quảng Trị, cà phê hiện là một trong những cây công nghiệp dài ngày chủ lực của tỉnh, chiếm khoảng 2% diện tích cà phê cả nước và tạo ra giá trị sản lượng hàng năm trên 300 tỷ đồng. Tuy nhiên, vượt lên trên giá trị kinh tế đơn thuần, cây cà phê còn góp phần định hình hình ảnh vùng đất, mở ra sinh kế mới cho người dân và trở thành nguồn tài nguyên quan trọng để phát triển du lịch nông nghiệp.

Những triền đồi cà phê Khe Sanh nay đang thành điểm đến trải nghiệm, còn người nông dân đang trở thành người kể chuyện về sản phẩm của mình. Tại các nông trại ở Khe Sanh hay Tân Hợp, du khách không chỉ ngắm những đồi cà phê xanh ngút mắt mà còn được cùng người nông dân thu hái, rang xay, pha chế và thưởng thức thành quả ngay giữa vùng nguyên liệu. Mỗi ly cà phê vì thế không chỉ mang hương vị của đất đỏ bazan mà còn chứa đựng câu chuyện về những người đã gắn bó cả đời với cây cà phê. 

Từ những đồi cà phê Khe Sanh, hành trình khám phá du lịch nông nghiệp ở Quảng Trị tiếp tục mở ra theo những sắc màu rất khác nhau. Mỗi vùng đất mang một lợi thế riêng, nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung: biết đánh thức giá trị bản địa để tạo nên những trải nghiệm mà không nơi nào có thể sao chép.

Xuôi về đồng bằng, trên những cánh đồng lúa hữu cơ ở Hải Lăng và Triệu Phong, nông nghiệp không chỉ hướng tới năng suất mà còn hướng tới trải nghiệm. Mùa gieo cấy, mùa gặt hay những bữa cơm quê giữa cánh đồng đều có thể trở thành sản phẩm du lịch nếu được tổ chức bài bản. Với nhiều du khách, đặc biệt là khách quốc tế, được xắn quần xuống ruộng, cấy một hàng lúa hay cùng người dân gặt những bông lúa chín vàng là trải nghiệm quý giá hơn nhiều chuyến tham quan thông thường. Giá trị của hạt gạo vì thế không chỉ nằm trong bữa cơm, mà còn nằm trong những ký ức về một miền quê thanh bình.

Ở vùng ven biển, những làng chài và làng nghề truyền thống cũng đang tìm thấy hướng đi mới. Từ những mẻ nước mắm vừa kéo từ bể chượp, những mẻ cá hấp còn thơm mùi biển đến các món ăn dân dã như bún hến, bánh lọc, tất cả đều có thể trở thành điểm nhấn trong hành trình khám phá văn hóa ẩm thực địa phương. Khi du khách được theo chân ngư dân ra bãi biển lúc bình minh, tự tay kéo lưới, chế biến hải sản và nghe kể về những lễ hội cầu ngư đã tồn tại hàng trăm năm, chuyến đi không còn chỉ là tham quan mà trở thành một trải nghiệm văn hóa sống động.

Từ OCOP đến chiến lược phát triển xanh

Điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng, cảnh quan cùng văn hóa và tri thức bản địa của từng vùng đất cũng đã hình thành nên các sản phẩm OCOP đặc trưng của Quảng Trị.

Khi một sản phẩm OCOP được kết nối với cảnh quan, văn hóa và con người, giá trị không chỉ dừng lại ở giá bán, mà còn lan tỏa thành hình ảnh của vùng đất. Đó cũng là nền tảng để hình thành một hệ sinh thái du lịch nông nghiệp đa dạng, nơi mỗi địa phương phát huy thế mạnh riêng nhưng cùng góp phần tạo nên bản sắc chung của Quảng Trị – một điểm đến xanh, giàu trải nghiệm và phát triển bền vững.

Tuy nhiên, để những câu chuyện ấy không chỉ là những điểm sáng riêng lẻ mà trở thành động lực phát triển của cả khu vực nông thôn, điều quan trọng không chỉ là tài nguyên hay sản phẩm, mà còn là cách người nông dân liên kết với nhau, liên kết với doanh nghiệp và thị trường. Giá trị bền vững chỉ được tạo ra khi người dân biết liên kết với nhau, cùng xây dựng sản phẩm, chia sẻ lợi ích và hình thành chuỗi dịch vụ hoàn chỉnh. Đó cũng là chìa khóa mà các chuyên gia cho rằng sẽ quyết định tương lai của du lịch nông nghiệp Quảng Trị. 

Theo ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch Châu Á, bản chất của du lịch nông nghiệp không phải là đưa khách đến tham quan một cánh đồng hay một trang trại, mà là xây dựng một hệ sinh thái, trong đó người nông dân giữ vai trò trung tâm. Muốn làm được điều đó, các hộ dân phải liên kết với nhau thông qua hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc các mô hình cộng đồng để cùng tạo ra sản phẩm đồng bộ, từ lưu trú, ẩm thực, trải nghiệm đến tiêu thụ nông sản.

Thực tế tại Quảng Trị cho thấy, ở những nơi có sự đồng hành của doanh nghiệp, chính quyền và cộng đồng, hiệu quả mang lại rõ rệt hơn nhiều so với cách làm đơn lẻ. Doanh nghiệp hỗ trợ xây dựng sản phẩm và kết nối thị trường; chính quyền đầu tư hạ tầng, đào tạo kỹ năng; còn người dân trực tiếp tạo nên những trải nghiệm mang đậm bản sắc địa phương. Mối liên kết ấy không chỉ giúp nâng cao chất lượng dịch vụ mà còn bảo đảm lợi ích được chia sẻ công bằng, tạo động lực để cộng đồng cùng gìn giữ tài nguyên thiên nhiên và văn hóa.

