Lũ quét tại Mường Than, nhận định nguyên nhân từ chuyên gia, nhà khoa học

Vừa qua mưa lớn kéo dài trên địa bàn tỉnh Lai Châu đã gây lũ quét và sạt lở đất nghiêm trọng, trong đó xã Mường Than là địa phương chịu thiệt hại nặng nề nhất. Trận lũ quét đã kéo theo đất đát, cây cối tràn xuống khoảng 800 m dọc quốc lộ 32 qua xã Mường Than, tỉnh Lai Châu, làm 6 người chết, 2 người mất tích, hàng chục ngôi nhà bị san phẳng, hàng trăm ha lúa, hoa màu, thủy sản bị vùi lấp.

Các lực lượng chức năng đang khẩn trương triển khai công tác tìm kiếm các nạn nhân mất tích, đồng thời khắc phục hậu quả mưa lũ trong điều kiện thời tiết vẫn diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ tiếp tục xảy ra sạt lở đất.

Để hiểu rõ hơn về nguyên nhân, vì sao lũ quét đổ xuống thung lũng Mường Than, phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã có buổi trao đổi với TS. Trịnh Xuân Mạnh - Khoa Khí tượng thủy văn và Viện Nghiên cứu tài nguyên và biến đổi khí hậu (Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội) người có nhiều năm nghiên cứu về thiên tai chia sẻ rõ hơn về vấn đề này.

PV: Ông đánh giá như thế nào về tình hình thiên tai kéo dài vừa qua tại tỉnh Lai Châu, đặc biệt là mưa lớn dồn dập, kết hợp địa hình dốc, địa chất bị phong hóa mạnh khiến đất đá, cây cối từ sườn núi đổ xuống thung lũng Mường Than, tạo thành dòng lũ quét?

TS. Trịnh Xuân Mạnh: Tại tỉnh Lai Châu mà cụ thể tại khu vực thung lũng Mường Than thuộc xã Mường Than vừa qua đã xảy ra một loại hình thiên tai tổ hợp (đa thiên tai) kết hợp giữa sạt lở đất và lũ quét được kích hoạt bởi những trận mưa lớn liên tục trong nhiều ngày. 

Cá nhân tôi đánh giá đây là một đợt thiên tai có tính bất thường và gây hệ quả nghiêm trọng. Tính bất thường thể hiện thông qua việc khu vực này chưa từng ghi nhận các hiện tượng sạt lở đất quy mô lớn và lũ quét như vừa rồi. 

Mặc dù, xuất hiện trong thời gian ngắn nhưng dòng lũ quét mang theo khối lượng vật chất rắn rất lớn như đất, đá, cây cối… chảy từ các vùng núi cao của dãy Hoàng Liên Sơn tạo ra sức tàn phá khủng khiếp, gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản tại khu vực này.

PV: Theo ông những nguyên nhân nào dẫn đến việc xảy ra các hình thái thời tiết cực đoan, lũ ống, lũ quét, sạt lở gây hậu quả như vậy?

TS. Trịnh Xuân Mạnh: Nguyên nhân trực tiếp gây ra các đợt mưa lớn và dài ngày tại xã Mường than là do ảnh hưởng của địa hình dãy Hoàng Liên Sơn đã chặn khối không khí ẩm, giữ lại và gây mưa lớn liên lục và kéo dài trong nhiều ngày trước đó. 

Số liệu quan trắc mưa tại trạm Phúc Than (trạm quan trắc nằm gần khu vực bị sạt lở và lũ quét nhất) ghi nhận từ đầu tháng 7 khu vực này đã xuất hiện các đợt mưa lớn kéo dài đến ngày 11 tháng 7, ngày 12, 13 và 14 khu vực này không xuất hiện mưa nhưng đến ngày 15 mưa lớn bắt đầu xuất hiện trở lại với cường độ và tổng lớn lớn hơn rất nhiều, theo đó tổng lượng mưa trong 3 ngày từ ngày 15 đến 17 đạt hơn 367 mm, cường độ mưa lớn nhất hơn 40 mm/h xuất hiện vào đúng thời điểm xảy ra trận lũ quét.

Nguyên nhân gây tổ hợp thiên tai sạt lở và lũ quét có thể do mưa lớn liên tục, kéo dài nhiều ngày kết hợp với các đặc điểm địa chất, địa hình, hiện trạng thảm phủ bề mặt khiến lớp đất đá bề mặt bão hòa, bở rời, đồng thời nước tích đọng dần trong các điền trũng tự nhiên (hang động, hốc đá, hố nước…) đã có hoặc mới hình thành do các trận mưa lớn khiến cây cối, đất đá đổ sập ngăn chặn dòng nước tự nhiên trên sườn dốc hoặc khe, suối nhỏ ở khu vực thượng nguồn.

Cuối cùng, vào rạng sáng ngày 17 xuất hiện 1 trận mưa khác có cường độ mưa lớn nhất trong cả đợt đã kích hoạt hiện tượng sạt lở đất tại nhiều vị trí và cùng lúc đó dòng lũ cũng hình thành tích tụ với nhau gây ra tổ hợp thiên tai như chúng đã đã thấy.

PV: Để tránh những thiệt hại về người và tài sản, các cấp chính quyền, cơ quan quản lý về tài nguyên môi trường và người dân cần làm gì và có những giải pháp gì thưa ông?

TS. Trịnh Xuân Mạnh: Theo tôi thời điểm hiện tại chủ động phòng tránh và ứng phó sớm với loại hình thiên tai này vẫn là ưu tiên hàng đầu bởi việc dự báo và cảnh báo sớm hai loại hình thiên tai này, cũng như tổ hợp xuất hiện của chúng là rất khó khăn. 

Về phía chính quyền và các cơ quan chức năng địa phương cần chủ động đánh giá lại các khu vực có nguy cơ sạt lở, lũ quét và có rủi ro đối với người dân. Đồng thời phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn và cả người dân địa phương để liên tục cập nhật và đánh giá nguy cơ xuất hiện thiên tai từ đó đưa ra những cảnh báo sớm và khuyến cáo thiết thực. 

Đặc biệt chú ý các trường hợp bất thường như mưa lớn liên tục, kéo dài nhiều ngày hoặc mưa cường độ lớn trong thời gian ngắn. Ngoài ra cần chuẩn bị các kĩ năng ứng phó cần thiết cho các lực lượng tuyến đầu trong công tác cứu trợ, cứu nạn. 

Cuối cùng, các phương án ứng phó khẩn cấp cho các trường hợp cực đoan bất kể khu vực có nguy cơ thấp hay cao cũng cần được xây dựng và chuẩn bị trước mỗi mùa thiên tai. 

Về phía người dân cần tích cực và chủ động phòng tránh thiên tai hơn nữa bất kể khu vực mình sinh sống đã từng hoặc chưa từng xảy ra, thực tế cho thấy tâm lý chủ quan cũng là nguyên nhân khiến công tác ứng phó trở nên khó khăn hơn rất nhiều. 

Mỗi người dân cần tự trang bị các kiến thức, kĩ năng và phương tiện cần thiết để ứng phó với thiên tai. Cuối cùng người dân cần thường xuyên theo dõi thông tin cảnh báo về thiên tai cũng như quan sát những thay đổi bất thường về bề mặt đất, đá sườn dốc, dòng chảy khe, suối, sông…khu vực mình sinh sống để cảnh báo đến chính quyền, mọi người xung quanh và hơn hết là chuẩn bị sẵn phương án ứng cho bản thân và gia đình.

PV: Xin cám ơn những chia sẻ của ông!