Liên kết cũng mở ra cơ hội nâng cao giá trị cho sản phẩm OCOP. Một gói cà phê, chai nước mắm hay lọ mật ong sẽ có sức cạnh tranh lớn hơn khi được đặt trong một hành trình trải nghiệm, nơi du khách được gặp gỡ người làm ra sản phẩm, hiểu quy trình sản xuất và cảm nhận câu chuyện của vùng đất. Chính sự liên kết ấy sẽ là nền móng để Quảng Trị chuyển từ những mô hình thành công đơn lẻ sang một hệ sinh thái du lịch nông nghiệp đủ sức cạnh tranh và phát triển lâu dài.

Đó cũng là lý do Quảng Trị xác định phát triển du lịch xanh gắn với Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) là một trong những định hướng quan trọng trong quá trình xây dựng nông thôn mới. Mục tiêu không dừng ở việc tạo thêm điểm đến, mà hướng đến hình thành một hệ sinh thái phát triển, nơi nông nghiệp, du lịch, môi trường và văn hóa cùng bổ trợ cho nhau.

Theo ông Đặng Đông Hà, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, cùng với các loại hình du lịch lịch sử, sinh thái và nghỉ dưỡng, du lịch xanh gắn với nông nghiệp và OCOP đang trở thành xu hướng phát triển phù hợp với lợi thế của địa phương. Để tạo sức cạnh tranh lâu dài, tỉnh sẽ tập trung nâng cao nhận thức của cộng đồng, doanh nghiệp và người dân về vai trò của du lịch nông nghiệp, đồng thời đẩy mạnh quảng bá, xây dựng thương hiệu và phát triển những sản phẩm đặc trưng mang bản sắc riêng của từng vùng quê.

Theo ông Hà, điều quan trọng nhất không phải là xây dựng thật nhiều điểm du lịch, mà là tạo nên những sản phẩm đủ sức giữ chân du khách và khiến họ muốn quay trở lại. Muốn vậy, mỗi sản phẩm OCOP phải kể được câu chuyện của vùng đất, mỗi điểm đến phải mang bản sắc riêng và mỗi người dân phải trở thành một "đại sứ" giới thiệu văn hóa quê hương mình.

Ở góc độ phát triển nông nghiệp, ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị cho rằng, du lịch nông thôn đang góp phần hiện thực hóa nhiều mục tiêu của Chương trình xây dựng nông thôn mới. Không chỉ tạo thêm việc làm và nâng cao thu nhập, mô hình này còn thúc đẩy chuyển dịch tư duy sản xuất từ số lượng sang chất lượng, từ khai thác tài nguyên sang bảo tồn tài nguyên để phát triển lâu dài.

Theo ông Tuấn, thời gian tới Quảng Trị sẽ tiếp tục khuyến khích đầu tư vào các điểm du lịch nông thôn, nâng cao chất lượng sản phẩm OCOP, phát triển các mô hình trải nghiệm gắn với từng vùng sinh thái; đồng thời tăng cường đào tạo kỹ năng làm du lịch, ngoại ngữ, chuyển đổi số và quản trị điểm đến cho cộng đồng. Cùng với đó là đẩy mạnh truyền thông, ứng dụng công nghệ số trong quảng bá sản phẩm và kết nối thị trường, giúp các điểm du lịch nông thôn tiếp cận du khách hiệu quả hơn.

Nhìn rộng hơn, đây không chỉ là câu chuyện phát triển du lịch. Đó là quá trình tái cấu trúc kinh tế nông thôn theo hướng xanh và bền vững. Con đường phía trước vẫn còn nhiều việc phải làm, từ quy hoạch, đầu tư hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực đến xây dựng thương hiệu và liên kết thị trường. Nhưng những kết quả bước đầu đã cho thấy một hướng đi đúng. Khi nông nghiệp được kết nối với du lịch, khi cộng đồng trở thành chủ thể phát triển và khi tăng trưởng kinh tế luôn song hành với bảo tồn tài nguyên, Quảng Trị không chỉ tạo thêm những điểm đến hấp dẫn mà còn đang từng bước xây dựng những miền quê đáng sống.

Đó cũng chính là nền tảng để địa phương bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi mỗi cánh đồng, mỗi đồi cà phê, mỗi làng nghề hay mỗi sản phẩm OCOP đều góp phần tạo nên một hệ sinh thái kinh tế xanh. Và từ những câu chuyện đang được viết hôm nay, Quảng Trị có cơ sở để hướng tới mục tiêu lớn hơn: đưa du lịch nông nghiệp trở thành một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng nông thôn bền vững trong tương lai.

Chiều muộn, khi nắng cuối ngày phủ vàng lên những triền cà phê Khe Sanh, tiếng cười của du khách hòa cùng câu chuyện của người nông dân giữa mùi hương cà phê mới rang. Ở đâu đó trên những cánh đồng lúa, trong các bản làng Vân Kiều hay bên những làng biển đầy gió, những câu chuyện của đất và người Quảng Trị vẫn đang được kể theo một cách mới.

Không còn chỉ là những món quà mang về sau mỗi chuyến đi, nông sản Quảng Trị ngày nay còn mang theo ký ức, câu chuyện văn hóa và dấu ấn của vùng đất nơi chúng được tạo ra. Từ những giá trị bình dị của nông nghiệp và cuộc sống nông thôn, Quảng Trị đang từng bước khai thác hiệu quả “mỏ vàng xanh” của mình, tạo nên động lực mới cho phát triển kinh tế nông thôn, bảo tồn văn hóa bản địa và xây dựng những sản phẩm du lịch giàu bản sắc.